„Folwark zwierzęcy” George’a Orwella: streszczenie i opracowanie
„Folwark zwierzęcy” George’a Orwella (1945) to powieść-parabola o zwierzętach, które wypędzają pana Jonesa i rządzą się same, ale władzę przejmują świnie z Napoleonem. Historia przypomina Rewolucję Październikową i rządy Stalina. Utwór pokazuje, jak z buntu rodzi się dyktatura.
Lektura w pigułce
- Autor: George Orwell (1903 do 1950), angielski pisarz i publicysta, naprawdę Eric Arthur Blair.
- Tytuł: „Folwark zwierzęcy” (angielski tytuł „Animal Farm”).
- Wydanie: 17 sierpnia 1945 roku; powieść powstawała od listopada 1943 do lutego 1944.
- Epoka: literatura współczesna, XX wiek.
- Rodzaj i gatunek: epika, powieść-parabola i satyra polityczna z elementami baśni.
- Czas akcji: nieokreślony, kilka lub kilkanaście lat.
- Miejsce akcji: Folwark Dworski (później Zwierzęcy) pana Jonesa w Anglii.
- Budowa: dziesięć rozdziałów, zwarta kompozycja z chronologicznym układem zdarzeń.
- Narracja: trzecioosobowa.
- Główni bohaterowie: Napoleon, Snowball, Squealer, Major, Boxer, Clover, Mollie i Benjamin.
- Temat: bunt, rewolucja, dojście do władzy i dyktatura; mechanizmy państwa totalitarnego.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
1
Pewnej nocy zwierzęta, mieszkające na Folwarku Dworskim, należącym do pana Jonesa, zebrały się w stodole, aby wysłuchać starego knura, Majora. Przeczuwające rychłą śmierć zwierzę, postanowiło podzielić się z towarzyszami mądrością, którą posiadło przez całe swoje życie. Odkrył, że przyczyną wszystkich nieszczęść zwierząt, ich ciężkiej pracy i częstego głodowania jest człowiek. Należało więc pozbyć się ludzi, a wtedy zwierzęta staną się wolne i będą pracować wyłącznie na swoje potrzeby. Major wezwał je do organizacji powstania, wierząc, że pewnego dnia zwierzęta zdołają pokonać człowieka. Miały też pamiętać, że wszystkie są braćmi i są równe. Mieszkańcy gospodarstwa, po wysłuchaniu starego knura, entuzjastycznie przyjęli jego propozycję. Major pouczył je, że wszystko, co porusza się na dwóch nogach, jest wrogiem, upominając, by nigdy nie upodobniły się do ludzi. Później opowiedział swój sen, w którym ujrzał ziemię bez człowieka i odśpiewał starą pieśń „Zwierzęta Anglii”. Mieszkańcy folwarku powtórzyli słowa hymnu i rozeszli się.
2
W trzy dni później stary Major odszedł podczas snu. Przez następne trzy miesiące zwierzęta prowadziły ożywioną działalność konspiracyjną, przygotowując się do powstania. Sprawami organizacyjnymi zajęły się świnie, uważane za najmądrzejsze. Trzy knury: Snowball, Napoleon i Squealer ujęli w Siedem Przykazań mądrość, przekazaną im przez Majora. Zasady te określono jako Animalizm. Świnie musiały przekonać wiele zwierząt, że pozbycie człowieka zmieni ich życie. Przez wiele tygodni w stodole odbywały się tajemne zebrania, w których najchętniej uczestniczyły konie: Boxer i Clover. Powstanie wybuchło szybciej, niż mieszkańcy folwarku mogli przypuszczać. Pewnej niedzieli zaniedbane przez pana Jonesa zwierzęta sforsowały bramę spichlerza, aby zdobyć pożywienie. Ludzie początkowo próbowali zapanować nad zwierzętami, lecz te zaatakowały wroga i z łatwością wypędziły go z gospodarstwa. Uszczęśliwieni powstańcy zniszczyli wszelkie rzeczy, przypominające im dawne uciemiężenie. Następnego dnia przeznaczyły dom pana Jonesa na muzeum i postanowiły, że żadne zwierzę nigdy w nim nie zamieszka. Świnie, które nauczyły się czytać i pisać, wymalowały na ścianie stodoły Siedem Przykazań. Zmieniły także nazwę Folwark Dworski na Folwark Zwierzęcy. Snowball wezwał zwierzęta do sianokosów, oznajmiając, że powinni pracować wydajniej niż za rządów pana Jonesa, aby udowodnić ludziom, że potrafią skończyć pracę w krótszym czasie. Świnie wydoiły trzy krowy. Wieczorem okazało się, że mleko zniknęło.
3
Zwierzęta na Folwarku Zwierzęcym doskonale zorganizowały żniwa i dzięki temu zebrały lepsze plony niż pod rządami człowieka. Ich praca była ciężka i trudna, ponieważ musiały nauczyć się obsługiwać maszyny rolnicze. Świnie z łatwością organizowały obowiązki pozostałych zwierząt, same jednak poza nadzorem nic nie robiły. Mieszkańcy gospodarstwa czuli się szczęśliwi, mając świadomość, że pracują wyłącznie dla siebie. Największym poświęceniem wykazywał się Boxer, który za swoją dewizę przyjął: „Będę pracować jeszcze więcej”, ślepo ufając w mądrość świń. Jedynie Mollie unikała obowiązków. W niedzielę wszystkie zwierzęta odpoczywały, a po śniadaniu uczestniczyły w uroczystości, upamiętniającej wybuch Powstania. Następnie planowano zajęcia na kolejny tydzień, a wszelkie wnioski zgłaszały świnie. Między Napoleonem a Snowballem rozpoczęła się rywalizacja o dominację na farmie. Świnie urządziły sobie kwaterę w siodlarni, gdzie uczyły się kowalstwa, stolarki i innych przydatnych rzemiosł. Snowball próbował polepszyć życie zwierząt – organizował różne komitety, walczył z analfabetyzmem. Skrócił też zasady Animalizmu do jednego zdania, aby zwierzęta mogły je łatwiej zapamiętać – „cztery nogi: dobrze, dwie nogi: źle”. Napoleon ignorował działania przeciwnika i twierdził, że należy skupić się na wychowaniu młodych. Po narodzinach szczeniąt, odebrał sukom dzieci i zajął się ich wychowaniem. Wkrótce okazało się, że świnie dolewały do własnej karmy udojone mleko. Zabrały również cały zbiór jabłek, tłumacząc, że owoce utrzymują je w dobrym zdrowiu, a to umożliwia sprawne zarządzanie folwarkiem. Squealer wyjaśnił, że świnie kierują się wyłącznie dobrem pozostałych mieszkańców. Zastraszone zwierzęta, które nie chciały powrotu pana Jonesa, zgodziły się, aby świnie jadły jabłka i piły mleko.
4
Pod koniec lata ludzie wiedzieli już o zajęciu folwarku przez zwierzęta, a pan Jones żalił się wszystkim na niesprawiedliwość, jaka go spotkała. Właściciele sąsiednich gospodarstw obawiali się, że ich zwierzęta również się zbuntują i zaczęli rozpowiadać, że powstańcy żyją w nędzy i nawzajem się zjadają. W całej okolicy słychać było pieśń „Zwierzęta Anglii”. Na początku października gołębie – zwiadowcy przyniosły niepokojące wieści – ludzie pod wodzą pana Jonesa przedarli się przez bramę i zamierzali odzyskać farmę. Zwierzęta, wcześniej przygotowane do obrony dzięki Snowballowi, przystąpiły do działania. Rozgorzała walka, którą początkowo wygrywali ludzie. Snowball nakazał taktyczny odwrót i w odpowiednim momencie rzucił się na pana Jonesa, który wystrzelił z dubeltówki. Zraniony knur pokonał człowieka, w bitwie poległa jedna owca. Przerażeni ludzie rzucili się do ucieczki. Upojone zwycięstwem zwierzęta urządziły uroczystość, na której przyznano specjalne odznaczenia Snowballowi i Boxerowi. Bitwę nazwano „Bitwą pod Oborą”.
5
Z nastaniem zimy Mollie, która źle się czuła w nowej rzeczywistości i często unikała obowiązków, zaczęła przysparzać zwierzętom coraz więcej kłopotów. Clover wyznała jej, że widziała ją stojącą przed ogrodzeniem i jedzącą cukier z ręki parobka. Klacz nie chciała przyznać się do złamania reguł. W trzy dni później potajemnie opuściła folwark. Zimą świnie planowały prace na kolejny sezon, a każde postanowienie musiało być przegłosowane przez pozostałych mieszkańców. Między Napoleonem a Snowballem coraz częściej wybuchały zażarte spory. Zwierzęta podzieliły się na zwolenników obu knurów. Napoleon z łatwością pozyskał przychylność owiec, które głośnym beczeniem przerywały każde wystąpienie Snowballa. Snowball zaczął rozmyślać nad budową wiatraka, który oszczędziłby wiele pracy, a dzięki temu zwierzęta zyskałyby trzy dni wolnego. Przez wiele tygodni pracował nad planami budowy. Napoleon ignorował całkowicie poczynania przeciwnika. Odbyło się zebranie, na którym zwierzęta miały głosować za rozpoczęciem budowy. Snowball z łatwością przekonał mieszkańców folwarku do swojego pomysłu, natomiast Napoleon oznajmił, że nie radzi nikomu głosować. Na jego znak do stodoły wpadło dziewięć wyszkolonych psów i rzuciło się na przeciwnika. Snowball musiał ratować się ucieczką. Przerażone zwierzęta wysłuchały przemówienia Napoleona, który zniósł niedzielne spotkania i wprowadził zasadę, że wszelkie decyzje będą podejmowały wyłącznie świnie, a następnie decyzje zostaną przekazane pozostałym mieszkańcom. W ten sposób odebrał zwierzętom prawo do swobodnych dyskusji. Na nieśmiały protest zdobyły się tylko cztery tuczniki, które natychmiast zamilkły, wystraszone warczeniem psów. Po jakimś czasie między mieszkańcami folwarku pojawił się Squealer, który zaczął wyjaśniać, jak ogromną odpowiedzialność wziął na swoje barki Napoleon. Nazwał Snowballa zdrajcą, uznając, że jego dokonania i waleczność w bitwie zostały wyolbrzymione. Zwierzęta przyjęły te wyjaśnienia, obawiając się, że jakikolwiek protest przyspieszy powrót pana Jonesa. W trzy tygodnie później Napoleon oznajmił, że budowa wiatraka zostanie rozpoczęta. Prace miały trwać dwa lata i wiązały się ze zmniejszeniem racji żywnościowych. Squealer wyjaśnił zaskoczonym zwierzętom, że to właśnie Przywódca był autorem planów, które wykradł mu przeciwnik. Napoleon sprzeciwiając się budowie, wykazał się zręcznością i taktyką, która miała na celu ujawnienie, jak niebezpiecznym osobnikiem był Snowball.
6.
Przez następny rok zwierzęta pracowały przy budowie wiatraka. Nie narzekały jednak ani na ciężką pracę, ani na marne pożywienie, wiedząc, że po zakończeniu budowy ich byt ulegnie ogromnej poprawie. Z czasem Napoleon zniósł odpoczynek w niedzielę i choć praca w tych godzinach była nieobowiązkowa, to zwierzęta uchylające się od niej, dostawały zmniejszoną rację żywnościową. Największymi zasługami podczas wznoszenia budynku wykazywał się Boxer. Koń wstawał wcześniej niż pozostałe zwierzęta i pracował ponad siły. Pod koniec lata na Folwarku Zwierzęcym zaczęło brakować wielu najpotrzebniejszych rzeczy. Napoleon podjął decyzję, że należy nawiązać stosunki handlowe z ludźmi, aby w ten sposób zdobyć pieniądze na zakup maszyn, oleju i innych przedmiotów. Zwierzęta wysłuchały go zaskoczone, ponieważ łamało to podstawowe Przykazania Animalizmu. Żadne jednak nie zdobyło się na otwarty protest. Kontaktem z ludźmi zajął się pan Whymper, który zjawiał się na farmie w każdy poniedziałek. Squealer wyjaśnił zwierzętom, że żadne prawo nie zostało złamane, ponieważ wniosek zakazujący handlu i używania pieniędzy nigdzie nie został oficjalnie zapisany. W tym samym czasie świnie zamieszkały w domu pana Jonesa, zaczęły jeść w kuchni i spać w łóżkach. Clover postanowiła przekonać się, czy w ten sposób nie zostało złamane jedno z Przykazań. Okazało się, że Czwarte Przykazanie brzmiało nieco inaczej niż zapamiętała: „Żadne zwierzę nie będzie spać w łóżku z prześcieradłami”. Kobyła uznała, że skoro tak jest zapisane, to najwyraźniej pomyliła się. Świnie wprowadziły kolejny przywilej – wstawały o godzinę później niż pozostałe zwierzęta. Budowa wiatraka postępowała powoli. W listopadzie wichura zniszczyła budynek, a Napoleon oskarżył o to Snowballa, wydając na niego wyrok śmierci. Następnie zarządził odbudowę wiatraka, która miała trwać nawet w zimę, bez względu na pogodę.
