„Szatan z siódmej klasy” Kornela Makuszyńskiego: streszczenie i opracowanie
„Szatan z siódmej klasy” Kornela Makuszyńskiego (1937) to powieść przygodowa, sensacyjna i detektywistyczna dla młodzieży. Bystry uczeń Adam Cisowski, nazywany szatanem, jedzie na Wileńszczyznę, żeby rozwikłać zagadkę zniknięcia drzwi w dworze w Bejgole i pokonać bandytów. W tle są wspomnienia powstania styczniowego i kampanii napoleońskiej.
Lektura w pigułce
- Autor: Kornel Makuszyński.
- Tytuł: „Szatan z siódmej klasy”.
- Pierwsze wydanie: 1937 rok.
- Gatunek: powieść przygodowa (sensacyjna, detektywistyczna) dla młodzieży.
- Czas akcji: lato 1937 roku (czerwiec i lipiec), wspomnienia roku 1813 i 1863.
- Miejsce akcji: Warszawa oraz majątek Bejgoła na Wileńszczyźnie.
- Budowa: dwanaście rozdziałów.
- Bohaterowie: Adam Cisowski, profesor Paweł Gąsowski, Wanda i Iwo Gąsowscy, Stach Burski, ksiądz Kazuro.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
Nauczycielem historii w siódmej klasie szkoły podstawowej był roztargniony profesor Gąsowski. Od lat stosował sprawdzoną metodę odpytywania trzech uczniów na każdej lekcji. Jego metodę odkrył bystry uczeń – Adaś Cisowski – a sprawa wydała się, gdy nauczyciel pomylił kolejność odpytywania. Belfer zdziwił się i zasmucił – dotychczas chłopcy odpowiadali bezbłędnie. Adaś przyznał się do przejrzenia metody Gąsowskiego. Umówił się z nim, że na następnej lekcji odkryje jego metodę – udało się mu przechytrzyć nauczyciela.
Młody Cisowski używał swych „szatańskich” zdolności w okiełznaniu młodszego rodzeństwa. Tego lata cała rodzina miała udać się nad morze. W szkole dwóch kolegów pokłóciło się o zaginione pióro. Adaś domyślił się kto był sprawcą zamieszania i przywłaszczył sobie pióro (Staszek Burski), jednak nie wydał kolegi i cała awantura rozeszła się po kościach. Zdolności Adasia były powszechnie znane w szkole, dlatego pewnego dnia zawitało u niego dwóch szóstoklasistów z prośbą o pomoc koledze prowadzącemu rachunki. W kasie brakowało 100 złotych. Adaś długo przeglądał księgi rachunkowe. Wkrótce oznajmił swe odkrycie klasie szóstej – do zapisu jednej z sum przyczepiła się czarna nitka, która zafałszowała wynik rachunków.
Profesor Gąsowski w pierwszy dzień wakacji udał się do Adasia z prośbą o pomoc w rozwikłaniu rodzinnych problemów. Sprawę wyjaśniła mu bratanica profesora – Wanda o fiołkowych oczach. Chłopak zauroczył się w niej i postanowił zmienić wakacyjne plany – pojechać z profesorem do majątku jego brata mieszkającego w Bejgole. Dowiedział się, że w ich domu przebywał jakiś czas temu Francuz zainteresowany drzwiami. Proponował kupno gospodarstwa. Z domu ukradziono kolejne drzwi. Mimo wątpliwości Adaś zdecydował się pomóc.
Gospodarzem w Bejgole był czarnobrody Iwo Gąsowski zajmujący się wyższą matematyką. Nie dbał właściwie o majątek, którym zajmowała się głównie jego wiecznie zapracowana żona. Adaś rozpoczął poszukiwania od obejrzenia starego domu i okolic. Wieczorem spacerując z panną Wandą dostrzegł zbliżającą się do domu postać. Chciał odkryć, kto to jest, jednak człowiek był sprawniejszy i powalił Cisowskiego ciosem w głowę.
Adaś przez następne dni dochodził do siebie. Wanda wspomniała o starych dokumentach na strychu. Młody detektyw poznał też historię portretów wiszących w bawialni. Wraz z profesorem i Wandą zniósł ze strychu stare szpargały i przeglądał je przez następne dni. Po pewnym czasie odnalazł zapiski księdza Koszyczka, które wspominały o dwóch Francuzach, którzy mieszkali w domu podczas powrotu z rosyjskiej kampanii Napoleona. Autor wspominał, że jeden z żołnierzy - Kamil de Berier - był bardzo chory. Dochodził do siebie w domku ogrodnika. Zachowywał się nietypowo i mimo stanu zdrowia opuszczał dom. Wyposażył swego towarzysza w list i odesłał do Francji, sam zaś niebawem zmarł.
