Motywy literackie w „Makbecie” z przykładami
Najważniejsze motywy „Makbeta” to zbrodnia, wina i kara, małżeństwo, władza, kobieta fatalna, samobójstwo, halucynacje, przemoc i przepowiednia. Dochodzą do nich motywy snu, pozoru i obłudy oraz porządku natury. Każdy motyw ilustrują przykłady z tragedii, a niektóre mają własne, osobne opracowania.
Motywy w skrócie
- Zbrodnia: zabójstwo Dunkana, Banka i rodziny Makdufa.
- Wina i kara: zakrwawione ręce i duch Banka.
- Małżeństwo: związek Makbeta i Lady Makbet.
- Władza: droga na tron i rządy tyrana.
- Kobieta fatalna: Lady Makbet jako ta, która popycha męża do zbrodni.
- Samobójstwo: śmierć Lady Makbet i decyzja Makbeta o walce.
- Halucynacje: sztylet, duch Banka, plama krwi.
- Przemoc: krwawe bitwy i morderstwa.
- Przepowiednia: wróżby wiedźm i zjawy.
- Sen: bezsenność Makbeta i lunatykowanie Lady Makbet.
- Pozór i obłuda: udawana żałoba i uczta dla ofiary.
- Natura: burza, ciemność w dzień i dziwne zjawiska po zabójstwie.
Motyw zbrodni
Makbet bardzo często nazywany jest studium zbrodni. Motyw ten jest elementem napędzającym akcję Makbeta. Zamordowanie Dunkana niesie za sobą kolejne morderstwa, a tytułowy bohater zdaje sobie sprawę, że nie będzie potrafił zatrzymać tego tragicznego ciągu.
Pierwsza zbrodnia była najtrudniejsza dla Makbeta, kolejne przychodziły mu ze swoistą łatwością. Pomimo, że zabił już wcześniej wielu ludzi na polach bitewnych, to dopiero zamordowanie śpiącego Dunkana spowodowało u bohatera wyrzuty sumienia i poczucie hańby. Jak mówi sam Makbet, jedynym bodźcem do popełniania zbrodni jest dla niego ambicja, ale na tę ambicję wpływają zwłaszcza kobiety – Lady Makbet i trzy czarownice. Tak o działaniach swoich podwładnych mówi bogini wiedźm - Hekate:
„Zuchwałe baby, jak wy śmiecie Z Makbetem w tajne szachry wchodzić, Z zbrodni do zbrodni go przywodzić, A mnie, mistrzynię waszą, mnie, Krzewiącą głównie wszystko złe, Nie wezwać nawet do udziału W tym dziele śmierci i zakału?”
W dramacie w każdej zbrodni uczestniczy Makbet, bądź jako jej inspirator, bądź jako osobiście ją popełniający. Bohater sam zabija Dunkana i jego strażników, ale kolejne morderstwa zleca swoim podwładnym żołnierzom lub najętym zbirom. Makbet zrozumiał, że jedynym sposobem na powstrzymanie go od kolejnych morderstw jest jego śmierć.
Szekspir ukazał, że na każdego zbrodniarza czeka sroga kara. Makbet wraz z żoną w wyniku swoich przewinień zatracają się coraz bardziej w szaleństwie, które prowadzi Lady Makbet do samobójstwa. Tytułowy bohater zaś, uważa, że nikt nie jest w stanie go pokonać. Dopiero gdy spotkał na swej drodze Makdufa odkrył, że się mylił.
Motyw winy i kary
Poczucie winy i wyrzuty sumienia towarzyszą Makbetowi od momentu popełnienia pierwszej zbrodni – zamordowania Dunkana – do śmierci. Bohater robi wszystko, by nie myśleć o konsekwencjach swoich okrutnych czynów, ale jego podświadomość nie pozwala mu na to. Sumienie Makbeta i jego małżonki przybiera postać halucynacji – bohaterowi ukazuje się duch Banka, a Lady Makbet wydaje się, że jej ręce zbroczone są krwią. Główni bohaterowie muszą „Leżeć na strasznych torturach sumienia” i zdają sobie z tego sprawę.
Małżeństwo Makbetów początkowo chciało całą winę za zamordowanie Dunkana zrzucić na służbę króla, a później na jego synów. Jednak z biegiem czasu prawda wychodzi na jaw, a jej konsekwencje doprowadzają do tragicznego końca dwójkę bohaterów.
Makbet próbował wziąć całą winę za kolejne zbrodnie na siebie, poczynając od planu zabójstwa Banka, o którym nie powiedział żonie:
„Nie pytaj, luba, bądź przez niewiadomość Wolna od winy, dopóki nie będziesz Mogła przyklasnąć temu dziełu”.