7.
Przez całą zimę zwierzęta pracowały przy odbudowie wiatraka, choć coraz częściej bywały głodne. Jedynie Boxer i Clover nie poddawali się i widok pracujących koni podtrzymywał na duchu pozostałych mieszkańców folwarku. W styczniu zaczęły kończyć się zapasy żywności i zmniejszono racje żywnościowe. W tym czasie Napoleon rzadziej pokazywał się w niedzielę, a swoje polecenia najczęściej przekazywał za pośrednictwem innych świń. Pod koniec miesiąca wydał zarządzenie, aby kury oddawały wszystkie jaja na sprzedaż. Kury po raz pierwszy zbuntowały się i zaczęły tłuc jaja. Przywódca wstrzymał wydawanie pokarmu buntowniczkom i po pięciu dniach nioski poddały się. Wiosną zwierzęta dowiedziały się, że Snowball nocami zakrada się do budynków i niszczy ich pracę. Napoleon zarządził zbadanie sprawy i okazało się, że zdrajca od początku współpracował z panem Jonesem, aby udaremnić wybuch powstania. Squealer przekonał zwierzęta, że Bitwę pod Oborą wygrali wyłącznie dzięki waleczności Przywódcy. Jedynie Boxer początkowo wątpił w słowa świni, lecz uznał, że skoro tak twierdzi Napoleon, to najwyraźniej tak właśnie było. Po czterech dniach świnie nakazały zwierzętom zebrać się na podwórku. Pojawił się Napoleon, wystrojony w medale, które sam sobie przyznał. Na jego znak psy pochwyciły cztery tuczniki i rzuciły się na Boxera, lecz ten zdołał obronić się. Rozpoczęły się przesłuchania, podczas których kilka zwierząt przyznało się do współpracy ze Snowballem. Natychmiast zostały stracone. Przerażone zwierzęta poszły na wzgórze. Nie rozumiały, co się stało, nie przypuszczały, że coś takiego mogło wydarzyć się na ich folwarku. Boxer postanowił pracować jeszcze wydajniej niż do tej pory. Clover rozmyślała o tym, co zwierzęta zdołały osiągnąć. Chociaż dostrzegała wiele niesprawiedliwości, wolała wolność od rządów człowieka. Postanowiła pozostać wierna Napoleonowi. Nieoczekiwanie pojawił się Squealer i oznajmił, że Przywódca zakazał śpiewania hymnu „Zwierzęta Anglii”.
8.
W kilka dni później niektóre zwierzęta przypomniały sobie, że jednym z praw Animalizmu był zakaz zabijania zwierząt przez inne zwierzęta. Clover udała się pod ścianę stodoły i okazało się, że Szóste Przykazanie brzmi zupełnie inaczej niż pamiętała: „Żadne zwierzę nie zabije innego bez powodu”. To ostatecznie przekonało zwierzęta, że żadne prawo nie zostało złamane. Przez kolejny rok mieszkańcy folwarku budowali wiatrak. Czasami miały wrażenie, że mają więcej obowiązków niż za rządów człowieka. W każdą niedzielę świnie odczytywały zestawienia liczb, które wyraźnie wskazywały, że byt zwierząt znacznie się poprawił. W tym czasie Napoleon zamieszkał sam, jadał na porcelanie, a w dniu jego urodzin odbywały się uroczystości. Zwierzęta nie miały prawa zwracać się do niego po imieniu, zaczęto przypisywać mu każdą osiągnięcie i korzystne wydarzenia. Świnie układały na jego cześć poematy. Przywódca rozpoczął pertraktacje z sąsiadami w sprawie sprzedaży drewna. Po wykryciu spisku na życie Napoleona świnie podjęły wzmożone środki ostrożności. Latem budowa wiatraka była prawie ukończona, lecz pojawiły się niepokojące pogłoski o planowanym przez Fredericka napadzie na gospodarstwo. Napoleon zdecydował, że buczynę sprzeda drugiemu sąsiadowi. Zwierzęta dowiedziały się również, że Snowball nigdy nie otrzymał żadnego odznaczenia, a wręcz przeciwnie – za tchórzostwo podczas bitwy został ukarany naganą. Jesienią ukończono budowę wiatraka, który zgodnie z wolą Przywódcy został nazwany „Wiatrakiem Napoleona”. Ku zaskoczeniu wszystkich zwierząt Napoleon doszedł do porozumienia z Frederickiem i za uzyskane ze sprzedaży buczyny pieniądze, zamierzał kupić odpowiednie maszyny. W trzy dni później okazało się, że banknoty były fałszywe. Wkrótce ludzie ponownie zaatakowali Folwark Zwierzęcy. Zwierzęta nie były przygotowane do obrony i ukryły się przed napastnikami. Ludzie wysadzili wiatrak, co rozzłościło mieszkańców gospodarstwa. Rzucili się do otwartej walki i przepędziły przeciwników. Świnie świętowały zwycięstwo, a zwierzęta zrozumiały, że czeka ich kolejna praca ponad siły przy odbudowie wiatraka. W kilka dni później świnie upiły się znalezioną w piwnicy whisky. Upojony alkoholem Napoleon zachorował. Wszystkie zwierzęta ogarnęła rozpacz. Wkrótce Przywódca wrócił do zdrowia, a świnie postanowiły rozpocząć produkcję alkoholu. Pewnej nocy zwierzęta ujrzały Squealera, zamroczonego alkoholem i leżącego pod ścianą stodoły. W kilka dni później koza Muriel odkryła, że zmieniło się Piąte Przykazanie.
9.
Boxer długo wracał do zdrowia, lecząc rany odniesione w Bitwie pod Wiatrakiem. Zwierzęta znów przystąpiły do odbudowy wiatraka. Koń marzył, aby zakończyć budowę i przejść na emeryturę, dlatego pracował za dwóch, nie skarżąc się nikomu na swe dolegliwości. Życie na folwarku stawało się uciążliwe. Zima była ciężka, brakowało pożywienia. Jedynie świnie i psy jadały dostatnio. Mieszkańcy folwarku wierzyli, że pomimo wszystko żyje im się lepiej niż za czasów pana Jonesa. Na świat przyszły liczne dzieci Napoleona, który postanowił wybudować szkółkę dla prosiąt, a do tego czasu uczył je w domu pana Jonesa. Prosięta nie mogły bawić się z innymi zwierzętami. W tym czasie świnie wydały kolejny dekret – każde zwierzę musiało ustępować im z drogi. Kolejny rok okazał się pomyślny, lecz ciągle brakowało pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb. W lutym świnie rozpoczęły produkcję piwa. Napoleon wydał zarządzenie, aby w tygodniu odbywały się Spontaniczne Demonstracje, podczas których zwierzęta recytowały wiersze na jego cześć. W kwietniu Folwark Zwierzęcy został ogłoszony republiką, a Napoleon został prezydentem. Odnaleziono kolejne dowody na to, że Snowball stał na czele napastników podczas Bitwy pod Oborą, a ranny został nie on, lecz Napoleon. Latem wrócił po długiej nieobecności kruk Mojżesz i zaczął opowiadać o Raju Zwierząt. Boxer wyzdrowiał i zaczął pracować ciężej niż inni. Pewnego wieczoru koń upadł, ciągnąc wóz z kamieniami. Napoleon uznał, że chorego należy oddać do szpitala. W kilka dni później przyjechał furgon, aby zabrać Boxera. Przerażony Benjamin odczytał napis na pojeździe i okazało się, że koń zostaje oddany do rzeźni. Zwierzęta próbowały ocalić przyjaciela, lecz nie udało im się to. Po trzech dniach zjawił się Squealer z wiadomością, że koń zmarł w szpitalu. Wyjaśnił, że wóz należał do weterynarza, który nie zdążył zmienić tablicy po poprzednim właścicielu. W niedzielę Napoleon wygłosił mowę żałobną, a wieczorem z miasteczka przywieziono skrzynkę alkoholu dla świń, które świętowały przez całą noc.
10.
Od wybuchu Powstania minęło wiele lat. Na Folwarku Zwierzęcym pozostały już tylko nieliczne zwierzęta, które pamiętały przemówienia Majora i walkę o wolność. Żadne zwierzę nie wspominało już o emeryturze, a świnie nadal rządziły gospodarstwem. Pojawiły się nowe zwierzęta, zakupione przez Napoleona. Gospodarstwo rozwijało się prężnie i było dobrze zorganizowane, lecz zwierzęta, poza elitą rządzącą i psami, nie odczuwały, że powodzi im się lepiej. Życie, choć było ciężkie, cieszyło mieszkańców folwarku, przekonanych, że pracują wyłącznie dla siebie. Wciąż wierzyli, że wszystkie zwierzęta są równe. Latem Squealer nauczył owce nowego prawa: „Cztery nogi: dobrze, dwie nogi: lepiej”. Przerażone zwierzęta ujrzały, że świnie zaczęły chodzić na dwóch nogach, a w racicach trzymają baty. Po tym zdarzeniu Benjamin i Clover udali się pod stodołę, na ścianie której wypisane było już tylko jedno Przykazanie: „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre zwierzęta są równiejsze od innych”. Od tego czasu świnie zaczęły ubierać się jak ludzie, kupiły radio, zaprenumerowały czasopisma i podłączyły telefon. W tydzień później na folwark przejechali goście – delegaci z sąsiednich farm, którzy mieli ocenić pracę zwierząt. Wieczorem do stołu zasiedli wspólnie ludzie i wybrane świnie. Zwierzęta obserwowały ich przed okna. Ludzie zachwalali rządy świń i zamierzali wprowadzić podobne prawa w swoich majątkach. Okazało się, że interesy ludzi i świń nie są sprzeczne i należy podtrzymywać przyjazne stosunki. Dumny Napoleon wzniósł toast i ogłosił, że folwark jest spółdzielnią, a prawa własności posiadają świnie. Dodał, że zmienia nazwę z Folwarku Zwierzęcego na Folwark Dworski. Przyglądające się temu zwierzęta zauważyły, że w ryjach świń coś się zmieniło, lecz nie potrafiły stwierdzić co. Mieszkańcy Folwarku odeszli do swoich obowiązków, lecz po chwili wróciły pod okna, ponieważ z domu rozległy się odgłosy zawziętej kłótni. Patrząc na kłócących się ludzi i świnie, mieszkańcy folwarku nie potrafili rozróżnić, kto jest kim.
Streszczenie szczegółowe: dziesięć rozdziałówOd przemowy Majora do uczty świń z ludźmi. 10 rozdziałów · ok. 79 min
1
Pewnego wieczoru właściciel Folwarku Dworskiego, pan Jones, pozamykał na noc drzwi kurników, zapominając o deskach tarasujących szczeliny pod drzwiami. Chwiejnym krokiem, ponieważ wypił zbyt wiele, wrócił do domu i udał się do sypialni, skąd dochodziło chrapanie pani Jones. Kiedy tylko w pokoju zgasło światło, w budynkach folwarku zapanowało ożywienie. Zewsząd słychać było szmery i trzepotanie skrzydeł. Tego dnia wśród zwierząt rozeszła się wiadomość, że Major, medalowy knur rasy angielskiej białej średniej, miał dziwny sen, który chciał opowiedzieć wszystkim. Uradzono więc, by po zmierzchu spotkać się w stodole, każdy bowiem chciał usłyszeć, co Major ma do powiedzenia.
Major leżał w końcu stodoły na słomie. Wkrótce zaczęły przybywać inne zwierzęta. Jako pierwsze nadeszły trzy psy: Bluebell, Jessie i Pincher, a za nimi świnie, które wygodnie ułożyły się naprzeciw knura. Kurczęta zasiadły na parapecie, gołębie – na krokwiach, a owce i krowy zajęły miejsca za świniami. Następnie zjawiły się dwa konie pociągowe: . Po nich przyszła koza Muriel, a za nią osioł Benjamin. Benjamin najdłużej żył w folwarku i miał najtrudniejszy charakter. Był złośliwy i nigdy się nie śmiał, mówiąc, że w życiu nie dostrzega nic godnego śmiechu. Na końcu do stodoły przybyło stadko kacząt, które niedawno straciły matkę, oraz Mollie, biała, głupawa klacz. Zajęła miejsce na przedzie i zaczęła potrząsać grzywą, w którą miała wplecione czerwone wstążki, w nadziei, że wszyscy zebrani zauważą ozdobę. Jako ostatni nadszedł kot, wcisnął się między Boxera i Clover i mruczał zadowolony, nie słuchając przemówienia Majora.