Niestety, okazało się, że drzwi w domku ogrodnika zniknęły już dawno. Do Gąsowskich wprosił się w gościnę wędrowny malarz, który wydał się Adasiowi wielce podejrzany. Interesował się drzwiami i nie chciał pochwalić się swym malarskim kunsztem. W nocy badał drzwi, myśląc, że nikt go nie śledzi. Na koniec skradł z pokoju Adasia zapiski księdza Koszyczka. Do Gąsowskich zajechał komornik - Bejgoła była całkowicie zadłużona. O odroczenie spłaty długu zadbał historyk. Adaś postanowił opuścić dwór i wyśledzić bandytów. Zainscenizował swój wyjazd do Warszawy. Nazajutrz został zaproszony w gości do majątku pani Niemczewskiej. Tam dowiedział się, że nieznajomi z Żywotówki poprosili o przetłumaczenie francuskiego pisma. Adaś zadeklarował swą pomoc. Był to list Kamila de Berier do brata. Prosił w nim o przybycie do Bejgoły i dawał tajemnicze wskazówki prowadzące do skarbu – wspominały o drzwiach. Cisowski zdecydował się na śledzenie fałszywego malarza, który wieczorem przyszedł po pismo.
Młodzieniec zaczaił się nieopodal domu w Żywotówce na drzewie i śledził poczynania dwóch bandytów – malarza i chudzielca. Zdecydował się na sen w pobliskiej budzie. Zbudziło go ujadanie psów – został rozpoznany i ujęty przez opryszków. Po przesłuchaniu i napisaniu przez chłopca uspakajającego listu do Gąsowskich Adaś został wtrącony do piwnicy. Okazało się, że jest tam już więziony Francuz. Wyznał, że to on wynajął bandytów. List Beriera znalazł w antykwariacie – zgubiła go chciwość. Rano więźniów nakarmił garbaty pomocnik złodziei i zapowiedział, że wróci wieczorem. Po południu rozpętała się burza. Na pomoc Cisowskiemu przyszli harcerze – a wśród nich Staszek Burski.
Uwolnieni wraz z harcerzami próbowali przedostać się łodzią do ich obozu. Niedaleko brzegu łódź została zatopiona. Francuz pomógł dopłynąć jednemu z chłopców. Adaś poprosił, by harcerze przenieśli swój obóz do Bejgoły. Obcokrajowca postanowiono ulokować na plebanii u księdza Kazuro. Ksiądz wspomniał w rozmowie z Adasiem, że od poprzedników dowiedział się, że podczas powstania styczniowego jeden z księży przyłączył się do powstania i został ranny. Przyniesiono go na drzwiach z dworu Gąsowskich. Drzwi wciąż znajdowały się w przykościelnej szkółce. Adaś odnalazł napis: „W wielkim domu znajdziesz dwie malowane brody. Nie patrz poza siebie. Patrz przed siebie i czytaj w brodzie!”.
List Adasia zaniepokoił Gąsowskich. Zawierał szyfr nakazujący, by strzegli domu. Bracia Gąsowscy porozmawiali szczerze o losach majątku i pogodzili się. Nad ranem Staszek Burski opowiedział gospodarzom o losach Adasia. Sam młody detektyw zjawił się w nocy i wziął jakąś rzecz ze strychu. Nazajutrz rano pojawił się i został gromko przywitany. Oznajmił, że odkrył tajemnicę napoleońskiego żołnierza i wieczorem udadzą się na poszukiwania skarbu. Długo kluczyli, aż w końcu wydobyli z ziemi ciężką skrzynię we wskazanym przez Adasia miejscu. Napadł na nich jeden z bandytów i odebrał skarb. Ucieszyło to Adasia i wyjawił podstęp – poprzedniej nocy to on zakopał skrzynię z nic niewartym żelastwem.
Przez następne dni domownicy mieli okazywać smutek. Wkrótce nadeszła wieść, że w wileńskim lokalu ujęto dwóch dawno poszukiwanych opryszków, którzy bili się o skrzynię napełnioną żelastwem. Gąsowskich odwiedził ksiądz Kazuro, by rozmienić sto złotych dla biednych, które w podzięce zostawił Francuz. Adaś wyjawił zebranym, jak odnalazł drzwi i odczytał napis. W bawialni jedną brodę Adaś odnalazł na portrecie przodka, zaś drugą na odbiciu obrazu w lustrze. Odczytał napis na brodzie: „Znajdziesz w domu tego, co powróci wkrótce z Egiptu i nigdy nie jadł na uczcie z płaskiego talerza”. Podczas obiadu Adaś podczas obiadu stwierdził, ze z płaskiego talerza nigdy nie jadł bocian. Zebrani podeszli pod stary dąb, na którym od zawsze znajdowało się bocianie gniazdo. Adaś odnalazł otwór zalepiony gliną. Wydobył z niego zawiniątko z rubinami i diamentami. Cisowski i panna Wanda wpatrzeni w siebie nie byli zaciekawieni znaleziskiem.
Streszczenie szczegółoweDwanaście rozdziałów. 12 rozdziałów · ok. 16 min
I. Diabeł wyskakuje z pudełka
Nauczyciel historii pan Gąsowski miał specyficzny sposób nauczania – o niektórych postaciach mówił wiele i z zapałem, a innych istnienie przemilczał. Jego główną cechą było roztargnienie. Często też się zamyślał, jednak był lubiany przez uczniów. Nie pamiętał ich imion i nazwisk, jednak zawsze odpytywał trzech uczniów wyczytywanych z notesu. W siódmej klasie wypowiedzi uczniów zawsze wypadały poprawnie, w porównaniu z innymi przedmiotami. Należało do niej trzydziestu wesołych dryblasów.
