Antyk: epoka, Biblia, mitologia, filozofia i gatunki
Antyk, czyli starożytność, obejmuje wszystkie wytwory kultury od narodzin ludzkości do V wieku naszej ery (476 rok, upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego). Dotyczy przede wszystkim kultury Greków i Rzymian oraz tradycji judeochrześcijańskiej, która stała się podwaliną późniejszej europejskiej cywilizacji. Epoka dała literaturze Biblię, mity, pierwsze gatunki literackie i dwie ważne filozofie: epikureizm i stoicyzm.
Antyk w pigułce
- Ramy czasowe: od początków kultury do 476 roku n.e.
- Kultura: Grecja i Rzym, a także tradycja judeochrześcijańska.
- Najważniejsze źródła motywów: Biblia i mitologia grecko-rzymska.
- Filozofia: epikureizm i stoicyzm.
- Gatunki: epos, tragedia, komedia, hymn, oda, psalm, przypowieść.
Opracowanie lektury
Biblia: źródło motywów
Biblia to zbiór ksiąg powstałych na przestrzeni wielu stuleci, który zawiera zasady moralne kultury chrześcijańskiej. Jest źródłem archetypów, toposów i motywów. Stary Testament zawiera księgi uznawane przez judaizm i chrześcijaństwo, a Nowy Testament księgi chrześcijan.
- Księga Rodzaju: opis stworzenia świata i człowieka oraz motyw raju.
- Motyw Hioba: cierpienie niewinnych, które człowiek przyjmuje z pokorą.
- Księga Koheleta: refleksja o przemijaniu, hasło „marność nad marnościami”.
- Pieśń nad Pieśniami: liryka miłosna i alegoria miłości Boga i człowieka.
- Apokalipsa św. Jana: zapowiedź końca świata i zwycięstwa Chrystusa nad złem.
Mitologia grecka i rzymskaMity, archetypy, toposy. ok. 1 min
Mit to historia przekazywana z pokolenia na pokolenie, zawierająca element prawdy historycznej i fantastyczny. Mity pomagały zrozumieć powstanie świata i rządzące nim prawa, porządkowały świat i wyznaczały dobro i zło. Archetyp to pierwowzór postaci lub motywu, a topos to stale podejmowany motyw lub temat.
- Syzyf: sprzeciwił się bogom i został skazany na wtaczanie głazu, stąd „syzyfowa praca”.
- Prometeusz: wybawiciel ludzkości, który przyniósł ludziom ogień; postawa prometejska to poświęcenie dla wyższych racji.
- Dedal i Ikar: ucieczka z Krety na skrzydłach z piór i wosku; Ikar kojarzony jest z marzycielstwem.
Filozofia: epikureizm i stoicyzmSzczęście i umiar. ok. 1 min
Dwa kierunki filozoficzne z antyku mają ogromne znaczenie dla literatury. Oba pytają o to, jak żyć, żeby być szczęśliwym.
- Epikureizm: założył go Epikur. Według tego kierunku podstawą filozofii jest ludzkie szczęście, a jego źródłem są przyjemności. Chodzi jednak głównie o spokój ducha i brak cierpienia, a nie o rozpustę. Epikurejczyk cieszy się z tego, co ma, i nie goni za zbędnymi dobrami.
- Stoicyzm: założył go Grek Zenon z Kition. Najwyższym dobrem jest cnota, czyli prawe życie. Stoik dąży do umiaru w smutku i w radości oraz do panowania nad emocjami, a bogactwa i sława nie są dla niego ważne.
Horacjański styl życia. Rzymski poeta Horacy łączył oba kierunki. Ceniły go skromność, umiar i niezależność oraz radość z tego, co się ma. W ode „Do Apollina” podmiot liryczny nie prosi bogów o bogactwo, tylko o zdrowie i sprawny umysł na stare lata: do życia wystarczą mu oliwki, ślazy i cykoria. Takie wyrzeczenie się dóbr materialnych na rzecz duchowych jest postawą stoicką, a cieszenie się tym, co ma, postawą epikurejską.
Gatunki starożytneEpos, tragedia, oda, psalm. ok. 2 min
- Epos: pierwszy gatunek literacki, rozbudowany utwór wierszowany o doniosłych wydarzeniach, na przykład „Iliada” i „Odyseja” Homera.
- Tragedia: dramat o konflikcie jednostki z siłami wyższymi; twórcy to Sofokles, Ajschylos i Eurypides.
- Komedia: gatunek dramatu w opozycji do tragedii; twórcy to Arystofanes i Antyfanes.
- Hymn: religijny utwór liryczny śpiewany przez solistę lub chór.
- Oda: świecki utwór liryczny o podniosłym stylu, sławiący idee lub wydarzenia.
- Psalm: biblijna pieśń religijna, najczęściej modlitwa skierowana do Boga.
- Przypowieść: opowieść pouczająca, w której zwykłe wydarzenie objaśnia głębszą prawdę moralną.