Stary knur, widząc, że zwierzęta zajęły już miejsca i czekają na jego słowa, odezwał się. Oznajmił, że prawdopodobnie nie zostanie z nimi długo, lecz przed śmiercią pragnie podzielić się mądrością, którą posiadł w ciągu swojego dwunastoletniego życia. Wiele czasu rozmyślał w samotności i sądził, że pojął istotę życia. Według niego życie zwierząt było nędzne, skupione wyłącznie na ciężkiej pracy aż do przedwczesnej śmierci. Otrzymywali tylko tyle pożywienia, by nie zdechnąć z głodu, zmuszano ich do pracy ponad siły, a kiedy przestawali być użyteczni, byli okrutnie zabijani. W Anglii nie było zwierząt wolnych, a życie każdego składało się z pasma upokorzeń i zniewolenia. Upodlenie to wynikało nie z tego, że Anglia była krajem zbyt ubogim, lecz z tego, że człowiek kradł wszystkie owoce pracy zwierząt. Należało więc usunąć człowieka, który jest największym wrogiem. Wraz z nim miały zniknąć wszelkie przyczyny głodu i nieszczęść. Według Majora człowiek jest jedynym stworzeniem, które konsumuje, nie produkując niczego. Pomimo tego jest panem wszystkich zwierząt, zapędza je do pracy, daje im nędzne jedzenie, a resztę zatrzymuje dla siebie. To zwierzęta uprawiają w rzeczywistości ziemię, użyźniają ją. Człowiek zabiera wszystko, aby mógł się najeść i zarobić na sprzedaży produktów. Pozbawia ich także potomstwa. Ludzie nie pozwalają zwierzętom dokonać żywota w naturalny sposób. Major w tym przypadku miał ogromne szczęście. Przeżył spokojnie dwanaście lat i został ojcem ponad czterystu potomków. Jednak pozostałe zwierzęta nie unikną noża rzeźnickiego i przeżyją koszmar. Równie niegodziwy los czeka psy, które na starość zostaną przez Jonesa utopione. Te argumenty świadczyły o tyranii człowieka, którego należało się jak najszybciej pozbyć, a wtedy owoce pracy zwierząt przypadną wyłącznie im. Natychmiast też staną się bogate i wolne.
Zwierzęta musiały więc od tej pory dniem i nocą pracować nad obaleniem rodzaju ludzkiego. Major zaczął wzywać zebranych do powstania. Był pewien, że wybuchnie ono pewnego dnia i sprawiedliwości stanie się wówczas zadość. Ta myśl powinna towarzyszyć każdemu zwierzęciu do końca życia, lecz powinny także przekazać ją dzieciom, by kolejne pokolenia prowadziły walkę do zwycięstwa. Nie powinny jednakże okazywać słabości, kiedy ludzie zaczną ich przekonywać, że ludzie i zwierzęta mają wspólne interesy. Człowiek w rzeczywistości nigdy nie dbał o dobro żadnego stworzenia poza zaspokajaniem własnych potrzeb. To powinno zjednoczyć zwierzęta, dać im siłę do walki, ponieważ wszystkie zwierzęta są braćmi.
Po przemowie Majora zapanowała wrzawa, a stary knur podniósł racicę, aby uciszyć zebranych. Uznał, że należy teraz ustalić, czy dzikie zwierzęta, takie jak szczury i króliki, są wrogami czy też przyjaciółmi i zaproponował głosowanie. Głosowanie przebiegło szybko i zwierzęta uznały, że szczury należy uważać za towarzyszy. Przeciwko były tylko trzy psy i kot. Major przypomniał wszystkim o obowiązku wrogości do człowieka i jego działań. Kazał zapamiętać, że wszystko, co porusza się na dwóch nogach, jest wrogiem zwierząt, natomiast wszystko, co chodzi na czterech łapach lub ma skrzydła jest przyjacielem. Zalecił, aby w walce z człowiekiem nigdy się do niego nie upodabniać, nie przejmować jego wad. Żadne zwierzę nie mogło mieszkać w domu, sypiać w łóżku, nosić ubrań, pić alkoholu czy też zajmować się handlem. Przede wszystkim jednak żadne zwierzę nie mogło tyranizować własnego gatunku, ponieważ wszystkie zwierzęta są sobie równe.
Major zaczął opowiadać sen, w którym śniła mu się ziemia bez człowieka. To przypomniało mu piosenkę, którą przed laty nuciła jego matka wraz z innymi maciorami, z której znała tylko melodię i dwa pierwsze słowa. Był przekonany, że niegdyś śpiewały ją zwierzęta, o których już zapomniano. Była to pieśń: „Zwierzęta Anglii” . Major zaczął śpiewać. Melodia porwała zwierzęta. Stary knur śpiewał o wolności, o dniu obalenia ludzi i chwale wszystkim zwierząt. Zebrane zwierzęta ogarnęło podniecenie i po chwili przyłączyłi się do Majora. Wszyscy byli zachwyceni pieśnią.
Hałas w stodole obudził pana Jonesa, który sądził, że to lis zakradł się do kurnika. Mężczyzna chwycił dwururkę i wystrzelił w ciemność, a zwierzęta pośpiesznie opuściły stodołę. Wkrótce cały folwark pogrążył się we śnie.
2
Trzeciej nocy po spotkaniu zwierząt w stodole stary Major zmarł we śnie. Pogrzebano go u wejścia do sadu. Działo się to na początku marca. W ciągu następnych trzech miesięcy w folwarku tętniła konspiracyjna robota. Po przemowie Majora część zwierząt zmieniła poglądy. Nie wiedziały wprawdzie, kiedy wybuchnie powstanie, lecz były przekonane, że muszą przygotować do niego następne pokolenia. Sprawami organizacyjnymi zajęły się świnie, uważane za najmądrzejsze. Przewodziły im dwa młode samce, Napoleon i Snowball, które pan Jones hodował na sprzedaż. Napoleon potrafił zawsze postawić na swoim, a Snowball, bardziej wygadany i bystrzejszy, nie posiadał tak silnego charakteru jak jego towarzysz. Trzecim przywódcą został Squealer, który miał ogromny dar wymowy. Opracowali oni nauki starego Majora w jeden spójny system myślowy, który określili mianem Animalizmu. W ciągu tygodnia kilkakrotnie organizowali w stodole zebrania, na których tłumaczyli zasady nowej ideologii. Niektóre zwierzęta nadal były przekonane, że należy być lojalnym wobec właściciela, których ich karmił. Inne twierdziły, że nie muszą nic robić, skoro powstanie może wybuchnąć dopiero po ich śmierci. Świnie jednak perswadowały zwierzętom, że takie myślenie jest sprzeczne z zasadami Animalizmu.
Najgłupszym zwierzęciem okazała się klacz Mollie, która troszczyła się o to, czy po powstaniu będzie cukier i czy będzie mogła wplatać wstążki w grzywę. Snowball odpowiadał, że dostaną tyle owsa i siana, ile zapragną, a wstążki są symbolem niewoli. Mollie to jednak zbytnio nie przekonało.
Znacznie trudniejszym wyzwanie dla świń okazało się demaskowanie kłamstw, głoszonych przez Mojżesza, oswojonego kruka, ulubieńca pana Jonesa, szpicla i plotkarza. Ptak utrzymywał, że istnieje kraina zwana Rajem Zwierząt, dokąd udają się wszystkie zwierzęta po śmierci. W Raju tydzień składał się wyłącznie z niedziel, koniczyna rosła tam przez cały rok, a na krzewach rosły kostki cukru i pieczone makuchy. Zwierzęta nienawidziły Mojżesza za głoszone bajki i za to, że nie musiał pracować, lecz znalazły się i takie, które wierzyły w Raj. Świnie musiały użyć wielu argumentów, zanim zdołały je przekonać, że nic takiego nie istnieje.
Najbardziej oddanymi słuchaczami świń były dwa konie: Boxer i Clover. Uznawały autorytet świń, a nawet same tłumaczyły później pozostałym zwierzętom w sposób prosty i przystępny to, co usłyszały od przywódców. Konie uczestniczyły w każdym spotkaniu i najgłośniej odśpiewywały hymn „Zwierzęta Anglii” na zakończenie zebrań.
Powstanie wybuchło znacznie wcześniej niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Pan Jones przez wiele lat był dobrym gospodarzem, lecz nadeszły dla niego ciężkie czasy. Po przegranym procesie i stratach finansowych zaczął pić. Całe dnie spędzał, siedząc w fotelu w kuchni, czytał gazety, sączył piwo i czasami karmił Mojżesza kawałkami chleba. Robotnicy stali się leniwi i nieuczciwi, pola zarastały chwastami, a zwierzęta chodziły głodne.
Nadszedł czerwiec i pora sianokosów. W przeddzień dnia świętego Jana pan Jones wybrał się do Willington, upił się i wrócił do domu dopiero w niedzielę po południu. Tego dnia wczesnym rankiem parobkowie wydolili krowy, a potem poszli na polowanie, nie troszcząc się o nakarmienie zwierząt w folwarku. Pan Jones po powrocie zasnął natychmiast na sofie. Nadszedł wieczór i głodne zwierzęta nie wytrzymały. Jedna z krów wyłamała rogiem wrota spichlerza i zwierzęta zaczęły jeść paszę. Nieoczekiwanie obudził się właściciel gospodarstwa. Ruszył wraz z pomocnikami do budynku, którzy zaczęli na oślep walić batami. To rozzłościło głodne zwierzęta, które zgodnie rzuciły się na oprawców, bodąc ich rogami i kopiąc kopytami. Ludzie przestali panować nad sytuacją. Nagły bunt stworzeń, które od tylu lat bili i dręczyli, napełnił ich panicznym lękiem. Po chwili uciekli ze spichlerza i zaczęli biec boczną drogą ku szosie, ścigani przez rozwścieczone zwierzęta.
Tymczasem pani Jones wyjrzała przez okno sypialni i ujrzawszy, co się dzieje, spakowała nieco rzeczy do torby i czmychnęła bocznym wejściem. Mojżesz poleciał za nią, głośno kracząc. Zwierzęta wypędziły ludzi z folwarku i zatrzasnęły bramę. W ten sposób, zanim zdążyły się zorientować, powstanie zakończyło się zwycięstwem, a Folwark Dworski należał do nich. Początkowo nie wierzyły we własne szczęście. Zaczęły biegać dookoła gospodarstwa, aby sprawdzić, czy gdzieś nie ukrył się jakiś człowiek, potem zaczęły usuwać ślady rządów znienawidzonego właściciela. Wyważono drzwi siodlarni i wrzucono wszystkie wędzidła, kółka do nozdrzy, noże i łańcuchy do studni. Wśród ogólnej radości spalono również baty, a Snowball dorzucił do ogniska wstążki, które wplatano koniom w grzywy i ogony, uznając je za ubranie człowieka i tłumacząc, że wszystkie zwierzęta powinny być nagie. Boxer, słysząc te słowa, przyniósł słomiany kapelusz, który latem chronił go przed muchami i rzucił go na płonący stos. Wkrótce zwierzęta zniszczyły wszystko, co przypominało im znienawidzonego pana Jonesa. Następnie Napoleon zaprowadził je do spichlerza i przydzielił im podwójną porcję zboża, a psy otrzymały po dwa biszkopty. Po uczcie zaśpiewano siedmiokrotnie hymn „Zwierzęta Anglii” i w końcu zwierzęta ułożyły się do spokojnego snu.
Przebudziły się swoim zwyczajem o świcie i przypomniawszy sobie o wczorajszym zwycięstwie, radośnie obiegły pastwisko. Wbiegły na pagórek, z którego rozciągał się widok na cały folwark i z dumą popatrzyły na swoją własność. Ta świadomość sprawiła, że zaczęły cieszyć się jeszcze bardziej. Fikały koziołki, tarzały się po trawie i skakały wysoko w górę. Potem obeszły całe gospodarstwo z podziwem przyglądając się polom uprawnym i łąkom. Nadal z trudem wierzyły, że są właścicielami tego wszystkiego. Wreszcie wróciły na podwórko i w milczeniu zatrzymały się przed drzwiami domu, obawiając się wejść do środka. Po chwili Napoleon i Snowball odważnie pchnęli wrota i zwierzęta ostrożnie weszły do budynku. Z podziwem wpatrywały się w luksusowe dla nich sprzęty. Schodziły właśnie po schodach, kiedy zauważono nieobecność Mollie. Okazało się, że klacz została w najlepszej sypialni. Ściągnęła z toaletki pani Jones kawałek wstążki i wdzięczyła się przed lustrem. Pozostałe zwierzęta skarciły ją za lekkomyślność i wszystkie opuściły dom. Postanowiono jednogłośnie, że mieszkanie zostanie przeznaczone na muzeum i że żadne zwierzę nie może w nim zamieszkać.