Pewnego dnia, gdy profesor wyrwał do odpowiedzi Kaczanowskiego, ten osłupiał – nie była to jego kolej. Nie mógł odwrócić uwagi historyka na postać Napoleona, ponieważ belfer stał się czujny. Uczeń przyznał, że jest nieprzygotowany co zadziwiło nauczyciela. Kolejnym odpytywanym był Ostrowicki. Ten także szedł do odpowiedzi, niczym na ścięcie. Przyznał, że to nie jego dzień. Gąsowski pogrążył się w smutku. Klasa milczała. Przyznał, że po trzydziestu latach pracy w szkole zakpiono z niego.
Przemówił Adam Cisowski. Łamiącym głosem przyznał się do szachrajstwa. Wytłumaczył, że profesorowi pomyliły się strony, bo pytana miała być trójka innych chłopców. Przyznał, że każdy z nauczycieli miał swoją metodę odpytywania, a historyk zawsze pytał trzech uczniów przeskakując co dziesięć nazwisk. Okazało się, że kartki w notesie nauczyciela zlepiły się. Belfer nazwał ucznia szatanem i zapowiedział karę. Miał jednak gołębie serce. Zastanawiał się jak ukarać zuchwałego ucznia, który jednak wykazał skruchę. Stwierdził, że musi opracować nowy, zagmatwany system odpytywania. Zdecydował się dać szansę Cisowskiemu, by odgadł nową metodę. Jeśli by jednak mu się to nie udało cała klasa miała ponieść konsekwencje.
Po wyjściu profesora z pomieszczenia, cała klasa siódma rozpoczęła wiec. Jednak koledzy wierzyli w zdolności Cisowskiego – najbystrzejszego chłopca w szkole. Ten poprosił, by wszyscy powtórzyli materiał z historii, sam zaś miał zająć się rozwikłaniem metody belfra. Nastała sobota i dzień sądu ostatecznego. Cisowski zapewnił o przygotowaniu klasy i przystąpił do próby. Okazało się, że trafnie odgadł nazwiska wytypowane przez historyka. Nauczyciel użył swej starej metody, co bezbłędnie przewidział siedemnastolatek. Jego chytry plan docenił Cisowski. Na koniec rozwikłał zagadkę, czemu profesora nie odwiedziło w niedzielę troje jego przyjaciół – zapomniał wysłać im zaproszenia.
II. Dwie awantury, a jedna gorsza od drugiej
Ojciec Adasia był szanowanym lekarzem, a matka zajmowała się domem i wychowaniem czworga hałaśliwego rodzeństwa siódmoklasisty. Często robili starszemu bratu psikusy, na przykład zjadając jego porcję lodów. Inteligentny chłopak dzięki wykorzystaniu arabskiego sposobu odkrył, które z czworga rodzeństwa pozbawiło go posiłku. Wydarzenie to miało miejsce przed trzema laty i odtąd rodzeństwo bało się robić bratu psikusy. Obecnie, wkrótce przed zakończeniem roku szkolnego Adaś miał swego „szatańskiego” sprytu użyć jeszcze dwa razy. W wakacje rodzina Cisowskich planowała udać się nad morze. Adaś chciał podzielić się tą informacją z kolegą z ławki, Burskim, jednak zaczęła się lekcja literatury.
Po niej, na przerwie, rozgorzał między dwoma chłopcami Zbyszkiem Jasińskim i Józefem Żeleskim spór. Zbyszek oskarżał kolegę z ławki o kradzież pióra. Adaś zapewnił, że zgubie nie jest winien Józek oraz że znajdzie pióro. Koledzy pogodzili się. Po lekcjach Cisowski odprowadził do domu Burskiego. Na miejscu kazał mu oddać zaginione pióro. Podejrzewał, że to on jest złodziejem, ponieważ zobaczył w jego kajecie, że zmienił charakter pisma i kolor atramentu. Burski przyznał się do występku, który uczynił z głupoty. Adaś wybaczył mu i obiecał dyskrecję. Wziął pióro i wyszedł.
Następnego dnia, na lekcji matematyki, pióro odnalazło się w dłoni zdziwionego nauczyciela. Nie wiedział, dlaczego cała klasa się śmieje oprócz właściciele zguby – Jasińskiego i Burskiego. Wybiegł za belfrem i odzyskał pióro. Sława Adasia szybko rozniosła się po całej szkole. Pewnego dnia odwiedziło go dwóch młodzieńców. Mieli marsowe miny. Okazało się, że to delegacja jednej z klas szóstych. W klasie działała rozwinięta spółdzielnia. Jej prowadzeniem zajął się ubogi i poczciwy chłopiec. Przy ostatnich wyliczeniach okazało się, że w kasie brakuje stu złotych. Prowadzący był załamany – chodziło o jego dobre imię. Ostatecznie Adaś zgodził się podjąć wyzwania i przejrzeć księgi, które już wcześniej wielokrotnie były sprawdzane.
