Okres burzy i naporu (Sturm und Drang) w literaturze niemieckiej
Sturm und Drang, czyli „burza i napór”, to niemiecki ruch literacki z lat 1767 do 1785. Jego twórcy odrzucali oświeceniowy rozum i klasyczne reguły, a cenili uczucia, geniusz i naturę. „Cierpienia młodego Wertera” zrobiły z Goethego przywódcę tego ruchu.
Czym był okres burzy i naporu
Ukazanie się dzieła Goethego Cierpienia młodego Wertera, zbiegło się z początkiem artystycznego wrzenia i niepokoju w literaturze niemieckiej, który nazywany jest czasem „burzy i naporu” (niem. Sturm und Drang). Okres ten przypada na lata 1767 – 1785. Jest etapem przejściowym pomiędzy oświeceniem a romantyzmem. Nazwa ta pochodzi od tytułu dramatu F. M. Klingera.
Pod koniec XVIII wieku coraz częściej padają słowa krytyki wobec założeń ideologii i estetyki oświecenia. Twórcy tych czasów zaczynają odrzucać racjonalizm i intelektualizm. Kwestionują również wiarę w harmonijny świat, kierowany przez rozum. W uczuciach i intuicji dopatrują się źródeł poznania i twórczości literackiej. Odrzucają sztywne kanony klasycyzmu, ograniczające ich artystyczne dążenia. Dla wyrazicieli nowego poglądu, z którego później wykrystalizował się romantyzm, ważna staje się sfera życia emocjonalnego człowieka, świat uczuć i doznań.
Gotycyzm, szekspiryzm i zwrot ku ludowości
Na pierwszym miejscu doceniano oryginalność i wzniosłość procesu twórczego, którego podstawowym atrybutem stał się geniusz twórcy. Następuje zwrot ku sztuce średniowiecza – gotycyzm i zachwyt dziełami Szekspira – szekspiryzm.
Nowych wzorców doszukiwano się w twórczości poetyckiej, wywodzącej się z poezji narodowych. Oryginalność sztuki odnaleziono w folklorze oraz ustnej i pisanej spuściźnie średniowiecza. Obcowanie z przyrodą stało się ważnym elementem nowej postawy artystycznej. Dzika i nieposkromiona natura dawała nieograniczone możliwości poznania i doświadczenie potęgi świata. Z uwielbieniem przyrody powiązana była fascynacja ludem i ludowością. Prości, niewykształceni mieszkańcy wsi, żyjący w harmonii z przyrodą, uważani byli za ostoję naturalnego piękna i braku skażenia cywilizacją. Cywilizacja bowiem stanowiła źródło wszelkiego zła, a odkrycia naukowe przyczyniły się do utraty wiary w to, czego nie mógł ogarnąć oświeceniowy rozum. Zaczęto interesować się metafizyką i spirytualizmem.
Rousseau i powrót do natury
Bardzo ważne stały się poglądy J. J. Rousseau, który w dziele Nowa Heloiza wzywał do powrotu na łono natury, głosząc postulat równości i wolności człowieka – roussoizm.
Osjan i Young
Ukazujące się dzieła literackie miały istotny wpływ na kształtujące się myśli przyszłych romantyków. Angielski pisarz J. Macpherson napisał Pieśń Osjana, epicki poemat inspirowany poezją szkockich górali. Tytułowy bohater dzieła jako piewca wolności i wojownik, stał się Homerem romantyków – osjanizm .
Thomas Percy w swoich staroangielskich Balladach ludowych rozpowszechnił pogląd, w którego centrum zainteresowania znajdowała się natura i rozmyślanie nad istotą życia. Edward Young w utworach rozważał nad śmiercią i marnością ludzkiego istnienia, łącząc dydaktyzm z nocną scenerią cmentarną – youngizm .
Francja: Staël, Chateaubriand i Saint-Pierre
W Francji znaczące stały się idee Germaine de Staël, która uważała, że literatura pozostaje w nierozerwalnym związku z życiem społecznym. F. R. de Chateaubriand w powieści René wykreował samotnego bohatera, niezdolnego do jakiegokolwiek działania – reneizm.
J. H. B. de Saint-Pierre w utworze Paweł i Wirginia stworzył obraz przyrody, przyjaznej człowiekowi i wyrażającej jego emocje i uczucia – pejzaż emocjonalny.
Niemcy i grupa Göttinger Hain
Idee i hasła preromantyczne były obecne również w Niemczech. Pod koniec XVIII wieku był to kraj podzielony na liczne państewka o charakterze feudalno – arystokratycznym. Młode pokolenie buntowało się przeciwko despotycznej władzy królów i książąt oraz feudalnemu uciskowi mieszczan i chłopów. Zalążkiem nowego nurtu literackiego stała się grupa Göttinger Hain. Po ukazaniu się Cierpień młodego Wertera, przywódcą „burzy i naporu” stał się Johann Wolfgang Goethe, wokół którego zaczęła skupiać się młodzież, pochodząca z niezamożnych rodzin.
Protestowali przeciwko panującym konwenansom społecznym i sytuacji politycznej rozdartego kraju. Wyrażali również sympatię dla ruchów rewolucyjnych. Podobnie jak inni preromantycy, stali oni w opozycji do oświeceniowego racjonalizmu i klasycyzmu. Głosili wyższość wyobraźni, zwrot ku źródłom ludowym i narodowym.
Założenia teoretyczne „Sturm und Drang” sformułowali J. H. Hamann i J. G. Herder. Pierwszym manifestem nowych poglądów stały się wiersze H. Göttingera. Prekursorami „burzy i naporu” obok Goethego byli: J. J. Bodmer, J. J. Breitinger, Ch. F. Gellert, H. W. Gerstenberg. Autorami najwybitniejszych dzieł tego nurtu literackiego byli: Goethe, F. Schiller, G. A. Bürger, J. M. R. Lenz, F. Müller oraz H. L. Wagner. Na nowo zachwycali się Szekspirem, którego uważali za praojca i wzór swobody oraz dzikości. Jako najważniejszy w twórczości cenili styl oryginalnego geniuszu. Odkryli niemieckie dziedzictwo historyczne, utrwalone w legendach, dawnych pieśniach oraz baśniach, co rozbudziło w nich niemieckiego ducha narodowego.
Nowy typ bohatera i znaczenie ruchu
Twórcy, działający w kręgu „burzy i naporu” stworzyli nowy typ bohatera literackiego – jednostki zbuntowanej przeciwko skostniałym regułom społecznym i moralnym, walczącej z przesądami stanowymi i obowiązującymi kanonami moralno – obyczajowymi. Wprowadzili również do literatury motywy ludowe. Kładli szczególny nacisk na psychologizm i emocjonalizm postaci.
„Sturm und Drang” odegrał ważną rolę w kształtowaniu się romantyzmu europejskiego.
Pytania i odpowiedzi
Co znaczy „Sturm und Drang”?
„Burza i napór”. Nazwa pochodzi od tytułu dramatu Friedricha Maximiliana Klingera.
Kiedy trwał okres burzy i naporu?
Według opracowania w latach 1767 do 1785. Był przejściem między oświeceniem a romantyzmem.
Kto był przywódcą ruchu?
Johann Wolfgang Goethe, wokół którego po ukazaniu się „Cierpień młodego Wertera” skupiła się młodzież z niezamożnych rodzin.
Czym różnił się ten ruch od oświecenia?
Odrzucał racjonalizm i klasyczne reguły. Twórcy szukali prawdy w uczuciach, intuicji, ludowości i przyrodzie.
Szybki test
Szczególne uwielbienie przyrody, podkreślające związek człowieka ze światem natury, w okresie „burzy i naporu” to:
Poprawna odpowiedź: d) roussoizm
Reneizm zapoczątkowało dzieło:
Poprawna odpowiedź: c) Chateaubrianda
Twórcy czasów „burzy i naporu” nie odrzucali:
Poprawna odpowiedź: d) uczuć i intuicji