Po śniadaniu Napoleon i Snowball wezwali zwierzęta, przypominając, że należy rozpocząć sianokosy. Oznajmiły, że w ciągu minionych trzech miesięcy nauczyły się czytać i pisać ze starego podręcznika, który pan Jones wyrzucił na śmietnik. Napoleon zaprowadził zwierzęta przed bramę, a Snowball zamalował farbą znajdujący się na szczycie napis „Folwark Dworski”, zastępując go słowami „Folwark Zwierzęcy” . Potem wrócili na podwórze. Knury wyjaśniły, że udało im się ująć zasady Animalizmu w Siedmiu Przykazaniach, które miały stanowić niezmienne prawo dla wszystkich mieszkańców gospodarstwa. Snowball wypisał przykazania na ścianie stodoły tak wielkimi literami, że były one widoczne z odległości trzydziestu metrów. Przykazania brzmiały następująco: 1. Wszystko, co chodzi na dwóch nogach, jest wrogiem. 2. Wszystko, co chodzi na czterech nogach lub ma skrzydła, jest przyjacielem. 3. Żadne zwierzę nie będzie nosić ubrania. 4. Żadne zwierzę nie będzie spać w łóżku. 5. Żadne zwierzę nie będzie pić alkoholu. 6. Żadne zwierzę nie zabije innego. 7. Wszystkie zwierzęta są równe.
Snowball odczytał głośno przykazania z myślą o zwierzętach, które były analfabetami. Wszystkie kiwały łbami w geście aprobaty, a niektóre zaczęły uczyć się zasad na pamięć. Knur zachęcił powstańców do pracy, uważając, że powinni skończyć sianokosy w krótszym czasie niż pan Jones z pracownikami. W tej samej chwili trzy krowy głośno zaryczały. Nie dojono ich od ponad doby. Po namyśle świnie same wydoiły krowy i szybko napełniono pięć wiader mlekiem, na które część zwierząt patrzyła z zainteresowaniem. Ktoś zapytał, co zrobią z mlekiem. Jedna z kur odezwała się, że pan Jones dolewał je czasem do ich karmy. Napoleon uznał, że mlekiem zajmą się później i wysłał zwierzęta na łąkę pod przewodnictwem Snowballa. Sam miał dołączyć do pozostałych później. Zwierzęta ochoczo ruszyły do pracy, a kiedy wróciły wieczorem, okazało się, że mleko zniknęło.
3
Zebranie siana kosztowało zwierzęta wiele trudu i mozołu. Wysiłek został jednak wynagrodzony, kiedy okazało się, że plony były lepsze, niż tego oczekiwano. Chwilami praca była ciężka, ponieważ zwierzęta korzystały z maszyn przeznaczonych dla ludzi. Świnie okazywały się na tyle przebiegłe, że zawsze wymyślały jakiś sposób na pokonanie przeszkód. Same nie pracowały, lecz kierowały innymi zwierzętami i nadzorowały zbiór siana. Dla pozostałych mieszkańców folwarku zwierzęcego było zupełnie naturalne, że jako mądrzejsze od nich, objęły przywództwo. Boxer i Clover zaprzęgały się do kosiarki i wędrowały wzdłuż pola, a idąca za nimi świnia, zachęcała ich do pracy, wołając: „wio, towarzyszu!”. Każde zwierzę, niezależnie od wielkości, zbierało siano i układało je w stogi. Nawet kury i kaczki przenosiły w dziobach malutkie wiązki. Dzięki dobrej organizacji i wysiłkom udało się zakończyć sianokosy o dwa dni szybciej, niż robili to pan Jones i jego pracownicy. Były to również najbardziej udane zbiory na tym folwarku. Żadne źdźbło się nie zmarnowało i żadne zwierzę nie uszczknęło nic dla siebie.
Tego lata praca na folwarku szła jak w zegarku. Zwierzęta promieniały ze szczęścia. Każdy kęs pożywienia dostarczał im prawdziwej rozkoszy, ponieważ czuły, że same wyprodukowały to, co zjadają i nikt nie wydziela im skąpych porcji. Kiedy z gospodarstwa odszedł człowiek, zwierzęta mogły jeść więcej. Miały też więcej wolnego czasu dla siebie, choć musiały uporać się z wieloma trudnościami, ponieważ nie nabrały jeszcze doświadczenia w pracach polowych. Zebrane jesienią zboże musiały wydeptywać z kłosów i wydmuchiwać plewy. Praca jednakże jakoś szła, dzięki inteligencji świń i ogromnemu poświęceniu Boxera, którego wszyscy podziwiali. Koń wykonywał pracę trzech koni, budził się wcześnie rano i zawsze wykonywał najcięższe zadania. Jako swoją dewizę przyjął jedno powiedzenie: „będę pracować jeszcze więcej!”. Każde z pozostałych zwierząt również pracowało z ogromnym zapałem. Kury i kaczki zbierały porzucone ziarna. Nikt nie kradł, nikt nie narzekał na skąpe posiłki. Kłótnie i zawiść zniknęły. Prawie nikt nie uchylał się od obowiązków, jedynie Mollie wstawała nieco później i czasami wcześniej kończyła pracę, tłumacząc, że kamień utknął jej w kopycie. Natomiast kot znikał zawsze, kiedy trzeba było wykonać jakąś pracę, wracając tylko na posiłki. Osioł Benjamin nie zmienił się wcale od czasu wybuchu Powstania – nigdy się nie lenił, ale też nigdy nie podejmował dodatkowych obowiązków. Pytany o Powstanie, nie odzywał się.
W niedzielę wszystkie zwierzęta odpoczywały. Po śniadaniu organizowano specjalną uroczystość. Wciągano wówczas na maszt flagę, którą Snowball zrobił ze starego, zielonego obrusu i namalował na nim kopyto i róg. Zieleń według knura symbolizowała pola Anglii, a kopyto i róg oznaczały przyszłą Republikę Zwierząt, która miała powstać po tym, kiedy zostanie obalona cała ludzka rasa. Następnie zwierzęta zbierały się w stodole na wspólne obrady, które nazywano wiecem. Na zebraniach planowano zajęcia na kolejny tydzień i rozpatrywano rozmaite propozycje. Wnioski zgłaszały wyłącznie świnie. Pozostali mieszkańcy Folwarku nigdy nie miały własnych propozycji. Najczęściej głos zabierali Napoleon i Snowball, lecz wkrótce zauważono, że obaj nie zgadzają się ze sobą. Na jednym z wieców podjęto decyzję o wydzieleniu części sadu na przytułek dla starych zwierząt, co zostało przyjęte jednogłośne, lecz pomiędzy przywódcami rozgorzał spór o właściwy wiek emerytalny dla poszczególnych gatunków. Zebranie kończyło się odśpiewaniem hymnu „Zwierzęta Anglii”, a popołudnia przeznaczone były wyłącznie na odpoczynek.
W siodlarni świnie urządziły kwaterę główną. Wieczorami uczyły się tam kowalstwa, stolarki i innych przydatnych rzemiosł, korzystając z książek, które znalazły w pokoju pana Jonesa. Snowball zajął się organizowaniem zwierząt w grupy, które nazywał Komitetami Zwierzęcymi. Kurom utworzył Komitet Produkcji Jaj, krowom – Ligę Czystych Ogonów, Komitet Reedukacji Dzikich Towarzyszy dla szczurów i królików, Ruch Walki o Bielszą Wełnę dla owiec i wiele innych. Organizował również kursy pisania i czytania. Jego pomysły okazały się chybione. Jedynie kursy zwalczające analfabetyzm osiągnęły skutek. Jesienią prawie każde zwierzę na folwarku potrafiło lepiej lub gorzej czytać i pisać. Świnie opanowały tę sztukę do perfekcji. Psy nauczyły się przede wszystkim Siedmiu Przykazań. Koza Muriel czasami czytała na głos wiadomości ze skrawków starych gazet. Boxer opanował jedynie cztery pierwsze litery alfabetu, które każdego dnia wypisywał na piasku kopytem. Mollie nauczyła się wyłącznie pisać swoje imię, które ozdabiała kwiatami. Okazało się również, że większość zwierząt nie potrafi zapamiętać siedmiu zasad Animalizmu. Snowball uznał, że mają zapamiętać wyłącznie jedno zdanie: „cztery nogi: dobrze, dwie nogi: źle”, które zawierało w sobie podstawową myśl głoszonej przez nich idei. Zdanie to zostało wypisane nad Siedmioma Przykazaniami na drzwiach stodoły. Napoleon nie wykazywał żadnego zainteresowania działaniami przeciwnika. Uważał, że należało skupić się przede wszystkim na odpowiednim wychowaniu młodych zwierząt.
Wkrótce po zakończeniu sianokosów Jessie i Bluebell oszczeniły się, wydając na świat dziewięć silnych szczeniąt. Kiedy pieski podrosły, Napoleon odebrał je matkom, zapewniając, że od tej pory sam zajmie się ich wychowaniem. Umieścił je na strychu, na który tylko on wchodził i trzymał w odosobnieniu. Po jakimś czasie zwierzęta zapomniały o ich istnieniu.
Niebawem okazało się, że świnie codziennie dolewały sobie mleko do karmy. W międzyczasie dojrzała wczesna odmiana jabłek, które zalegały wśród traw w sadzie. Zwierzęta były przekonane, że spad zostanie podzielony sprawiedliwie, jednak pewnego dnia zarządzono, że owoce mają zostać zebrane i złożone w siodlarni dla świń. Niezadowolenie pozostałych zwierząt zostało przyjęte obojętnie. Wszystkie świnie były przekonane, że jabłka należą się wyłącznie im. W tej kwestii zgadzali się Napoleon i Snowball. Squealer wyjaśnił mieszkańcom folwarku, że jedynym celem świń jest zachowanie zdrowia, co nie wynika z samolubstwa i pragnienia przywilejów. Według odkryć naukowych mleko i jabłka zawierały substancje konieczne dla dobrego nastroju świń, które pracowały w dużej mierze wyłącznie umysłami, martwiąc się o dobrobyt pozostałych zwierząt. To dla dobra innych piją mleko i zjadają jabłka. Gdyby zaniedbały swoje obowiązki, na folwark wróciłby pan Jones, a tego nikt sobie nie życzył. Zwierzęta, słysząc tak mocne argumenty, nie protestowały dłużej. Rozumiały konieczność utrzymania świń w jak najlepszym zdrowiu i zgodziły się, by mleko i zebrane owoce przypadły wyłącznie świniom.
4
Pod koniec lata o wydarzeniach w folwarku wiedziała już cała okolica. Każdego dnia Napoleon i Snowball wysyłali stado gołębi, które miały odwiedzać zwierzęta z sąsiednich gospodarstw, opowiadać im o Powstaniu i uczyć melodii hymnu „Zwierzęta Anglii”.
W tym czasie pan Jones przesiadywał w pubie „Pod Czerwonym Lwem”, żaląc się każdemu na niesprawiedliwość, jakiej doznał – został wygnany z własnego majątku przez podłe zwierzęta. Choć inni współczuli mu z całego serca, to początkowo nikt nie ofiarował się z pomocą, zastanawiając się, jakie korzyści mogliby czerpać z kłopotów sąsiada. Na szczęście dla mieszkańców Folwarku Zwierzęcego właściciele dwóch sąsiednich gospodarstw byli ze sobą skłóceni. Pierwszy majątek, Foxwood, był zaniedbany i zacofany, a jego właściciel, pan Pilkington, zajmował się głównie łowieniem ryb lub polowaniem. Drugie gospodarstwo, Pinchfield, było znacznie mniejsze i nieco lepiej utrzymane, a zajmujący się nim pan Frederick był wiecznie uwikłany w spory sądowe, choć miał tęgą głowę do interesów. Obaj sąsiedzi nie znosili się tak bardzo, że nie mogli dojść do jakiegokolwiek porozumienia. Obaj jednakże wystraszyli się wieściami o Powstaniu i starali się za wszelką cenę nie dopuścić do tego, aby ich zwierzęta dowiedziały się o zamieszkach w Folwarku Dworskim. Początkowo udawali, że nie wierzą, iż zwierzęta mogły opanować gospodarstwo i wypędzić z niego właścicieli. Przez jakiś czas twierdzili, że w zajętym folwarku zwierzęta toczą między sobą nieustanne spory i skończą śmiercią głodową. Kiedy okazało się, że powstańcy radzą sobie doskonale, zmienili swoje poglądy i głosili, że spiskowcy torturują słabsze zwierzęta, pożerają się wzajemnie, a samce mają wspólne samice. Ludzie nie wierzyli w te opowieści. Wiadomości o folwarku, świetnie zarządzanym przez zwierzęta, krążyły po okolicy, wywołując falę buntów wśród ujarzmionych przez ludzi zwierząt. Wszędzie znano też melodię hymnu „Zwierzęta Anglii”. Ludzie starali się okazywać obojętność, a każde zwierzę, schwytane na nuceniu pieśni, obijano batem. Pomimo kar wszędzie można było usłyszeń powstańczą piosenkę, a ludzie drżeli, obawiając się o swoją przyszłość.