Nazajutrz przyszedł do niego zatroskany chłopak z trzema księgami. Adaś zajął się sprawdzaniem rachunków. Z lupą śledził kolumny cyfr przez wiele godzin. O pierwszej w nocy roześmiał się na cały głos – znalazł sto złotych. W poniedziałek oznajmił swe odkrycie klasie szóstej – do zapisu jednej z sum przyczepiła się czarna nitka, która zafałszowała wynik rachunków o sto złotych. Radości w klasie szóstej nie było końca, a prowadzący został w pełni zrehabilitowany.
III. Piękne są oczy fiołkowe, ale kto ukradł drzwi?
Wieść o odkryciu Adasia dotarła do profesora Gąsowskiego. Powziął decyzję, by w pierwszy dzień wakacji udać się do ucznia z gryzącym go problemem. Wspomniał, że jego rodzina ma problemy i spytał o wakacyjne plany chłopca. Rzekł, że przybyła do niego bratanica, która ma zabrać go na wieś i wyjawiła problem. Adaś postanowił odwiedzić staruszka. Zauroczyła go jego bratanica o fiołkowych oczach. Wspomniał o swych poprzednich miłościach, które skończyły się tragicznie. Gdy profesor się przebudził jego krewna zapewniła, że Adaś jedzie z nimi na wieś na całe wakacje.
Wanda zaczęła opowiadać o dziwnych wydarzeniach, które rozgrywały się u nich na podwileńskiej wsi. Jej ojciec zajmował się wyższą matematyką, a matka prowadziła dom. Przed pół rokiem przybył do nich Francuz zainteresowany starymi domami i z uwagą przyglądał się wszystkim drzwiom. Następnie zjawił się pośrednik, który chciał nabyć dom i rodzinny majątek za znaczną sumę, jednak gospodarz mu to wyperswadował. Dostawał kolejne oferty sprzedaży. Przed dwoma tygodniami włamano się do dworu i skradziono drzwi.
Adaś zapytał, czy od tego czasu Wanda dostała z domu jakieś nowe wiadomości. Okazało się, że profesor zapomniał jej wręczyć listu, który przyszedł rano. Okazało się, że z majątku usiłowano skraść kolejne drzwi, jednak przeszkodził temu stróż. Adaś powątpiewał, że może rozwikłać poważną zagadkę, jednak Wanda była o tym przekonana. Podobne zapewnienia wyrażał profesor. Adaś postanowił jechać. W drodze do domu spotkał jadącego na obóz Staszka Burskiego.
IV. Dwie brody i człowiek-widmo
Iwo Gąsowski – ojciec Wandy i brat profesora Gąsowskiego. Był niepozornego wzrostu, jednak jego głos potężnie dudnił. Nosił czarną, zbójecką brodę. Był właścicielem rodzinnego majątku Gąsowskich, a ze względu na brak organizatorskiego talentu doprowadził go do ruiny. Zajmował się matematyką i głowił nad rozwiązaniem jednej z wielkich matematycznych zgryzot – „wielkim twierdzeniem Fermata”.
Żona pana Gąsowskiego była kobietą cichą i zapracowaną. Na jej głowie był cały majątek, gdyż mąż oddawał się matematycznym obliczeniom. Podejrzewał, że włamywacz pragnie skraść jego matematyczne obliczenia, które mógłby kredą zapisywać na drzwiach. Kochał brata, jednak z lekceważeniem odnosił się do dziedziny, którą ten się zajmował. Po powitaniu historyk przedstawił bratu Adasia. Iwo wspomniał o wyższości logiki nad innymi dziedzinami.
Po południu Adaś dokładnie spenetrował dom i gospodarstwo. Majątek lata świetności miał dawno za sobą. W bawialni jego uwagę przykuło zwierciadło i portrety przodków panny Wandy. Następnie przystąpił do szczegółowego zbadania drzwi, jednak nie znalazł niczego niezwykłego. Dowiedział się od profesora, że dom może mieć nawet trzysta lat. Rodzina Gąsowskich należała do długowiecznych. Adaś wypytał panią Gąsowską o okolicznych sąsiadów. Dowiedział się o opuszczonym domu Winnickich w Żywotówce. Wieczorem udał się na spacer wraz z Wandą. Nagle zobaczyli jakąś postać, która ostrożnie się przesuwała w stronę domu. Adaś zdecydował się spojrzeć mu w twarz i zaczął bezszelestnie zbliżać się do postaci. Gdy był już tuż przy człowieku-widmie został uderzony i padł na ziemię.
V. Po rozbitej głowie chodzi Francuz
Adaś obudził się z zawrotami głowy. Nie odzyskał w pełni świadomości i znów zasnął. Gdy ponownie wstał, dowiedział się, że został uderzony przez zbrodniarza, a przyniosła go do domu Wanda. Cała rodzina czuwała przy nim całą noc. Przez następne dni Adaś przechodził kurację. Wanda opowiedziała mu, w jaki sposób go odnalazła.
Cisowski zaproponował profesorowi Gąsowskiemu, by poszukał starych ksiąg zawierających historię domu. Wanda wskazała na strych, jako miejsce odwiecznego składowania szpargałów i rupieci. Adaś zastanawiał się cóż cennego może kryć w sobie dom Gąsowskich. Wypytał matematyka o postępy w jego pracy, zaś historyka o obecność Francuza w rodzinie. Dowiedział się, że stare portrety zamówił w 1786 lub 1787 roku jeden z przodków profesora.