Nieuniknioną karą za popełnione zbrodnie jest w tym przypadku śmierć. Makbet zdaje sobie sprawę, że będzie musiał zapłacić za swoje grzechy i od śmierci Dunkana żyje w ciągłym strachu i świadomości, że nie zmyje ze swoich rąk winy:
„Cóż się to ze mną stało, kiedy lada Szmer, lada szelest przejmuje mię dreszczem? Co to za ręce? Ha! wzrok mi pożera Ich widok. Mógłżeby cały ocean Te krwawe ślady spłukać z mojej ręki? Nie, nigdy! raczej by ta moja ręka Zdołała wszystkich mórz wody zrumienić I ich zieloność w purpurę zamienić” O tym, że kara jest nieunikniona mówi Makbet: „Rozpłataliśmy węża, nie zabili – Zrośnie się, będzie znów gadem: ząb jego Jadem zaprawny nie przestaje grozić Biednej niecnocie naszej”.
Motyw małżeństwa
Związek małżeński dwójki głównych bohaterów – Makbeta i Lady Makbet – nie jest oparty na zasadach patriarchatu. Inaczej niż w większości małżeństw w ówczesnych czasach, pozycja kobiety w rodzinie Makbetów jest bardzo silna i znacząca. Można powiedzieć, że Lady posiada wiele męskich cech, o czym mówi jej mąż:
„Rodź mi samych chłopców! Bo męstwa twego nieugięty kruszec Nic niewieściego od dziś dnia nie spłodzi”.
Nie wiadomo nic o potomstwie Makbetów, ale Lady mówi, że zna smak rodzicielstwa:
„Byłam karmicielką I wiem, jak to jest słodko kochać dziecię, Które się karmi”.
Równocześnie kobieta twierdzi, że nie zawahałaby się zabić własnego dziecka, jeśli przeszkadzałoby jej ono w osiągnięciu celu:
„(…) byłabym mu jednak Wyrwała była pierś z ust nadstawionych, Które się do mnie tkliwie uśmiechały, I roztrzaskała czaszkę, gdybym była Zobowiązała się do tego czynu, Jak ty do tego”. Między małżonkami ciężko dopatrzyć się wielkiej miłości. Nie mówią ze sobą o tym uczuciu. Gdy umiera Lady Makbet, jej mąż nie wydaje się być tym nadto przejęty. Przyczyną takiego zachowania jest zatracenie dwójki bohaterów w walce o zdobycie, a później utrzymanie władzy.
Motyw władzy
Władza jest celem, do którego po trupach dąży Makbet. Można dostrzec podobieństwo bohatera do mitycznych Eteoklesa czy Polinejkesa.
Chęć zdobycia władzy popycha Makbeta do pierwszej zbrodni – zamordowania swojego krewnego, króla Szkocji.
Makbeta jest doskonałym przykładem tego, jak nie można rządzić państwem. Władza tytułowego bohatera opierająca się na tyranii jest przeciwstawiona rządom wielkich królów takich jak Dunkan czy Edward.
Różnicę między władzą króla a tyranią omawia osobny artykuł Władza królewska i tyrania w „Makbecie”.
Motyw kobiety fatalnej
Ucieleśnieniem kobiety fatalnej (fr. femme fatale) jest Lady Makbet. To ona najbardziej namawia męża do popełnienia zbrodni, działając na jego ambicje. Kobieta przypomina biblijną Ewę, która nakłoniła Adama do zjedzenie zakazanego owocu. Podobnie jak Ewa, Lady Makbet działa z inspiracji zła.
Z wypowiedzi bohaterów dramatu można wywnioskować, że małżonka Makbeta jest kobietą piękną. Z uznaniem wyraża się o niej Dunkan oraz dostojnicy szkoccy. Lady tak opisuje ten wizerunek:
„Chcąc świat oszukać stosuj się do świata, Ubierz w uprzejmość oko, dłoń i usta, Wyglądaj jako kwiat niewinny, ale Niechaj pod kwiatem tym wąż się ukrywa”.
To w głównej mierze Lady doprowadziła do upadku Makbeta. W odróżnieniu jednak od innych kobiet fatalnych, wpada w obłęd i popełnia samobójstwo.
Motyw samobójstwa
Motyw ten pojawia się bardzo często w twórczości Szekspira. W Makbecie ma on nieco inny charakter, niż w pozostałych dziełach. Co prawda, Lady Makbet popełnia domniemane samobójstwo, ale jej mąż odrzuca takie rozwiązanie swoich problemów. Makbet woli umrzeć w walce, jak rycerz, niż targnąć się na własne życie:
”Mamli rzymskiego głupca naśladując Przebić się własnym mieczem? Nie! dopóki Życie przed sobą widzę, wolę raczej Przeszywać cudze piersi”.
Motyw halucynacji
Wizje i halucynacje towarzyszą głównej parze bohaterów przez cały czas akcji dramatu. Pierwszą z nich jest widmo unoszącego się w powietrzu zakrwawionego sztyletu, który prowadzi Makbeta do komnaty króla Dunkana.