Na początku października, tuż po żniwach, stado gołębi usiadło na podwórku Folwarku, najwyraźniej czymś przejęte. Okazało się, że pan Jones zdołał zebrać swoich parobków oraz kilku osiłków z Foxwood i Pinchfield. Mężczyźni zdołali sforsować bramę Folwarku i maszerują drogą, wiodącą do budynków. Wszyscy uzbrojeni byli w drągi, a Jones niósł dubeltówkę. Zwierzęta były jednak już dawno przygotowane na atak. Obroną dowodził Snowball, który przestudiował książkę o kampaniach Juliusza Cezara. Szybko wydał rozkazy i każde zwierzę zajęło swoje posterunki. Na widok nadciągających ludzi knur dał sygnał do ataku. Wszystkie gołębie przefrunęły nad głowami napastników, oddając kał. W tej samej chwili ruszyły gęsi, szczypiąc mężczyzn w łydki. Zaatakowani z łatwością odpędzili się kijami, lecz był to jedynie manewr taktyczny, aby wprowadzić wroga w popłoch. Po chwili Snowball poderwał do walki kolejne szeregi. Na ludzi rzuciły się owce, Muriel i Benjamin, prowadzeni przez knura. Walczący ludzie i tym razem z łatwością odpędzili gromadę, więc Snowball wydał rozkaz odwrotu i zwierzęta ruszyły na podwórko. Mężczyźni wydali okrzyk zwycięstwa. byli przekonani, że zwierzęta uciekają przed nimi i pobiegli za buntownikami. Na to czekał Snowball. Przyczajone w oborze konie, krowy i pozostałe świnie w ciągu paru minut odcięły ludziom drogę i ruszyły do kolejnego ataku. Snowball pędził wprost na pana Jonesa, który strzelił do niego z dwururki. Śrut zranił knura w grzbiet, a jedna z owiec padła martwa. Świnia z całej siły uderzyła w gospodarza, który upadł na kupę gnoju, wypuściwszy z rąk broń. Boxer, stojąc na zadnich nogach, wymierzał razy przednimi kopytami. Pierwszym ciosem powalił chłopca stajennego z Foxwood. Pozostali parobkowie, widząc to, zaczęli uciekać, lecz zwierzęta goniły ich po podwórku, gryząc, bodąc i tratując przeciwników. W pewnej chwili pojawiło się przejście i ludzie wybiegli z pułapki. Natarcie nie trwało dłużej niż pięć minut.
Na podwórku Boxer trącał kopytem nieprzytomnego chłopca, usiłując przewrócić go na plecy. Koń ze smutkiem stwierdził, że nie chciał go zabić, lecz Snowball przekonał go, że wojna jest wojną, a dobry człowiek to martwy człowiek. Boxer ze łzami w oczach odparł, że nie chce nikomu odbierać życia, nawet ludziom. Ktoś zauważył, że nie ma wśród nich Mollie i przez kilka minut panowało zamieszanie. Wreszcie odnaleziono klacz w stajni, gdzie ukryła się, spłoszona odgłosem wystrzału. Kiedy zwierzęta wróciły z poszukiwań, okazało się, że chłopiec odzyskał przytomność i uciekł.
Mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego zebrali się w gromadę, podnieceni kolejnym zwycięstwem. Natychmiast też zaimprowizowano uroczystość na cześć bitwy. Na maszt wciągnięto flagę, odśpiewano hymn, a zabitej owcy urządzono uroczysty pogrzeb. Snowball wygłosił mowę, w której podkreślał, że każde zwierzę powinno być gotowe oddać życie za folwark, jeśli zajdzie taka potrzeba. Jednogłośnie wyrażono zgodę na ustanowienie odznaczenia wojskowego „Bohater Zwierzęcy Pierwszej Klasy”, które natychmiast przyznano knurowi i Boxerowi. Medal postanowiono nosić w niedzielę i dni świąteczne. Ustanowiono również odznaczenie „Bohater Zwierzęcy Drugiej Klasy”, które przyznano pośmiertnie zabitej owcy. Długo spierano się, jak nazwać bitwę. Wreszcie określono ją mianem „Bitwy pod Oborą”, ponieważ właśnie z tego miejsca ruszyła zasadzka. Odnaleziono również dubeltówkę pana Jonesa i ustawiono ją pod masztem, by dwa razy do roku oddać z niej strzał – po raz pierwszy w rocznicę Bitwy pod Oborą, a po raz drugi w rocznicę Powstania, na dzień przed świętym Janem.
5
Z nastaniem zimy Mollie zaczęła przysparzać coraz więcej kłopotów. Codziennie rano spóźniała się do pracy, narzekała na dolegliwości, choć jadła z apetytem. Przerywała robotę pod byle pretekstem i szła nad staw, gdzie wpatrywała się godzinami w swoje odbicie. Wśród zwierząt zaczęły krążyć niepokojące pogłoski. Pewnego dnia do Mollie, która dziwnie rozradowana spacerowała po podwórzu, podeszła Clover i poprosiła o poważną rozmowę. Wyznała, że rankiem widziała ją stojącą w pobliżu żywopłotu dzielącego Folwark Zwierzęcy od Foxwood, a jeden z parobków mówił coś do niej i głaskał po nosie. Mollie zaprotestowała, twierdząc, że nigdy tam nie była. Clover zażądała, aby przyjaciółka potwierdziła swoje słowa, patrząc jej prosto w oczy, lecz klacz odwróciła się i pogalopowała w pole. Kobyła, ogarnięta przeczuciem, poszła do stajni i rozgrzebawszy posłanie Mollie, odnalazła w słomie kostki cukru i kilka pęków kolorowych wstążek. W trzy dni później Mollie zniknęła. Przez kilka tygodni nie było o niej żadnych wieści, dopiero później gołębie doniosły, że widziały klacz, zaprzężoną do bryczki, ozdobioną wstążką, a jakiś mężczyzna karmił ją kostką cukru. Nigdy więcej nikt nie wspomniał o zdrajczyni.
W styczniu zapanowały siarczyste mrozy. W polu nie było żadnej pracy. Zwierzęta zbierały się na wiecach w stodole, a świnie zajęły się planowaniem zajęć na nadchodzący sezon. Stało się zwyczajem, że to właśnie one, jako najmądrzejsze zwierzęta, podejmowały wszelkie decyzje związane z folwarkiem, choć każde postanowienie musiało być przegłosowane i zaaprobowane przez większość zebranych. System ten, uważany za dobry, niszczyły nieustanne kłótnie między Napoleonem a Snowballem, którzy korzystali z każdej okazji, aby stanąć przeciwko sobie. Oba knury miały swoich zwolenników, a ich spory wzbudzały dyskusje. Snowball, dzięki zdolnościom retorycznym, potrafił szybko zjednać większość zwierząt znakomitymi wystąpieniami, lecz Napoleon przewyższał go łatwością pozyskiwania zwolenników. Znakomicie poradził sobie z owcami, które potrafiły przerywać przemówienia Snowballa głośnym „wybekiwaniem” głównej zasady Animalizmu. Knur ten, po lekturze kilku egzemplarzy „Rolnika i Hodowcy Bydła” snuł wielkie plany rozmaitych nowości i ulepszeń. Opracował system nawożenia pól przez zwierzęta, które miały oddawać kał wprost na grunt, aby zaoszczędzić na transporcie nawozów. Napoleon zazwyczaj nic nie proponował, powtarzając, że pomysły przeciwnika nie są godne uwagi. Najbardziej zajadły spór między przywódcami dotyczył wiatraka.
Nieopodal budynków folwarku znajdowało się niewielkie wzniesienie. Snowball, zbadawszy teren, uznał, że nadaje się on pod budowę wiatraka, który mógłby napędzać prądnicę dostarczającą energii elektrycznej. Dzięki temu oświetlono by stajnie i ogrzano je zimą, a także uruchomiono narzędzia elektryczne. Zwierzęta, które nigdy nie słyszały o dojarkach, sieczkarni i pile tarczowej, z trudem wierzyły, że maszyny mogłyby pracować zamiast nich, a one spokojnie skubałyby w tym czasie trawę na łące. W ciągu kilku tygodni knur przygotował odpowiednie plany, zamykając się w starej szopie, którą wykorzystywał jako pracownię. Pozostałe zwierzęta codziennie go odwiedzały, aby popatrzeć na rysunki na podłodze. Jedynie Napoleon trzymał się na uboczu, głosząc od samego początku, że jest przeciwnikiem budowy wiatraka. Jednak i on nieoczekiwanie odwiedził rywala, z uwagą przyjrzał się szkicom, nagle oddał mocz na podłogę i wyszedł bez słowa.
Sprawa wiatraka podzieliła mieszkańców folwarku. Snowball nie ukrywał, że budowa będzie trudna, zapewniając, że potrwa rok, lecz zaoszczędzi później tyle wysiłku, że zwierzęta będą mogły pracować tylko przez trzy dni w tygodniu. Napoleon twierdził, że sprawą pilniejszą jest zwiększenie produkcji żywności. Zwierzęta podzieliły się na dwie grupy. Jedna głosiła hasło: „Głosuj za Snowballem i trzema dniami pracy”, druga – „Głosuj za Napoleonem i pełnym żłobem”. Jedynie Benjamin nie wypowiedział się po żadnej ze stron, nie wierząc, że może nadejść dzień, w którym zwierzętom będzie lżej dzięki wiatrakowi czy też taki, w którym będą mogły najeść się do syta.
Kolejnym przedmiotem sporu stała się obrona folwarku. Zwierzęta zdawały sobie sprawę z tego, że ludzie, którzy zostali co prawda pokonani w Bitwie pod Oborą, mogą w każdej chwili wrócić z odsieczą. Obawiano się kolejnego ataku, ponieważ wieści o walce rozeszły się po okolicy i zwierzęta w okolicznych gospodarstwach znów zaczęły się buntować. Napoleon twierdził, że mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego powinni postarać się o broń i wyćwiczyć się w strzelaniu. Z kolei Snowball proponował wysyłanie liczniejszych stad gołębi, które miałyby za zadanie wzniecić bunt zwierząt w całej okolicy. Był przekonany, że wybuch powstania zniesie konieczność obrony przed kimkolwiek. Zwierzęta wysłuchiwały kolejno przemów knurów i zawsze stawały po stronie tego, który mówił jako ostatni.
W końcu nadszedł dzień, w którym Snowball ukończył plany budowy wiatraka. Podczas najbliższego wiecu zwierzęta miały podjąć decyzję o ich przyjęciu bądź odrzuceniu. Kiedy zwierzęta zjawiły się w stodole, knur przedstawił wszystkie argumenty potwierdzające konieczność budowy. Sprzeciwił mu się Napoleon, który wstał i oznajmił, że nie radzi nikomu głosować „za” i zamilkł. Snowball zerwał się i zaczął przekonywać zebranych, aby poparli jego projekt. Przedstawił obraz Folwarku Zwierzęcego w niedalekiej przyszłości, a kiedy skończył żarliwą mowę, wszyscy wiedzieli, jak powinni głosować. Wówczas wstał Napoleon, spojrzał na przeciwnika i wydał z siebie kwik, jakiego do tej pory nikt nigdy nie słyszał. Na ten sygnał do stodoły wpadło dziewięć ogromnych psów w obrożach nabijanych mosiężnymi kolcami i rzuciło się w stronę Snowballa, który ledwie zdołał uskoczyć przed ich zębami. Rzucił się ku wrotom, uciekając przed ścigającą go sforą. Osłupiałe i przerażone zwierzęta nie wiedziały, jak się mają zachować. Stały w progu stodoły i obserwowały pościg. Snowball z trudem umykał psom, dopadł do dziury w żywopłocie i wtedy widziano go po raz ostatni.
