Bogurodzica: analiza i interpretacja
„Bogurodzica” to najstarsza zachowana polska pieśń religijna, anonimowa modlitwa zbiorowa z czasów średniowiecza. W tej analizie omawiamy dwie pierwsze strofy, czyli najstarszą część utworu. Podmiot liryczny prosi w nich Maryję o wstawiennictwo u Syna, a Syna o dobre życie na ziemi i raj po śmierci.
Teza: modlitwa, w której człowiek prosi o pośrednika
Dwie pierwsze strofy „Bogurodzicy” pokazują, jak średniowieczny człowiek widział swoje miejsce wobec Boga. Podmiot liryczny nie zwraca się do Boga wprost. Woła do Maryi, żeby wstawiła się za ludźmi u Syna, a Syna prosi o to, co dla chrześcijanina najważniejsze: dobre życie i zbawienie. Cała pieśń jest więc modlitwą o wstawiennictwo, ułożoną według hierarchii: Jezus, Maryja, Jan Chrzciciel.
Kto mówi i do kogo
Utwór zaczyna się od zwrotu do adresatki: „Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja”. Jest to apostrofa, czyli bezpośrednie wołanie do kogoś. Autor od razu wymienia tytuły Maryi: matka Boga, dziewica, wielbiona przez samego Boga. Przez tę wyliczankę adresatka brzmi jak ktoś bardzo wysoko postawiony i właśnie taka osoba może wstawić się u Boga.
Mówi tu podmiot zbiorowy, który występuje w liczbie mnogiej: prosi „zyszczy nam, spuści nam”, a w drugiej strofie mówi „jąż nosimy” i „jegoż prosimy”. Autor nie buduje wypowiedzi jednego człowieka. To głos całej wspólnoty, która modli się razem, i dlatego pieśń nadawała się do śpiewania w kościele i na ważnych uroczystościach. Według Jana Długosza śpiewało ją rycerstwo pod Grunwaldem.
Pierwsza strofa: apostrofa i prośba
Pierwsza strofa łączy dwa elementy: zwrot do Maryi i prośbę. Drugi wers opisuje, kim Maryja jest dla Syna: „U twego syna Gospodzina matko zwolena”. Słowo „zwolena” znaczy „wybrana”. Podmiot liryczny podkreśla, że Maryja została przez Boga wybrana i stoi blisko niego, więc jej głos ma większą wagę niż głos zwykłych ludzi.
Prośba mieści się w jednym, bardzo krótkim wersie: „Zyszczy nam, spuści nam”. Dwa czasowniki o podobnym znaczeniu brzmią jak wołanie, w którym nie ma miejsca na ozdoby. Autor ułożył je krótko, żeby prośba była prosta i zrozumiała dla wszystkich śpiewających. Podmiot liryczny prosi o łaski u Boga, a o ich rodzaju mówi dopiero druga strofa.
Refren „Kyrieleison”
Obie strofy kończą się tym samym wołaniem: „Kyrieleison”. To formuła liturgiczna, która znaczy „Panie, zmiłuj się”. Refren powtarzany po każdej prośbie sprawia, że całość brzmi jak modlitwa, którą wspólnota odmawia razem. Dla podmiotu zbiorowego jest to przypomnienie, że ludzie nie żądają łask, tylko o nie błagają i liczą na miłosierdzie Boga.
Druga strofa: zwrot do Syna i prośba o życie
Druga strofa zmienia adresata: „Twego dziela Krzciciela, bożycze”. „Bożyc” to syn Boga, czyli Chrystus. Podmiot liryczny prosi więc Syna ze względu na Jana Chrzciciela. Jan nie jest tu adresatem modlitwy, tylko kolejnym świętym, który pomaga. W pieśni pojawia się więc trzyosobowy układ: Chrystus, Maryja i Jan Chrzciciel. Taki układ, w którym święci pośredniczą w modlitwie, nazywamy deesis. W ikonografii wywodzi się z Bizancjum, a w „Bogurodzicy” ma postać hierarchiczną: Jezus jest najwyżej, niżej stoi Maryja, a niżej Jan Chrzciciel.
Prośby z drugiej strofy brzmią jak lista rzeczy, o które człowiek zwraca się do Boga. Podmiot liryczny prosi: „Usłysz głosy, napełni myśli człowiecze”, a zaraz potem: „Słysz modlitwe, jąż nosimy”. Słowo „nosimy” pokazuje, że modlitwa jest ciężarem niesionym wspólnie. Zbiorowy podmiot mówi o prośbach, które dotyczą i myśli, i głosu, czyli tego, co człowiek ma w sercu i co wypowiada.