VI. W mroku tli się światełko
Na strychu zgromadzone były szpargały z wielu dziesięcioleci. Profesor Gąsowski odnalazł m.in. drewniane koryto, w którym był kąpany i stracha na wróble. Wanda odnalazła dokumenty, które postanowiono znieść na dół. Po trzech godzinach przystąpili do ich porządkowania. Przez następne dni Adaś przeglądał zapiski rodu – notatki, diariusze, pamiętniki. Pewnej nocy z płonącymi oczami udał się do profesora. Wyjawił, że przez dom w 1813 roku przewinęło się dwóch Francuzów z armii Napoleona. Jeden został pochowany na pobliskim cmentarzu. Wspomnienie o tym fakcie Adaś odnalazł w zapiskach księdza Jana Koszyczka.
Majątek Gąsowskich leżał na uboczu szlaku, którym wielka armia napoleońska zmierzała na Moskwę. Czekano na wieści z bitewnych pól i wielkie zwycięstwo Napoleona nad carem Aleksandrem. Zimą do księdza dotarły wieści o klęsce Napoleona, jednak nie przekazywał ich swej dogorywającej siostrze Domiceli Gąsowskiej. Obawiano się maruderów Wielkiej Armii, którzy plądrowali napotkane domostwa. Pewnego dnia do Bejgoły dotarło dwóch umęczonych Francuzów, którzy poprosili o ratunek. Umieszczono ich w domku ogrodnika.
Starszy oficer – Kamil de Berier - miał odmrożone nogi. Po dwóch tygodniach zmarła pani Domicela, a żołnierza przeniesiono do dworu. Pewnej księżycowej nocy wyszedł na zewnątrz. Potem kazał się przenieść do małego domku, a swemu młodszemu towarzyszowi wręczył jakieś pismo i wyprawił do ojczyzny. Przed śmiercią poprosił, by pan Gąsowski przyjął w gościnę jego brata Armanda. W razie, gdyby ten nie pojawił się, wszystko miało być gospodarza. Francuz wskazał na drzwi i zmarł w nocy.
VII. „Malarz – co ukradł, mówi, że znalazł”
Przy śniadaniu profesor Gąsowski był zamyślony. Po przekazaniu wieści o odkryciu gospodarzom udano się do domku ogrodnika. Drzwi jednak już dawno zniknęły. Wszyscy zastanawiali się, co i kiedy mogło się z nimi stać. Adaś podejrzewał, że była na nich zaszyfrowana wskazówka prowadząca do „skarbu” Francuza. Do Gąsowskich wprosił się w gościnę wędrowny malarz. Uwagę Cisowskiego zwróciły jego niezgrabne ręce. Podczas kolacji rozmowa się nie kleiła. Gdy matematyk wspomniał o drzwiach Adaś, by mu przerwać zawołał, że się pali. Po powrocie do stołu malarz wypytywał o szczegóły i bacznie przyglądał się chłopcu.
Po kolacji Cisowski wyjawił profesorowi swe obawy związane z gościem. Wymyślił, jak przejrzeć jego prawdziwe zamiary – miał domalować oko na jednym z portretów. W nocy profesor słyszał skrobanie, jakby w domu harcowały myszy. Rano okazało się, że pokój malarza zamknięty jest na klucz. Odmówił domalowania oka na portrecie, natomiast bacznie przyglądał się drzwiom. Adaś nakazał milczenie i czujność. Malarz badał wszystkie drzwi we dworze, myśląc, że jest niezauważony. W rozmowie z Adasiem był zuchwały i złośliwy – podkreślił, że chłopak ma tylko Jeną głowę. Cisowski wywabił matematyka Gąsowskiego z domu, by opryszek mógł obejrzeć także jego drzwi. Okazało się jednak, że zmyślny przestępca wykradł z jego pokoju zapiski księdza Koszyczka, czego Adaś nie przewidział.
VIII. Umarli piszą listy
Na naradzie profesor i Wanda pocieszali Cisowskiego. Młody detektyw zastanawiał się, co teraz pocznie szajka, czy quasi-malarz przekaże Francuzowi skradzione dokumenty. Profesor powątpiewał w prawdziwość całej historii. Do dworu przyjechał nieznajomy gość i chciał się widzieć z gospodarzem. Okazało się, że jest to komornik, którego nie obchodziły drzwi. Okazało się, że Bejgoła jest całkowicie zadłużona. Profesor poprosił mężczyznę do siebie i odwlekł egzekucję. Przy obiedzie wspomniał Adasiowi o nieporadności życiowej brata. Adaś wierzył, że przestępcy ich śledzą, dlatego postanowił odnaleźć ich kryjówkę. Długo przekonywał do tego historyka.
Wieczorem gospodarze żegnali Adasia, który dla zmylenia prześladowców zaaranżował swój wyjazd na pociąg. Noc spędził na stogu siana u leśniczego, a rankiem ruszył do miasteczka. Po drodze natknął się na bandę młodzików. Nazwiska członków grupy wydawały mu się znajome (czytał o nich w książce Makuszyńskiego „Złamany miecz”). Młodzież zaprosiła go na posiłek do majątku pani Niemczewskiej. Na miejscu dowiedział się, że do Niemczewskich jacyś obcy przybysze mieszkający w Żywotówce przynieśli list pisany po francusku, z prośbą o przetłumaczenie. Adaś zaoferował swą pomoc.
Po obiedzie powiedział córce Niemczewskich, że sam przetłumaczy stary list. Powoli, z trudem rozszyfrowywał krótki tekst. Był to list Kamila de Berier do brata. Prosił w nim o przybycie do Bejgoły i dawał tajemnicze wskazówki prowadzące do skarbu. Powoływał się na włoskie dzieło. Adaś domyślił się, że chodzi o „Boską komedię” Dantego Alighieri i dwa wersy z części „Piekło”. Wysłał jednego z urwisów do sąsiada – pana Rozbickiego i po pół godzinie otrzymał na piśmie wybrany fragment mówiący o napisie na drzwiach. Przetłumaczony list oddał gospodarzom. Wieczorem bawił wszystkich opowieściami przy kolacji. Gdy po tłumaczenie pojawił się mężczyzna, Adaś poznawszy w nim malarza, wymknął się za nim.
IX. „Nie pchaj palców między drzwi!”
Adaś z wielką ostrożnością śledził opryszka. Chciał się dowiedzieć, co zaszło w Żywotówce, gdzie ukrywali się przestępcy. Doszedł za fałszywym malarzem aż do domu. Nieopodal dostrzegł harcerski obóz. Wdrapał się na pobliskie drzewo i obserwował dwóch opryszków siedzących przy stole. Czytali list i rozprawiali nad nim. Udali się gdzieś na jakiś czas, potem powrócili, a następnie położyli się spać. Cisowski odnalazł niedaleko rozwalającą się budkę i także usnął.
W nocy obudziło go ujadanie trzech psów. Bał się wyjść z kryjówki. Zwierzęta zawołał garbaty mężczyzna. Pytał skąd w budzie wziął się Adaś. Szczekanie obudziło malarza i kościstego. Poznawszy z kim mają do czynienia zaprosili go w „gościnę”. Mężczyźni zaczęli przesłuchanie chłopca, który zdradził się, że zna list Francuza. Pragnęli złamać szyfr. Przeszukali Adasia i znaleźli kopię listu. Zaproponowali mu spółkę, jednak młody odmówił. Nakazali mu napisanie listu, który uspokajałby jego znajomych. Po napisaniu wiadomości został wtrącony do zatęchłej piwnicy.
X. Na dnie piwnicy i rozpaczy
Adaś zastanawiał się nad swym beznadziejnym położeniem. Nagle odkrył, że w pomieszczeniu, gdzie się znajduje jest ktoś jeszcze. Był to Francuz. Adaś opowiedział, co o nim wie, a obcokrajowiec potakiwał. Przyznał się, że wynajął do pomocy męty. Do lochu nadszedł chudy człowiek. Zaproponował Adasiowi, że w tajemnicy przed innymi uwolni go, jeśli ten powie mu wszystko, co wie. Cisowski przekazał mu kartkę z cytatem z Dantego. Chudzielec nie dotrzymał słowa i wyszedł. Francuz zdradził, że list znalazł w książce kupionej od pewnego antykwariusza. Zapragnął odnaleźć skarb, zgubiła go jednak chciwość.
Do piwnicy przyszedł garbaty z chlebem i mlekiem. Adaś swoją porcję oddał Francuzowi. Poprosił mężczyznę, by przewietrzył pomieszczenie. Garbaty zapowiedział, że wróci wieczorem. Więźniowie naradzali się, jednak nie znaleźli sposobu na uwolnienie się. Obejścia pilnowały psy, a drzwi były zaryglowane. Francuz usnął, a Adaś rozmyślał o swym położeniu. Zbudziły go grzmoty i błyskawice. Woda zaczęła wlewać się do piwnicy. Nagle Cisowski usłyszał jakieś głosy. Zaczął wzywać pomocy. Wkrótce uwolnili go harcerze, wśród których był Stach Burski. Pomogli także Francuzowi, a Adam postarał się o odzyskanie dokumentów z domu opryszków oraz pieniędzy obcokrajowca.
XI. „Choć burza huczy wokół nas...”
Chłopcy wsiedli na łódź i skierowali się w stronę obozu, w którym przebywał także chłopiec prowadzący księgi spółdzielni. Burski wyznał, ze obserwowali dom i wiedzieli, że dzieje się tam coś podejrzanego. Udali się podczas burzy na zwiady i przez przypadek odkryli piwnicę, w której byli więźniowie. Adaś poprosił, by harcerze ukryli Francuza i z obozem przenieśli się do Bejgoły. Łódź nabierała wody. Niedaleko brzegu musieli opuścić ją i z trudem dopłynęli do brzegu. Francuz pomógł jednemu z młodych harcerzy.
Na brzegu powitano się gromko i zaniesiono Francuza w ciepłe miejsce. Rozpalono ognisko. Staszek poradził, by Francuza ukryć u księdza, od którego pożyczyli łódź. Chłopcy postanowili iść do niego jeszcze tej nocy. Otworzył im poczciwy staruszek – ksiądz Kazuro. Przyjął Francuza, a także na noc Adasia. Harcerze mieli o świcie przenieść obóz do Bejgoły, zaś Cisowski miał dołączyć do nich, idąc inną drogą. Ksiądz wspomniał w rozmowie z Adasiem, że od poprzedników dowiedział się, że podczas powstania styczniowego jeden z księży przyłączył się do powstania i został ranny. Była zima i gdy nadchodzili Moskale, przyniesiono go na drzwiach z dworu Gąsowskich. Drzwi znajdowały się w przykościelnej szkółce. Rankiem po przebudzeniu Adaś udał się tam i odnalazł napis: „W wielkim domu znajdziesz dwie malowane brody. Nie patrz poza siebie. Patrz przed siebie i czytaj w brodzie!”. Stwierdził, że Francuz majaczył.
XII. „Puk, puk w okieneczko...”
Profesor Gąsowski otrzymał list od Adasia. Stwierdził, że brzmi sztucznie i zawiera błędy. Matematyk odkrył, że zawiera akrostych. Pierwsze litery wersów oznajmiały: „Strzeżcie domu”. Zastanawiali się, czemu chłopiec musiał użyć szyfru. Profesor wyjawił bratu, co skrywał w sercu. Zarzucił mu, że nie zadbał o ich rodzinny dom, który jest w ruinie. Matematyk uściskał brata i obiecał spalić swe notatki, co uczynił przed snem. Rozpętała się burza. Nad ranem do Gąsowskich zapukał harcerz. Był to Staszek Burski, który opowiedział o wszystkim, co się wydarzyło.
Gąsowscy oczekiwali na Adasia. Zjawił się w nocy wraz ze Staszkiem i wszedł przez okno do profesora. Przyznał, że znalazł drzwi. Wraz z kolegą udał się na strych, a następnie wyszedł prosząc profesora, by nazajutrz rano powitać go głośno i ze zdziwieniem. Chłopcy pożegnali się i wrócili do obozu.
Któż to z płaskiego nie chce jeść talerza?
Rano przy śniadaniu nadszedł witany głośno Adaś. Oznajmił podczas śniadania, że odkrył tajemnicę napoleońskiego żołnierza. Zapowiedział, że wraz z Gąsowskimi wieczorem uda się na miejsce, gdzie zakopany jest skarb. Staszek udał się na spoczynek, a Adaś wciąż gorączkowo myślał o swoim planie. Wieczorem mężczyźni wraz z narzędziami udali się we wskazane miejsce. Długo kluczyli, a potem Cisowski robił swe obliczenia. Następnie z Burskim przystąpili do kopania, a profesor stał na straży. Udało się im wydobyć starą skrzynię. W tym momencie dopadł do nich chudzielec z rewolwerem i wymusił oddanie skrzynki. Gąsowscy byli przerażeni, gdy opryszek zbiegł ze skarbem, zaś Adaś i Staszek śmiali się.
Wszyscy z wyprawy wracali w milczeniu. Dopiero w domu Cisowski oznajmił, że odegrali tetr. W nocy zakopał skrzynię wypełnioną żelastwem, a następnie oznajmił odkrycie drogi do skarbu, by szpiegujący go bandyci uwierzyli, że to prawdziwe znalezisko. Przeprosił zebranych za całą awanturę. Nakazał, by przez najbliższe dni byli pogrążeni w rozpaczy. Panna Wanda wypytywała profesora o Adasia, jednak ten nie rozumiał jej zainteresowania. Wkrótce nadeszła wieść, że w wileńskim lokalu ujęto dwóch dawno poszukiwanych opryszków, którzy bili się o starą skrzynię napełnioną żelastwem.
Po południu odwiedził ich ksiądz Kazuro. Miał problem, ponieważ od Francuza w podzięce otrzymał 100 złotych, a nikt we wsi nie mógł rozmienić banknotu. Sprawą zajęli się harcerze i udali się do pobliskiego miasteczka. Następnie Adaś wyjawił, jak odnalazł drzwi i odczytał napis. Wszyscy przenieśli się do bawialni, gdzie przez pewien czas przebywał żołnierz. Jedną brodę Adaś odnalazł na portrecie przodka , zaś drugą na odbiciu obrazu w lustrze. Próbował odczytać napis na brodzie: „Znajdziesz w domu tego, co powróci wkrótce z Egiptu i nigdy nie jadł na uczcie z płaskiego talerza”.
Wszyscy zaczęli głowić się nad zagadką, a panna Wanda rzuciła się matce na szyję. Adaś podczas obiadu stwierdził, ze z płaskiego talerza nigdy nie jadł bocian. Nagle wybiegł z domu, a wszyscy podążyli za nim. Podeszli pod stary dąb, na którym od zawsze znajdowało się bocianie gniazdo. Adaś odnalazł otwór zalepiony gliną. Wydobył z niego zawiniątko. Okazało się, że kryje w sobie kolorowe rubiny i diamenty. Cisowski i panna Wanda wpatrzeni w siebie nie byli ciekawi znaleziska.
Bohaterowie: Adam Cisowski i profesor GąsowskiUczeń-szatan i jego nauczyciel. ok. 1 min
- Adam Cisowski (Adaś): uczeń siódmej klasy w Warszawie, syn lekarza, ma czworo młodszego rodzeństwa. Jest nieforemny i pękaty, ale ma śmiałe, przenikliwe spojrzenie. To matematyczny i logiczny geniusz, który potrafi z drobnych śladów złożyć całą historię. Koledzy nazywają go „szatanem”, bo rozgryzł sposób odpytywania profesora. Mimo sławy jest skromny, pogodny, uczynny i nigdy nie wpada w gniew. Podczas wakacji w Bejgole rozwiązuje zagadkę dworu i rozprawia się z opryszkami.
- Profesor Paweł Gąsowski: nauczyciel historii z ponad trzydziestoletnim stażem, roztargniony kawaler z siwą czupryną. Uczy własną, „rozwichrzoną” metodą, uwielbia Napoleona, a o innych postaciach mówi z lekceważeniem. Ma dobre serce i pomaga rodzinie brata. Uczniowie go lubią, a on jest dumny z klasy. Prosi Adasia o pomoc, gdy w rodzinnym majątku zaczynają się dziwne zdarzenia.
- Wanda Gąsowska: wysoka, wysportowana bratanica profesora, o fiołkowych oczach. Zakochuje się w Adasiu i martwi się o niego, a gdy zostaje ranny, niesie go na plecach do domu.
- Iwo Gąsowski: ojciec Wandy i brat profesora, właściciel majątku w Bejgole. Jest matematykiem, który głowi się nad twierdzeniem Fermata i nie zajmuje się gospodarstwem, przez co majątek ma kłopoty. Po kłótni z bratem się z nim godzi.
Czas, miejsce i tytułLato 1937, Wileńszczyzna. ok. 1 min
Czas. Akcja dzieje się latem 1937 roku. W powieści pojawiają się też retrospekcje: wspomnienia wojen napoleońskich (historia francuskiego żołnierza Kamila de Beriera) i powstania styczniowego.
Miejsce. Powieść zaczyna się w Warszawie, w szkole, podczas lekcji historii profesora Gąsowskiego, a potem w domach Adasia i profesora. Główna część akcji dzieje się w majątku Bejgoła na Wileńszczyźnie. Dwór jest stary i niski, z drewnianymi kolumienkami i dzikim winem na ścianach, oddalony od szlaków. W okolicy leżą m.in. dwory sąsiadów w Wiliszkach i Głodówce, stacja kolejowa oraz dom w Żywotówce, w którym bandyci trzymają Adasia i Francuza w piwnicy.
Tytuł. „Szatanem z siódmej klasy” nazywają Adama jego koledzy, bo jest tak bystry, że rozgryza wszystko, a nawet metodę odpytywania nauczyciela, którą uważano za niezawodną.
Problematyka i stylSensacja i historia. ok. 1 min
- Wątek sensacyjny: to powieść detektywistyczna dla młodzieży. Głównym wątkiem jest rozwiązanie zagadki dworu Gąsowskich w Bejgole. Dziwne zdarzenia zaczynają się, gdy pewien Francuz oferuje wielkie pieniądze za majątek, a potem ktoś wykrada drzwi. Adaś szuka śladów, jest ranny, uwięziony w piwnicy i w końcu przechytrza opryszków, którzy chcą zdobyć skarb.
- Wątek historyczny: zapiski księdza i list francuskiego żołnierza Kamila de Beriera z czasów napoleońskich oraz drzwi, na których w powstaniu styczniowym przyniesiono rannego powstańca. Powieść pokazuje, że przeszłość ma wpływ na teraźniejszość.
- Wątek miłosny: między Adasiem a Wandą rodzi się uczucie. Adaś już na początku, patrząc w jej fiołkowe oczy, postanawia spędzić wakacje na Litwie.
- Wychowanie i szkoła: profesor Gąsowski to nauczyciel, który kocha swoich uczniów, a oni go. Powieść mówi o szacunku, przyjaźni i mądrości.
- Przesłanie: dobro zwycięża zło, a rozum i cierpliwość są ważniejsze niż siła. Książka jest napisana lekko i z humorem.
Kompozycja i język. Powieść ma kilkanaście rozdziałów z zagadkowymi lub żartobliwymi tytułami. Akcja toczy się szybko, a czytelnik do końca nie wie, jaki skarb ukrył żołnierz. Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Język jest żywy i dowcipny, z wartkimi dialogami.
Główne wątki i problematyka · Kompozycja, narracja i język · Cytaty
Pytania i odpowiedzi
Kto napisał „Szatana z siódmej klasy”?
Kornel Makuszyński. Powieść ukazała się w 1937 roku.
O czym jest „Szatan z siódmej klasy”?
O bystrym uczniu Adamie Cisowskim, który jedzie do dworu w Bejgole na Wileńszczyźnie i rozwiązuje zagadkę zniknięcia drzwi oraz pokonuje bandytów.
Kiedy dzieje się akcja?
Latem 1937 roku (czerwiec i lipiec), z wspomnieniami roku 1813 i 1863.
Ile rozdziałów ma powieść?
Dwanaście.
Kto nazwał Adama szatanem?
Nauczyciel historii, profesor Gąsowski, po tym jak chłopak odkrył jego metodę odpytywania.