Przestraszone zwierzęta wróciły do budynku. Po chwili wbiegły psy i dopiero po jakimś czasie domyślono się, że są to szczenięta, które Napoleon odebrał niegdyś matkom i zajął się ich wychowaniem. Psy nie odstępowały knura, a mieszkańcy folwarku zauważyli, że merdają do niego ogonami tak, jak to zwykły czynić psy na widok pana Jonesa. Napoleon, mając przy sobie sforę, wszedł na podwyższenie, na którym przed miesiącami leżał Major i oświadczył, że od tej pory nie będzie już niedzielnych wieców, ponieważ zwierzęta tracą na nich czas. Wszelkie zarządzenia związane z gospodarstwem miał teraz podejmować specjalny komitet świń pod jego przewodnictwem. Zebrania będą tajne i dopiero później decyzje zostaną przekazane pozostałym zwierzętom, które będą w każdą niedzielę oddawać hołd fladze, śpiewać hymn i wysłuchają rozporządzeń, dotyczących planu pracy na kolejny tydzień. Nie będą miały jednak prawa do swobodnych dyskusji.
Słowa Napoleona wywołały zaskoczenie. Żadne zwierzę nie zaprotestowało, ponieważ nie potrafiło znaleźć odpowiednich argumentów. Jedynie cztery młode tuczniki, siedzące w pierwszym rzędzie, wydały kwik niezadowolenia, zerwały się z miejsc i zaczęły jednocześnie mówić. Wówczas psy, otaczające knura, zaczęły warczeć ostrzegawczo i tuczniki zamilkły. Ciszę przerwało beczenie owiec, co uniemożliwiło jakąkolwiek dyskusję. Po pewnym czasie do zwierząt przyszedł Squealer, aby wyjaśnić im sens nowych zarządzeń. Przekonywał zebranych, aby docenili poświęcenie Napoleona, który wziął na swoje barki kolejny obowiązek. Pełnienie funkcji przywódcy nie należało bowiem do przyjemności i wiązało się z ogromną odpowiedzialnością. Napoleon należał do najbardziej zagorzałych zwolenników zasady, która głosiła, iż wszystkie zwierzęta są równe. Obawiał się jednak, że mieszkańcy folwarku mogą podjąć niewłaściwą decyzję, tak jak w przypadku budowy wiatraka, czego pomysłodawcą był Snowball, który okazał się niewiele lepszym od pospolitego kryminalisty. Jakieś zwierzę przypomniało, że knur dzielnie walczył w Bitwie pod Oborą, lecz Squealer uznał, iż od odwagi ważniejsze są lojalność i posłuszeństwo. Był przekonany, że nadejdzie dzień, w którym zwierzęta uznają, że dokonania Snowballa zostały wyolbrzymione. Najważniejsza teraz powinna być żelazna dyscyplina, ponieważ jeden fałszywy krok mógł zadecydować o tym, że do folwarku wróci pan Jones. Zwierzęta nie chciały powrotu właściciela gospodarstwa i uwierzyły, że skoro niedzielne wiece mogły się do tego przyczynić, to należało je wyeliminować. Boxer, którego słowa knura przekonały do racji Napoleona, uznał, że „Jeśli tak mówi towarzysz Napoleon, musi to być słuszne” i swoją maksymę uzupełnił inną: „Napoleon ma zawsze rację”.
Tymczasem nadeszła pora wiosennych orek. Pracownię Snowballa zamknięto, a zwierzęta były przekonane, że plany zostały starte z podłogi. Każdej niedzieli, o dziesiątej rano, gromadzono się w stodole, aby wysłuchać rozkazów na nadchodzący tydzień. Odkopano czaszkę Majora i umieszczono ją na pieńku u stóp masztu. Po wciągnięciu flagi zwierzęta musiały przemaszerować przed nią w skupieniu. W stodole nie siedziały razem jak dawnej. Najważniejsze miejsca na podwyższeniu zajmowali Napoleon, Squealer oraz wieprz o imieniu Minimus, znany z talentu do układania pieśni i poematów. Otaczały ich psy, a pozostałe świnie siedziały z tyłu. Reszta zwierząt zajmowała środek budynku, wysłuchiwała rozkazów przywódcy i po odśpiewaniu hymnu wszyscy się rozchodzili.
W trzy tygodnie po wypędzeniu Snowballa Napoleon obwieścił, że wiatrak będzie jednak wybudowany. Nie podał żadnych powodów zmiany decyzji, zapowiedział, że prace potrwają dwa lata i będą wiązały się ze zmniejszeniem racji żywnościowych. Nad planami czuwał specjalnie powołany komitet świń. Tego wieczoru Squealer tłumaczył zaskoczonym mieszkańcom folwarku, że przywódca nigdy nie był przeciwnikiem budowy wiatraka, a wręcz przeciwnie – popierał projekt, a Snowball został oskarżony o kradzież planów, które były pomysłem Napoleona. Jedno ze zwierząt zapytało, dlaczego więc towarzysz Napoleon tak bardzo sprzeciwiał się Snowballowi. Squealer odparł, że był to podstęp przywódcy, który miał doprowadzić do pozbycia się niebezpiecznego osobnika, wywierającego fatalny wpływ na otoczenie. Określił to jako taktykę. Zwierzęta nie wiedziały, co oznacza to słowo, lecz uznały przemowę knura za przekonującą i nie padły żadne dalsze pytania, tym bardziej, że w pobliżu świni znalazły się trzy psy, które groźnie powarkiwały.
6.
Przez następny rok zwierzęta z folwarku pracowały bez wytchnienia. Nie narzekały jednakże na nic, nie oszczędzały sił i poświęcenia, mając świadomość, że pracują wyłącznie dla siebie i dla przyszłych pokoleń zwierząt, a nie dla ludzi. Wiosną i latem praca zajmowała im sześćdziesiąt godzin tygodniowo. W sierpniu Napoleon uznał, że należy znieść wypoczynek w niedzielne popołudnia. Zajęcia w tych godzinach były dobrowolne, lecz każde zwierzę, które uchylało się od pracy, otrzymywało połowę racji żywnościowej. Tego roku plony były gorsze, a dwa pola leżały odłogiem, ponieważ nie rozpoczęto we właściwym terminie orki. To oznaczało, że nadchodząca zima będzie ciężka.
Budowa wiatraka pociągnęła za sobą wiele nieoczekiwanych trudności. Zwierzęta musiały nauczyć się rozbijać wielkie bryły wapnia, a ponieważ nie potrafiły używać ani kilofa ani łomów i nie stawały na dwóch nogach, dopiero po wielu tygodniach zrozumiały, że należy wykorzystać siłę ciążenia. Wspólnymi siłami wyciągały ogromne głazy z dołu, wtaczały je na wzniesienie i spychały na dół. Następnie zwoziły rozkruszony materiał i pod koniec lata zdołały zebrać wystarczającą ilość materiału. Następnie pod nadzorem świń rozpoczęto budowę, która postępowała powoli i żmudnie. Największym zaangażowanie wykazywał się Boxer, na którego pozostali mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego patrzyli z podziwem. Koń nie słuchał próśb Clover, aby oszczędzał siły, uznając, że jego dwie maksymy: „Będę pracować jeszcze więcej” i „Napoleon ma zawsze rację” są wystarczającą receptą na wszystkie problemy. Poprosił koguta, aby budził go trzy kwadranse przed innymi zwierzętami, w nielicznych wolnych chwilach chodził samotnie do kamieniołomu, ładował odłamki wapnia i bez pomocy ciągnął wóz.
Pomimo ciężkiej pracy tego lata zwierzętom powodziło się nie najgorzej. Jadały nie mniej niż za czasów pana Jonesa, ciesząc się przede wszystkim z tego, że pracują wyłącznie na swoje potrzeby i nie muszą już utrzymywać ludzi – marnotrawców. Okazywało się niejednokrotnie, że metody pracy powstańców były wydajniejsze i szybsze niż człowieka. Żadne zwierzę nie kradło już pożywienia i nie było potrzeby ogradzania pastwisk, dzięki czemu zaoszczędzono czas na utrzymanie w dobrym stanie płotów i bram. U schyłku lata mieszkańcy folwarku zaczęli odczuwać nieprzewidziane zubożenie. Brakowało oleju, parafiny, gwoździ, sznurów, biszkoptów dla psów, żelaza na podkowy. Żadnego z tych produktów nie zdołały wyprodukować własnymi siłami. Przewidywano, że wkrótce zwiększy się zapotrzebowanie na nawozy sztuczne, nasiona, różne narzędzia i maszyny do wiatraka. Zwierzęta nie wiedziały, skąd wziąć potrzebne rzeczy.
Pewnego niedzielnego poranka, kiedy zebrano się, aby wysłuchać rozkazów na kolejny tydzień, Napoleon ogłosił, że postanowił prowadzić nową politykę. Od tej pory Folwark Zwierzęcy miał nawiązywać stosunki handlowe z okolicznymi gospodarstwami w celu zdobycia towarów, które były najbardziej potrzebne. Sprawa uruchomienia wiatraka była najpilniejsza i przywódca poczynił już odpowiednie kroki, aby sprzedać stertę siana oraz tegoroczne zbiory jęczmienia, a w razie konieczności jaja. Dodał, iż kury powinny z radością ponieść tę ofiarę jako szczególny wkład w dzieło budowy. Zwierzęta były zaskoczone. Nowe postanowienia łamały ustalone wcześniej prawa, które jasno mówiły, że nie powinny nigdy zadawać się z ludźmi, zajmować się handlem i używać pieniędzy. Wszyscy znali uchwały, ogłoszone po wygnaniu pana Jonesa na pamięć lub przynajmniej tak im się wydawało. Cztery młode wieprzki wydały nieśmiały kwik sprzeciwu, lecz natychmiast ucichły, słysząc groźne warczenie psów. Natychmiast też rozległo się beczenie owiec, powtarzających „Cztery nogi: dobrze, dwie nogi: źle!” i szybko zapomniano o proteście.
Napoleon ogłosił, że żadne zwierzę nie będzie musiało kontaktować się z ludźmi, co byłoby niepożądane, ponieważ on już wszystko załatwił. Był gotów zająć się wszelkimi sprawami, związanymi z transakcjami. W każdy poniedziałek na folwarku miał się zjawiać prawnik, pan Whymper, który zgodził się pośredniczyć między gospodarstwem a światem zewnętrznym. Po przemówieniu, które Napoleon zakończył okrzykiem: „Niech żyje Folwark Zwierzęcy!”, odśpiewano hymn i zwierzęta się rozeszły. Po jakimś czasie w budynkach pojawił się Squealer i zaczął uspokajać mieszkańców. Zapewniał, że w rzeczywistości wniosek zakazujący handlu i używania pieniędzy nigdy nie został uchwalony. O to nieporozumienie oskarżył Snowballa. Wkrótce zwierzęta uwierzyły, że skoro nie widziały żadnego dokumentu, w którym prawa zostałaby zapisane, to po prostu pomyliły się. Od tej pory w każdy poniedziałek na folwark przyjeżdżał pan Whymper – nieduży mężczyzna o cwaniackim wyglądzie. Zwierzęta z przerażeniem patrzyły, jak człowiek kręci się po gospodarstwie i starały się go unikać. Czuły, że stosunki z ludźmi uległy zmianie, a widok Napoleona wydającego polecenia przedstawicielowi rodzaju ludzkiego łechtał ich próżność.
Tymczasem ludzie znienawidzili folwark jak nigdy wcześniej. Każdy był przekonany, że z czasem Folwark Zwierzęcy zbankrutuje, lecz okazało się, że zwierzętom powodzi się lepiej. Przy piwie rozmawiano o budowie wiatraku i przepowiadano, że budowla zawali się. Z czasem na zwierzęta patrzono z pewnym szacunkiem i gospodarstwo nazywano „Folwarkiem Zwierzęcym”. Sąsiedzi przestali popierać pana Jonesa, który osiedlił się w innej części kraju. Po okolicy zaczęły krążyć plotki, że Napoleon wkrótce nawiąże porozumienie handlowe z panem Pilkingtonem z Foxwood lub z panem Frederickiem z Pinchfield.