Do Apollina: interpretacja i analiza
Utwór rozpoczynający się w oryginale słowami: „Quid dedicatum poscit Apollinem” to jedna z najbardziej znanych klasycznych pieśni Horacego. Liryki tego typu z czasem zaczęto nazywać odami i służyły one do sławienia wybitnych postaci, pamiętnych wydarzeń i wspaniałych uroczystości. Omawiany wiersz powstał niejako na zamówienie publiczne dla uświetnienia otwarcia nowej świątyni Apollina na Palatynie w 28 roku przed naszą erą. Budowla była darem złożonym bóstwu przez władcę Rzymu Augusta w podzięce za zwycięstwo jego wojsk pod Akcjum. Szybko możemy się jednak zorientować, że utwór Horacego to coś znacznie więcej niż ozdoba uroczystości czy skromny dodatek, który miał nadać jej bardziej wzniosłego wyrazu. Ponadto czytelnik może odnieść wrażenie, że odsłona świątyni mogła być tylko pretekstem do tego, by poeta mógł publicznie wygłosić swoje dzieło.
Wybudowałem pomnik: interpretacja i analiza
Oda „Ad Melpomenem musam” („Do Muzy Melpomeny), bardziej znana jako „Exegi monumentum” („Wybudowałem pomnik”), zamyka trzecią z czterech części wielkich „Pieśni” Horacego. Utwór w całości jest metaforą, a o czym przekonujemy się w ostatniej strofie. Można określić tę odę jako hołd złożony twórczości Horacego przez… samego Horacego. Tak jak to ma miejsce w większości pieśni rzymskiego poety, podmiot liryczny powinno utożsamiać się z nim samym. „Wybudowałem pomnik” jest zatem kolejnym manifestem artystycznym Horacego, lecz z pewnością wyjątkowym. W utworze możemy znaleźć wiele bezpośrednich odniesień do życia rzymskiego poety, jak chociażby odwołanie się do jego wiejskiego pochodzenia czy faktu, iż to on zapoczątkował wśród „Italów” tworzenie pieśni. Oda Horacego przepełniona jest pewnością, iż jego dorobek przetrwa dziesiątki wieków i zapewni mu sławę po wsze czasy.
Utwory Horacego: analizyDwie ody. ok. 1 min
Horacy. Żył w latach 65–8 p.n.e. w Rzymie w czasach cesarza Augusta i był jednym z najważniejszych poetów starożytności. Jego najsłynniejszym dziełem są „Pieśni”, wielki zbiór utworów lirycznych w czterech księgach. Później zaczęto nazywać je odami. Oda to podniosły, świecki utwór liryczny, który sławi osoby, idee lub wydarzenia. Podmiotem lirycznym w klasycznych odach jest wieszcz, czyli poeta, który mówi o sprawach ważnych dla wszystkich.
„Do Apollina”. Oda powstała na uświetnienie otwarcia nowej świątyni Apollina na Palatynie w 28 roku p.n.e., którą cesarz August zbudował w podzięce za zwycięstwo pod Akcjum. Poeta nie świętuje jednak z tłumem, tylko składa prywatną modlitwę. Odcina się od próśb mieszkańców wsi o urodzajne pola i liczne stada. Nie prosi o złoto ani o kość indyjską. Prosi o to, co ma, czyli o zdrowie i sprawny umysł, żeby jego starość nie była „brzydka i bez lutni”. To manifest horacjańskiego stylu życia: skromności i umiaru.
„Wybudowałem pomnik”. Oda „Exegi monumentum” zamyka trzecią księgę „Pieśni”. Pomnik z tytułu to metafora: jest nim twórczość Horacego, która trwalsza niż piramidy przetrwa wieki i zapewni poecie wieczną sławę. Stąd pochodzi słynne zdanie „nie wszystek umrę” („non omnis moriar”). Poeta mówi o sobie w pierwszej osobie, nawiązuje do swojego wiejskiego pochodzenia i prosi muzę Melpomenę, żeby była dumna z jego zasług. To hołd złożony sztuce jako wartości najwyższej: prawdziwa sztuka obroni się sama, a artysta staje się dzięki niej nieśmiertelny. Tę ideę podejmowali później poeci wielu epok.
Horacy: poeta i jego styl życia · Do Apollina: interpretacja i analiza · Wybudowałem pomnik: interpretacja i analiza
Pytania i odpowiedzi
Jakie są ramy czasowe antyku?
Od początków kultury do V wieku naszej ery (476 rok, upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego).
Z jakich źródeł czerpie literatura antyku?
Przede wszystkim z kultury Greków i Rzymian oraz z tradycji judeochrześcijańskiej (Biblia i mitologia).
Czym jest epikureizm, a czym stoicyzm?
Epikureizm uznaje szczęście i przyjemność za cel życia, a stoicyzm cnotę i umiar za najwyższe dobro.
Jakie gatunki powstały w antyku?
Między innymi epos, tragedia, komedia, hymn, oda, psalm i przypowieść.