Następną wizją jest duch Banka, siedzący na miejscu Makbeta przy biesiadnym stole. Duch przypominał bohaterowi, że żądza władzy doprowadziła do tego, iż zabił własnego przyjaciela. Stan psychiczny Lady Makbet jest do tego stopnia rozchwiany, że kobiecie w czasie lunatykowania wydaje się, że ma dłonie zbroczone krwią. Bohaterka usilnie próbuje oczyścić ręce, ale żadnym sposobem nie może tego zrobić.
W przypadku obu postaci halucynacje są wynikiem gnębiących ich wyrzutów sumienia.
Motyw przemocy
Makbet jest sztuką przesyconą przemocą. Co ciekawe, większość morderstw rozgrywa się poza sceną, ale są one szczegółowo opisywane przez bohaterów. Pierwszym tego przykładem są słowa rannego żołnierza, który opisuje wyczyny Banka i Makbeta na polu walki, przedstawiając mężczyzn jako zbroczonych krwią mścicieli. Dramat rozpoczyna się i kończy wielkimi krwawymi walkami, w pierwszej Makbet pokonuje przeciwników, w drugiej sam został pokonany przez Makdufa. Mimo, że sztuka nie zalicza się do długich, to ginie w niej duża liczba bohaterów, a ich śmierć jest często krwawa. Śmierć głównego bohatera jest kwintesencją przemocy, Makduf ścina mu głowę i nabija ją na włócznię.
Motyw przepowiedni
Proroctwo wprawia w ruch całą akcję Makbeta. Dokładniej rzecz ujmując, robią to czarownice, które przepowiadają Makbetowi, że najpierw zostanie tanem Kawdoru, by później zostać królem Szkocji. Wiedźmy przepowiadają szereg innych wydarzeń: mówią, że Banko będzie płodził króli czy, że Makbet powinien strzec się Makdufa. Czarownice wzywają widma, które przepowiadają bohaterowi, jak uniknąć śmierci i kto może go zgładzić. Wszystkie przepowiednie, poza tą dotyczącą potomków Banka, realizują się w obrębie akcji dramatu.
Przepowiednie wiedźm i ich skutki omawia artykuł Wiedźmy i przepowiednie w „Makbecie”.
Motyw snu i bezsenności
Po zabójstwie Dunkana Makbet słyszy głos: Makbet sen zabił, zabił sen niewinny
. Od tej chwili ani on, ani żona nie mogą spać spokojnie. Makbet mówi później, że zazdrości zmarłemu królowi: Lepiej w mogile z umarłym spoczywać Przez nas wysłanym, by spoczynek znaleźć, Niż straszne męki, na torturach myśli, Cierpieć bez końca
. Lady Makbet we śnie chodzi po zamku i powtarza to, czego nie mówi na jawie. Sen jest w tej tragedii miejscem, w którym odzywa się sumienie.
Motyw pozoru i obłudy
Lady Makbet radzi mężowi: By świat oszukać, bądź jak świat jest cały
. Po rozmowie o zbrodni Makbet postanawia: Idźmy pozorem pięknym zwodzić gości, Serc kłamstwo ukryć w twarzy kłamliwości
. Po zabójstwie oboje udają zaskoczenie i żałobę, a gdy Makbet zostaje królem, zaprasza Banka na ucztę, choć już najął morderców. Nawet gościnność jest u niego przykrywką zbrodni.
Motyw natury i porządku świata
Zabójstwo króla narusza porządek świata także w oczach bohaterów. Rosse mówi, że wedle zegara jest dzień, a mimo to ciemność zasłania ziemię. Starzec wspomina o dziwnych zdarzeniach: sokół Padł pod szponami sowy myszołówki
, a konie Dunkana zdziczały i, jak mówią, gryzły się nawzajem. Wszystko wskazuje, że naruszenie porządku w państwie przenosi się na przyrodę.
Pytania i odpowiedzi
Jakie są najważniejsze motywy literackie w „Makbecie”?
Zbrodnia, wina i kara, władza, przepowiednia, halucynacje i sen. Pierwsze zabójstwo prowadzi do kolejnych, a wyrzuty sumienia objawiają się w wizjach Makbeta i lunatykowaniu jego żony.
Co oznacza motyw kobiety fatalnej w „Makbecie”?
Lady Makbet jest kobietą, która prowadzi mężczyznę do zguby: namawia go do królobójstwa i przekonuje, że zbrodnia jest dowodem męstwa. Różni się od typowych kobiet fatalnych tym, że sama wpada w obłęd i ginie.
Jak w „Makbecie” występuje motyw samobójstwa?
Lady Makbet podobno odbiera sobie życie, ale Makbet odrzuca takie wyjście. Mówi, że woli walczyć, bo dopóki widzi żyjących, może ich zabijać.
Gdzie w „Makbecie” pojawia się motyw przepowiedni?
Od pierwszej sceny. Wiedźmy mówią Makbetowi o koronie, a Bankowi o królach z jego rodu, a w IV akcie wywołują zjawy, które zapowiadają, kiedy Makbet przegra.