Zakończenie: ziemia i raj
Strofa kończy się dwoma wersami, w których mieści się cały cel życia człowieka średniowiecza: „A na świecie zbożny pobyt, / Po żywocie rajski przebyt”. Wersy mają taki sam kształt i rymują się, a słowa „pobyt” i „przebyt” brzmią niemal tak samo. Autor zestawia w ten sposób dwa etapy: pobyt na świecie i przebywanie w raju. Podmiot liryczny prosi o to, żeby życie na ziemi było pobożne („zbożny”), a po śmierci człowiek trafił do raju.
W tych słowach jest pamięć o śmierci, czyli motyw memento mori. Śmierć nie jest tu jednak końcem. Życie na ziemi to czasowy „pobyt”, a nagrodą za pobożność jest życie wieczne. Dlatego prośba o dobre życie i prośba o raj stoją w jednym zdaniu: jedna prowadzi do drugiej.
Symetria strof
Obie strofy zbudowano według tego samego planu: najpierw zwrot do adresata, potem prośba, na końcu refren. Pierwsza strofa jest krótsza, druga dłuższa i bardziej rozbudowana. Ta symetria porządkuje utwór. Autor dobrał podobną liczbę sylab, rymy wewnętrzne i końcowe oraz układ, w którym każdy wers jest zdaniem albo jego częścią. Taki porządek przypomina o hierarchicznym porządku świata. Pierwsza strofa pokazuje drogę do Syna przez Matkę, a druga idzie dalej: od Syna do spraw ostatecznych.
Język: archaizmy
Tekst brzmi dziś staroświecko, bo zawiera archaizmy. Są wśród nich formy fonetyczne („Krzciciel” zamiast „Chrzciciel”), fleksyjne („Bogurodzica dziewica Maryja” z mianownikiem w roli wołacza), składniowe („Bogiem sławiena”, czyli sławiona przez Boga), słownikowe („Gospodzin” zamiast „pan”, „bożyc” zamiast „syn Boga”) i słowotwórcze („przebyt”, „zbożny”). Widać po nich, jak zmieniał się język polski. Pieśń jest zarazem dowodem, że już w średniowieczu polski potrafił nadać modlitwie rytm i rym.
Co mówi ta pieśń o średniowiecznym świecie
Podmiot zbiorowy jest wobec Boga mały i potrzebuje pośredników. To obraz teocentryzmu: Bóg jest w centrum, a ludzkie szczęście zależy od niego. Maryja jest tu sakralizowana, czyli wyniesiona: jest matką Stwórcy, wybraną i wielbioną. Jednocześnie pozostaje bliska ludzkim troskom, więc może zanieść prośby zwykłych ludzi do Boga. Pieśń pokazuje więc dwie rzeczy naraz: wielki dystans między człowiekiem a Bogiem i nadzieję, że da się go pokonać dzięki modlitwie wspólnoty i wstawiennictwu świętych.
Utwór jest ważny także poza religią. Był pierwszym polskim hymnem, śpiewanym przy koronacji Jagiellonów, a ślady „Bogurodzicy” widać później w „Krzyżakach” Sienkiewicza, w „Panu Tadeuszu” i w wielu innych utworach, które podejmują motyw Maryi i modlitwy.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego „Bogurodzica” jest ważna?
Jest najstarszą zachowaną polską pieśnią religijną i najstarszym polskim tekstem poetyckim. Śpiewano ją przy koronacjach i, według Długosza, pod Grunwaldem.
Kto jest podmiotem lirycznym „Bogurodzicy”?
Podmiot zbiorowy, czyli wspólnota ludzi mówiąca „my”. Prosi Maryję i Chrystusa o łaski i zbawienie.
Co znaczy „Kyrieleison”?
„Panie, zmiłuj się”. To formuła liturgiczna, która pełni w pieśni rolę refrenu.
Na czym polega motyw deesis w „Bogurodzicy”?
Na pośredniczeniu świętych: Jezus jest najwyżej, Maryja wstawia się za ludźmi u Syna, a Jan Chrzciciel jest wspomniany jako kolejny orędownik.
Jakie archaizmy występują w „Bogurodzicy”?
Fonetyczne („Krzciciel”), fleksyjne („Bogurodzica” w roli wołacza), składniowe („Bogiem sławiena”), słownikowe („Gospodzin”, „bożyc”) i słowotwórcze („przebyt”, „zbożny”).