Mniej więcej w tym czasie świnie zamieszkały na stałe w domu pana Jonesa. Zwierzęta początkowo były przekonane, że wcześniej podjęto uchwałę przeciwko takiemu postępowaniu, lecz Squealer przekonywał je, że są w błędzie. Dowodził, że świnie, które wykonują głównie pracę umysłową, muszą mieć odpowiednie warunki. Ponadto Napoleon jako Przywódca powinien mieszkać w domu, a nie w chlewie. Fakt, że świnie spożywają posiłki w kuchni i sypiają w łóżkach poruszył niektórych mieszkańców. Boxer powtarzał swoje maksymy, nie przejmując się zmianami, lecz Clover, która pamiętała wyraźny zakaz używania łóżek, poszła pod stodołę i usiłowała przeczytać Siedem Przykazań, które nadal były wypisane na ścianie. Ponieważ znała pojedyncze litery, zawołała do pomocy Muriel i poprosiła, aby koza odczytała Czwarte Przykazanie. Muriel odparła, że jest wyraźnie napisane: „Żadne zwierzę nie będzie spać w łóżku z prześcieradłami”. Klacz była zaskoczona, ponieważ nie mogła sobie przypomnieć, czy wcześniej Czwarte Przykazanie wspominało coś o prześcieradłach. Uznała, że skoro tak jest napisane, to tak właśnie było. Przechodzący obok Squealer natychmiast wyjaśnił, dlaczego świnie śpią w łóżkach. Uznał, że zakaz używania łóżek dotyczył wyłącznie prześcieradeł, które uważane są za wynalazek człowieka i zastąpione zostały kocami. Zapewnił, iż świniom należy się wygoda po ciężkiej pracy umysłowej i zapytał, czy koza i klacz chcą powrotu pana Jonesa. Obie natychmiast zaprzeczyły i odtąd nikt nie zakwestionował tego, że świnie śpią w łóżkach. Nie zaprotestowano również nawet wtedy, gdy ogłoszono, że będą wstawać o godzinę później niż pozostałe zwierzęta.
Jesienią mieszkańcy folwarku byli zmęczeni, lecz szczęśliwi. Rok okazał się trudny, a po sprzedaniu części ziarna zapasy na zimę nie były zbyt obfite. Nikt jednak nie upadał na duchu, ponieważ budowa wiatraka była już na półmetku. Po żniwach była ładna pogoda i zwierzęta pracowały przez całe dnie, wznosząc ściany. W tym czasie Boxer wstawał w nocy i pracował samotnie aż do pojawienia się współtowarzyszy. W wolnych chwilach zwierzęta obchodziły budowlę i zachwycały się tym, że same potrafiły wznieść coś tak ogromnego. W listopadzie ze względu na pogodę zaprzestano prac. Pewnej nocy zerwała się gwałtowna wichura. Rankiem zwierzęta wyszły na zewnątrz i ujrzały, że wiatr złamał maszt i wyrwał z korzeniami stary wiąz. W chwilę później okazało się, że wiatrak leży w gruzach i zwierzęta wydawszy okrzyk rozpaczy, pobiegły na wzgórze. Na ich czele biegł Napoleon. Wszyscy stali nieruchomo przed gruzowiskiem, a Przywódca zaczął chodzić w milczeniu, węsząc przy ziemi. Po jakimś czasie odezwał się łagodnie, oskarżając Snowballa o zniszczenie budowli. Krzycząc, wydał wyrok śmierci na wygnańca i wyznaczył nagrodę za jego głowę – medal „Bohater Zwierzęcy Drugiej Klasy” i pół korca jabłek. Temu, kto pochwyci Snowballa żywcem obiecał cały korzec owoców.
Zwierzęta z trudem uwierzyły, że Snowball mógł dopuścić się tak podłego czynu. Ze wszystkich stron rozległy się okrzyki oburzenia i każdy zaczął się zastanawiać, jak pochwycić zdrajcę. Ktoś odkrył ślady racic w pobliżu wzniesienia, które prowadziły do otworu w żywopłocie. Napoleon był przekonany, że pozostawił je Snowball, który najwyraźniej przybył od strony Foxwood. Z nastaniem świtu zarządził odbudowę wiatraka, która miała trwać przez całą zimę, bez względu na pogodę. W ten sposób mieli udowodnić renegatowi, że nie zniszczy tak łatwo owoców ich wysiłku. Plan należało wykonać z dokładnością co do dnia.
7.
Tego roku zima była sroga, a mrozy nie zelżały aż do połowy lutego. Mieszkańcy folwarku pracowali tak ciężko, jak tylko potrafili, wiedząc, że ludzie obserwują je i będą triumfować, jeśli wiatrak nie zostanie ukończony w terminie. Sąsiedzi nie wierzyli, że to Snowball zniszczył budowlę i twierdzili, iż zwierzęta postawiły zbyt cienkie ściany, co stało się główną przyczyną zawalenia. Chociaż zwierzęta było zgodne, co do tego, kto zniszczył wiatrak, zdecydowały się postawić mury grubsze niż poprzednio. Wiązało się to z większym zapotrzebowaniem na wapń, a kamieniołomy pokryte były śniegiem. Zwierzęta pracowały intensywnie, choć nie tak żwawo jak niegdyś. Narzekały na zimno i coraz częściej bywały głodne. Jedynie Boxer i Clover nie upadały na duchu, a dla pozostałych mieszkańców lepszym natchnieniem był widok pracujących koni niż błyskotliwe przemowy Squealera o radości i godności pracy.
W styczniu zapasy żywności znacznie zmalały. Ograniczono więc racje ziarna, zwiększając w zamian przydział kartofli. Okazało się jednak, że ziemniaki, źle zabezpieczone w kopcach, zgniły. Były dni, kiedy zwierzęta jadły wyłącznie sieczkę i buraki pastewne, a głód powoli zaczynał im doskwierać. Postanowiono ukryć ten fakt przed światem. Ludzie, ośmieleni zniszczeniem wiatraka, zaczęli twierdzić, iż mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego zdychają z głodu i od różnych chorób oraz toczą między sobą nieustanne walki. Napoleon, aby ukrócić plotki, postanowił wykorzystać pana Whympera. Nakazał wybranym zwierzętom, by w obecności człowieka wspominały o zwiększeniu racji żywieniowych. Z polecenia Przywódcy napełniono puste skrzynie w spichlerzu piaskiem, który zakryto resztkami ziarna i mąki. Postęp ten udał się, a prawnik zaczął opowiadać sąsiadom, że żywności na folwarku jest pod dostatkiem.
Pod koniec stycznia wiadomo już było, że koniecznie trzeba zdobyć nieco ziarna. W tym czasie Napoleon rzadko opuszczał dom, którego wejście strzegły psy. Jeśli opuszczał swoją siedzibę, czynił to otoczony eskortą sześciu psów, które groźnie warczały, kiedy jakieś zwierzę podchodziło zbyt blisko Przywódcy. Z czasem knur nie pokazywał się nawet w niedzielne poranki, wydając polecenia za pośrednictwem innych świń.
Pewnej niedzieli Squealer ogłosił, że kury muszą oddawać swoje jaja, ponieważ Napoleon zawarł umowę na dostawę czterystu jaj tygodniowo. Za uzyskane ze sprzedaży pieniądze świnie miały zakupić ziarno i mąkę, aby zwierzęta mogły przetrwać do lata. Kury podniosły lament, krzycząc, że odbieranie im jaj, przeznaczonych do wysiadywania, jest morderstwem. Po raz pierwszy od wygnania pana Jonesa na folwarku podniósł się bunt. Przywództwo objęły trzy czarne minorki. Kury postanowiły pokrzyżować plany Przywódcy. Podfruwały pod krokwie i tam znosiły jajka, które spadały i rozbijały się. Napoleon podjął szybkie i bezwzględne kroki – nakazał wstrzymanie wydawania racji żywnościowych dla niosek i zapowiedział, że każde zwierzę, które ośmieli się je nakarmić, zostanie ukarane śmiercią. Psy przestrzegały wykonania rozkazów. Po pięciu dniach buntowniczki skapitulowały i wróciły do swoich koszy. Dziewięć kur zmarło z głodu i zostały pochowane w sadzie, a świnie ogłosiły, że zdechły na kokcydiozę. Whymper nigdy nie dowiedział się o zajściu, a jajka zostały dostarczone zgodnie z umową.
Przez cały ten czas nikt nie widział Snowballa. Do folwarku docierały informacje, że knur ukrywa się na jednym z sąsiednich gospodarstw. Napoleon żył w lepszych stosunkach z sąsiadami. W obejściu odkryto stos drewna i prawnik doradził, aby sprzedali pnie. Zakupem zainteresował się zarówno pan Pilkington, jak i pan Frederick. Przywódca długo zastanawiał się z kim dojść do porozumienia, a zwierzęta zauważyły, że kiedy miał zamiar sprzedać buczynę do Foxwood, Snowball ukrywał się właśnie tam, a gdy wahał się, czy nie lepiej dogadać się z właścicielem Pinchfield, zdrajca „przenosił się” do drugiego gospodarstwa.
Na wiosnę w Folwarku Zwierzęcym zawrzało. Rozeszła się pogłoska, że Snowball nocami zakrada się na teren gospodarstwa i czyni rozmaite szkody. Oskarżano go o kradzież zboża, przewrócenie wiadra z mlekiem, rozbicie jaj, stratowanie świeżo obsianych zagonów oraz obgryzienie kory z drzew owocowych. Zwierzęta były tak poruszone, że nie mogły zasnąć. Od tej pory wszelkie zło zaczęto przypisywać działalności zdrajcy. Krowy mówiły, że to właśnie on zakrada się do obory i doi je podczas snu. Szczury zaczęto uważać za sprzymierzeńców knura. Napoleon oświadczył, że zbrodnie Snowballa zostaną dokładnie zbadane. Otoczony psami dokonał inspekcji budynków w poszukiwaniu śladów wygnańca. Wszędzie czuł zapach wroga, a psy warczały złowrogo i obnażały kły. Jego zabiegi przerażały pozostałe zwierzęta. Wydawało im się, że Snowball zagraża im z każdej strony. Wieczorem pojawił się Squealer z wiadomością, że zdrajca sprzymierzył się z panem Frederickiem i razem chcą napaść na folwark. Świnie odkryły, że knur od początku działał w zmowie z panem Jonesem i był tajnym agentem. Wskazywały na to dokumenty, które dopiero teraz zostały odnalezione. Przekonywał zwierzęta, że Snowball usiłował spowodować klęskę w Bitwie pod Oborą. Oszołomione zwierzęta milczały. Pamiętały co prawda, że knur dzielnie poprowadził natarcie na ludzi, doskonale zorganizował obronę i ani przez chwilę nie zatrzymał się, choć pan Jones wystrzelił z dwururki i zranił mu grzbiet. W tej chwili jednak nie wiedziały, czy taka była prawda, czy po prostu tak im się wydawało. Początkowo nie mogły uwierzyć w oskarżenia Squealera. Boxer oznajmił, że nie może w to wierzyć, ponieważ Snowball dzielnie walczył i dostał order „Bohatera Zwierzęcego Pierwszej Klasy” natychmiast po zwycięstwie. Świnia wykrzyknęła, że było to ogromną pomyłką. Snowball miał w odpowiedniej chwili dać zwierzętom sygnał do ucieczki i w ten sposób zapewnić zwycięstwo ludziom. Squealer przekonywał zwierzęta, że w chwili, kiedy pan Jones z parobkami zbiegł na podwórko, zdrajca uciekł z pola walki. Powstańcy wygrali wyłącznie dzięki interwencji Napoleona, który z okrzykiem „Śmierć ludzkości!” rzucił się na Jonesa i pogryzł go. Mieszkańcy folwarku zaczęli sądzić, że tak właśnie było. Boxer odparł, że nadal nie wierzy, iż Snowball był zdrajcą już w chwili Bitwy pod Oborą. Wtedy knur oznajmił dobitnie, że towarzysz Napoleon kategorycznie twierdzi, iż Snowball od samego początku pozostawał na usługach pana Jonesa. Koń, słysząc te słowa, uznał, że to, co mówi Przywódca jest słuszne. Przed wyjściem Squealer nakazał, aby wszystkie zwierzęta miały oczy szeroko otwarte, ponieważ są poważne powody, by przypuszczać, że wśród nich ukrywają się tajni agenci, współpracujący ze zdrajcą.
Po czterech dniach Napoleon rozkazał, aby wszystkie zwierzęta zebrały się na podwórzu. Kiedy to nastąpiło, knur wymaszerował z domu wystrojony z dwa medale, które sam sobie przyznał, a dookoła niego szły warczące psy. Mieszkańcy folwarku byli przekonani, że za chwilę wydarzy się coś strasznego. Przywódca poparzył groźnie na poddanych i wydał donośny kwik. Na ten sygnał psy pochwyciły cztery świnie i przywlokły przed Napoleona. Osłupiałe zwierzęta ujrzały, jak trzy z nich rzuciły się na Boxera, lecz ten w porę zdołał umknąć i przygwoździł jednego z napastników kopytem do ziemi. Potem spojrzał pytająco na Przywódcę, który ostro nakazał wypuścić psa. Koń posłusznie podniósł kopyto i zwierzę uciekło. Cztery świnie stały przed Napoleonem, który wezwał je, aby przyznały się do zbrodni. Oskarżeni wyznali, że od czasu wygnania Snowballa utrzymywali z nim tajne kontakty, pomagali mu w zniszczeniu wiatraka oraz brali udział w spisku, który miał doprowadzić do przejęcia gospodarstwa przez pana Fredericka. Oznajmiły również, że zdrajca przyznał się do tego, iż od lat był tajnym agentem pana Jonesa. Po tych słowach psy rzuciły się na ofiary i przegryzły im gardła, a Napoleon zapytał, czy któreś ze zwierząt również pragnie coś wyjawić. Wówczas na środek wyszły trzy kury, stojące na czele buntu jajecznego i oznajmiły, że Snowball ukazał się im we śnie i namawiał, aby sprzeciwiły się rozkazom Przywódcy. Następnie wystąpiła gęś, przyznając się, iż podczas ubiegłorocznych żniw ukradła sześć kłosów żyta. Jedna z owiec powiedziała, że oddawała mocz do sadzawki z wodą pitną, do czego namówił ją zdrajca. Dwie inne owce przyznały się do zamordowania barana, znanego z wiernego oddania Napoleonowi. Wszyscy winowajcy natychmiast ponieśli śmierć. Zeznania i egzekucje odbywały się jeszcze jakiś czas, a przed Przywódcą wyrósł stos trupów. Po przesłuchaniach zwierzęta opuściły szybko podwórze. Były wstrząśnięte tym, co się właśnie wydarzyło i odczuwały przygnębienie. Nie były pewne, co jest bardziej przerażające – zdrada towarzyszy czy też okrutna kara, jaka została im wymierzona. Od czasów wygnania pana Jonesa żadne zwierzę nie zabiło innego. Doszły na wzgórze, na którym wznoszono wiatrak, położyły się na trawie i przywarły do siebie w milczeniu. Po jakimś czasie odezwał się Boxer, wyznając, że nic nie rozumie i nie przypuszczał, że coś takiego może się stać w ich gospodarstwie. Uznał, że jedynym wyjściem pozostaje praca i postanowił wstawać o godzinę wcześniej. Następnie odszedł do kamieniołomu i przed spoczynkiem wciągnął na budowę dwa ładunki kamieni.
Zwierzęta w milczeniu tuliły się do Clover. Ze wzgórza rozciągał się widok na większą część Folwarku. Był pogodny wiosenny wieczór, a one ze zdziwieniem przypomniały sobie, że gospodarstwo należy do nich. Nigdy wcześniej to miejsce nie wydało im się tak ważne. Clover miała łzy w oczach. Rozmyślała nad tym, że nie udało im się osiągnąć tego, czego się spodziewali, gdy przed laty planowali powstanie. Przypomniały się jej słowa Majora, w których nie było mowy o terrorze i rzezi. Klacz pragnęła społeczeństwa zwierząt wolnych od głodu i bata, w którym panowałaby równość, a każde zwierzę pracowałoby stosownie do swoich sił i zdolności. Zamiast tego nadeszły czasy, kiedy każdy boi się mówić prawdę, wszystkiego pilnują groźne psy, a towarzysze, którzy przyznali się do zdrady, zostali okrutnie zamordowani. Nie myślała jednak o buncie czy też nieposłuszeństwie, wiedząc, że nawet teraz zwierzęta mają lepiej niż za czasów pana Jonesa i nie można dopuścić do powrotu człowieka. Postanowiła, że pozostanie wierna ideałom, będzie pracować bez wytchnienia, uznając władzę Napoleona. Pomimo tego rozumiała, iż zwierzęta nie tego oczekiwały i nie po to harowały. Nie potrafiła wyrazić swych myśli słowami i w pewnej chwili zaczęła śpiewać hymn. Zwierzęta pochwyciły melodię i trzykrotnie odśpiewały pieśń tak ponuro, jak nigdy dotąd.
Ledwie skończyły, zbliżył się do nich Squealer w asyście dwóch psów. Oświadczył, że z rozkazu Napoleona hymn „Zwierzęta Anglii” zostaje zakazany. Zwierzęta nie mogły w to uwierzyć. Knur dodał, że pieśń była hymnem Powstania i stała się teraz zbyteczna. Popołudniowa egzekucja zdrajców była ostatnim aktem walki o wygnanie człowieka, wróg został już pokonany, a hymn, wyrażający tęsknotę za wolnością, przestał mieć sens. W tej samej chwili odezwały się owce, uciszając swym jednostajnym beczeniem: „Cztery nogi: dobrze, dwie nogi: źle” jakikolwiek protest ze strony mieszkańców folwarku. Od tego dnia nigdy więcej nie słyszano słów pieśni „Zwierzęta Anglii”. Zamiast niej Minimus skomponował inną i odśpiewywano ją każdego niedzielnego poranka po wywieszeniu flagi. Każde zwierzę było przekonane, że nowa pieśń jest gorsza od tej, którą śpiewały przez wiele miesięcy.
8.
W kilka dni po egzekucjach niektóre zwierzęta przypomniały sobie, że Szóste Przykazanie brzmi: „Żadne zwierzę nie zabije innego”. Chociaż nie mówiono o tym głośno, większość mieszkańców Folwarku Zwierzęcego była przekonana, że zabójstwa są sprzeczne z tym nakazem. Clover poprosiła Muriel, aby odczytała jej to prawo i okazało się, że brzmi ono nieco inaczej niż zapamiętała: „Żadne zwierzę nie zabije innego bez powodu”. Nie wiedziała dlaczego zapomniała o ostatnich dwóch słowach, lecz to ostatecznie przekonało zwierzęta, że żadne zasady nie zostały złamane – zdrada została uznana jako uzasadniony powód do zgładzenia spiskowców.
Przez następny rok zwierzęta pracowały z jeszcze większym wysiłkiem. Odbudowa wiatraka i codzienne obowiązki stanowiły niezwykle ciężkie zadanie. Czasami zwierzęta miały wrażenie, że teraz pracują dłużej i jedzą mniej niż za czasów pana Jonesa. W niedzielę Squealer odczytywał zestawienia liczb, które wskazywały, iż wydajność na folwarku wzrosła o dwieście, trzysta, a niekiedy nawet o pięćset procent. Zwierzęta, nie pamiętające już czasów przed Powstaniem, wierzyły w to, choć coraz częściej myślały, że wolałyby więcej jedzenia niż niepotrzebnych im wyników. W tych czasach Napoleon ukazywał się publicznie nie częściej niż raz na dwa tygodnie a swoje rozkazy wydawał za pośrednictwem Squealera lub którejś ze świń. Gdy pojawiał się na zebraniach, zawsze towarzyszyły mu psy, a przed nim szedł czarny kogucik, piejąc ilekroć Przywódca zabierał głos. Wśród zwierząt pojawiły się plotki, że knur zamieszkał osobno, jadał samotnie na kosztownym porcelanowym serwisie. Ogłoszono również, że w dniu urodzin Napoleona będzie oddawana salwa na wiwat. Zwierzęta przestały zwracać się do niego jedynie po imieniu i z szacunkiem nazywano go „naszym Przywódcą, towarzyszem Napoleonem”. Świnie zaczęły wymyślać dla niego również inne tytuły: „Ojciec Wszystkich Zwierząt”, „Postrach Ludzkości”, „Dobroczyńca Owczarni”, „Przyjaciel Kacząt”. Squealer, płacząc ze wzruszenia, mówił o mądrości Napoleona, dobroci jego serca i miłości, jaką darzy wszystkie zwierzęta, również te, które nadal żyją w ciemnocie i uciemiężeniu na innych folwarkach. Zaczęto przypisywać mu jako zasługi każde osiągnięcie i każde pomyślne wydarzenie. Minimus ułożył poemat na cześć Przywódcy, wychwalając go za dobrobyt, jaki zapanował w gospodarstwie i zapewniając o miłości, jaką darzą go wszyscy poddani. Napoleon był tak zadowolony z utworu, że nakazał, aby wypisać jego słowa na ścianie stodoły. Nad wierszem Squealer wymalował portret Przywódcy z profilu.
W międzyczasie Napoleon za pośrednictwem Whympera zaczął pertraktować z Frederickiem i Pilkingtonem, usiłując uzyskać jak najlepszą cenę za stos drewna. Właściciel Pinchfield nie chciał dać przyzwoitej ceny za buczynę i wówczas zaczęto mówić o tym, że wraz ze swoimi ludźmi planuje napad na Folwark Zwierzęcy oraz zniszczenie wiatraka. Snowball rzekomo nadal ukrywał się w gospodarstwie Fredericka. Latem trzy kury przyznały się do spisku na życie Napoleona, który zaplanował zdrajca. Natychmiast zostały stracone, a świnie podjęły odpowiednie środki ochrony, aby zapewnić Przywódcy bezpieczeństwo. Każdej nocy jego łoża pilnowały cztery psy, a młoda świnia, Pinkeye, musiała kosztować wszystkich potraw, jakie miał zjeść Napoleon. Wkrótce po tych zajściach ogłoszono, że drewno zostanie sprzedane panu Pilkingtonowi, z którym knur zamierzał podpisać stałe porozumienie w celu wymiany produktów między Folwarkiem Zwierzęcym a Foxwoodem. Kontakty z właścicielem gospodarstwa, choć utrzymywane były wyłącznie za pośrednictwem Whympera, stały się niemal przyjacielskie.
Mijało lato, a budowa wiatraka zbliżała się do końca. Wciąż pojawiały się pogłoski o planowanej przez Fredericka napaści, o wynajęciu dwunastu uzbrojonych ludzi i przejęciu Folwarku Zwierzęcego. Z Pinchfield dochodziły informacje o okrutnym traktowaniu zwierząt, a mieszkańcy folwarku z wściekłością myśleli o losie swych współbraci i coraz głośniej domagali się, aby pozwolono im zaatakować sąsiednie gospodarstwo. Wtedy Squealer zalecał roztropność i radził ufać strategii Napoleona. Wrogość do Fredericka nie osłabła. Pewnego niedzielnego poranka Przywódca zwołał zebranie w stodole i wyjaśnił, że nigdy nie zamierzał odsprzedać drewna właścicielowi Pinchfield, ponieważ zadawanie się z taką kanalią jest poniżej jego godności. Gołębiom, które nadal rozsyłały wiadomości o Powstaniu, zabroniono zbliżać się do Foxwood i miały głosić hasło „Śmierć Frederickowi”. U schyłku lata dowiedziano się o kolejnej zdradzie Snowballa, który podczas jednej z nocnych wizyt domieszał nasiona chwastów do zboża przeznaczonego na siew. W spisku brał udział gąsior, który wyznał swoją winę i natychmiast popełnił samobójstwo. Zwierzęta dowiedziały się również, że Snowball nigdy nie otrzymał żadnego orderu i była to jedynie plotka, którą sam rozgłaszał. Okazało się, że podczas Bitwy pod Oborą otrzymał naganę za tchórzostwo podczas starcia. Niektórzy mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego słuchali tych nowin ze zdumieniem, lecz Squealer szybko przekonał ich, że najwyraźniej zawodzi ich pamięć.
Jesienią, dzięki ogromnemu wysiłkowi, budowa wiatraka została ukończona. Należało jeszcze tylko zainstalować maszyny, których zakupem zajął się Whymper. Wbrew wszelkim przeszkodom, trudnościom, zdradom Snowballa i mimo braku doświadczenia pracę zakończono w planowanym w dniu. Zmęczone, lecz szczęśliwe zwierzęta z dumą chodziły wokół budynku. Nagle uświadomiły sobie, jak wielkie przeszkody pokonały i jakie zmiany ich czekają, kiedy wreszcie prądnice dostarczą energii. Zaczęły tańczyć, wydając okrzyki triumfu. Napoleon, otoczony swoją świtą, zjawił się, aby obejrzeć ukończone dzieło. Pogratulował mieszkańcom folwarku i ogłosił, że wiatrak będzie nazywać się „Wiatrakiem Napoleona”.
W dwa dni później nieoczekiwanie zwierzęta zostały wezwane na zebranie w stodole. Napoleon oznajmił, że sprzedał drewno panu Frederickowi, z którym pozostawał przez cały czas w potajemnym porozumieniu. Zwierzęta zaniemówiły ze zdziwienia. Wszelkie stosunki z Pinchfield zerwano, a właścicielowi gospodarstwa wysyłano obelżywe listy. Gołębie miały zakaz zbliżania się do posiadłości i głosiły hasło „Śmierć Pilkingtonowi”. