Główne wątki i problematyka „Szatana z siódmej klasy”
Powieść łączy wątek sensacyjny, historyczny i wychowawczy. Artykuł omawia główne wątki i problematykę.
Główne wątki
Powieść Kornela Makuszyńskiego „Szatan z siódmej klasy” możemy zaklasyfikować jako powieść detektywistyczną dla dzieci i młodzieży. Dlatego między innymi należy przyjąć, że główny wątek powieści dotyczy sprawy rozwiązania zagadki dworu Gąsowskich, której podejmuje się uczeń siódmej klasy – Adam Cisowski. Do wątków pobocznych zaliczyć można wątek historyczny – historię francuskiego żołnierza Kamila de Beriera, losy rodziny Gąsowskich, a także wątek miłosny dotyczący uczucia rodzącego się między Wandą Gąsowską oraz Adamem Cisowskim.
O nietypowych wydarzeniach w Bejgole Adaś dowiaduje się od Wandy i profesora Gąsowskiego. Od pewnego czasu majątkiem zainteresował się pewien Francuz oferujący wielką kwotę za dobra w Bejgole. Następnie z dworu zostały wykradzione drzwi. Sytuacja ta niepokoi profesora historii. Cisowski postanawia zająć się sprawą. Najpierw penetruje dom i okolice. Potem zostaje ugodzony przez jednego z opryszków czających się wokół włości Gąsowskich. Podczas rekonwalescencji przetrząsa dawne dokumenty dworu zgromadzone na strychu. Odkrywa zapiski księdza Koszyczka o pobycie w majątku dwóch żołnierzy francuskich i nietypowym zachowaniu jednego z nich, Kamila de Beriera. Niestety, okazuje się, że ważne dla rozwiązania sprawy drzwi z domu ogrodnika zniknęły. Dwór odwiedza podejrzany malarz, który interesuje się drzwiami. Adaś podejrzewa, że nie ma on pozytywnych zamiarów.
Młody detektyw postanawia odkryć miejsce pobytu opryszków, którzy próbują dostać skarb pozostawiony przez Francuza w swoje ręce. W majątku pani Niemczewskiej zgadza się przetłumaczyć z francuskiego list – to list napisany przez Kamila de Beriera. Następnie Adaś udaje się do Żywotówki, by wyśledzić malarza. Po odnalezieniu bandytów zostaje przez nich zatrzymany i uwięziony. W piwnicy poznaje także zniewolonego Francuza i dowiaduje się, że przypadkowo znalazł list mówiący o pozostawionym skarbie. Dzięki pomocy przyjaciół więźniowie opuszczają piwnicę. Adaś trafia na plebanię do księdza Kazuro, od którego dowiaduje się, że podczas powstania styczniowego na drzwiach od Gąsowskich przyniesiono rannego powstańca. Bohater odnajduje drzwi i mierzy się z zapisaną na nich zagadką. W międzyczasie wymyśla plan, jak przechytrzyć opryszków. Udaje się mu nabrać ich i wcisnąć fałszywy skarb. Następnie dzięki inteligencji i dedukcji rozwiązuje kolejne zagadki Francuza i odkrywa miejsce schowania skarbu – drogocennych precjozów, które znajdują się w dziupli dębu, którego koronę zamieszkuje bocian – ten, który nie potrafi jeść ze spodka.
Z wątkiem tajemniczych wydarzeń w dworku Gąsowskich związany jest motyw historyczny. Dotyczy roku 1813, kiedy dwóch żołnierzy armii Napoleona wracało z głębi Rosji z nieudanej kampanii moskiewskiej. Ich trasa przebiegała przez Litwę i okolice Bejgoły. Jeden z walczących był chory, dlatego wojacy chętnie skorzystali z propozycji zatrzymania się w majątku w Bejgole. Początkowo nocowali w domu ogrodnika, potem chorego przeniesiono do dworu, by na własne życzenie ponownie zamieszkał poza domem dworskim. Stary i schorowany Francuz – Kamil de Berier – dziwnie się zachowywał. Po odprawieniu swego kompana z listem wychodził, mimo choroby w nocy z sypialni. Przed śmiercią poprosił, by gospodarz przyjął jego brata. Jak się okazało ten także poległ. Wydarzenia z czasów Napoleona poznajemy, dzięki odnalezieniu przez Adasia zapisków księdza Koszyczka. Z historią wiąże się też epizod z powstania styczniowego 1863 roku, kiedy to rannego księdza przyniesiono z dworu w Bejgole na drzwiach wyjętych z domu ogrodnika na plebanię. Drzwi te następnie służyły w przykościelnej szkole. Opowieść tę Cisowski usłyszał od księdza Kazuro.
Gąsowscy to rodzina, która od pokoleń zamieszkiwała dwór w Bejgole. Nigdy nie byli zbyt zamożni, ale niektórzy członkowie rodziny mieli swoje fanaberie. Jeden z nich kazał pod koniec XVIII wieku uwiecznić członków rodziny na portretach. W Bejgole wychowywali się potomkowie dawnych gospodarzy, bracia Gąsowscy, Iwo i Paweł. Paweł wyjechał do Warszawy i tam pracował jako nauczyciel, zaś Iwo pozostał w majątku. Porzucił jednak swe obowiązki i zajął się teoriami matematycznymi. Nie dbał o rodzinę i dobra, dlatego nad Bejgołą wisiało widmo komorniczej licytacji. Tylko dzięki pomocy profesora Gąsowskiego można było oddalić czarne perspektywy. W powieści dowiadujemy się, że po poważnej rozmowie dwóch braci dochodzi do pojednania, a Iwo porzuca swe matematyczne fascynacje.
Wątkiem pobocznym jest także rodząc się uczucie między Wandą i Adasiem. Młodzi poznają się w mieszkaniu profesora Gąsowskiego. Od początku Cisowski czuje słabość do panny o fiołkowych oczach. Traci rezon, nie potrafi się wysłowić. Zgadza się na zmianę wakacyjnych planów i podróż do Bejgoły. Na Litwie młodzi wciąż mają z sobą kontakt. Między innymi dzielna Wanda przynosi nieprzytomnego chłopaka do dworu po napaści rzezimieszka. Z czasem zakochuje się w nim i zaczyna się dziwnie zachowywać – unika bezpośrednich rozmów, ma zachwiania nastrojów. Wypytuje też wuja o Adasia. Związek między młodymi może rozkwitnąć, kiedy w końcu udaje się rozwiązać zagadkę dworu w Bejgole.
Problematyka
Powieść Kornela Makuszyńskiego to typowy utwór sensacyjny. Budowanie napięcia polega na ukazywaniu kolejnych kroków prowadzących głównego bohatera Adama Cisowskiego do rozwiązania zagadki. Bystry chłopak, dzięki nieprzeciętnej inteligencji i sile analitycznej dedukcji, a także szczęśliwemu przypadkowi dociera do rozwiązania zagadki, która swe korzenie ma podczas wojen napoleońskich. Poruszony tu zostaje problem wytrwałego dążenia do celu, wiary we własne zdolności i wykorzystania swych zdolności.
Adam Cisowski może stanowić wzór dla innych. To symbol idealnego młodzieńca, który oprócz niezwykłej przenikliwości i wiedzy, cieszy się sympatią otoczenia. Hołduje takim wartościom, jak przyjaźń, sprawiedliwość, wyrozumiałość. Koledzy bardzo go za to cenią. Jest wzorem postępowania – pozostaje jednak skromny i zawsze gotowy do pomocy. Ciekawie ukazany został także problem rodzącej się miłości między Wandą Gąsowską, a Adasiem Cisowskim. Młodzi są zauroczeni sobą. Napięcie miedzy nimi wciąż wzrasta, jednak szczęśliwy finał ich uczucie znajduje dopiero pod koniec powieści, gdy rozwiązana zostaje zagadka. Młodych nie interesują kosztowności – wreszcie mogą nacieszyć się sobą i swą młodością.
W szerszej perspektywie powieść pokazuje ścieranie się dobra ze złem. Po dobrej stronie stoi oczywiście główny bohater oraz rodzina Gąsowskich. Mimo że niektórzy z nich mają swe wady (Iwo nie potrafi zająć się majątkiem wciąż studiując matematyczne teorie) to jednak wszyscy budzą powszechną sympatię. PO przeciwnej stronie widzimy dwóch bandytów łasych na zdobycie skarbu pozostawionego przed laty przez Francuza. Są bezwzględni i nie cofają się przed niczym, by dopiąć swego. Zamykają w więzieniu swych przeciwników, grożą bronią, a nawet nie cofają się przed użyciem siły fizycznej. Nie mają skrupułów, lecz finalnie przegrywają – podczas kłótni w Wilnie wszczynają bójkę. Zostają aresztowani i okazuje się, że byli poszukiwani za inne przestępstwa.
Pytania i odpowiedzi
Jakie wątki są w powieści?
Sensacyjny (zagadka dworu w Bejgole), historyczny (wspomnienia 1813 i 1863) i wychowawczy.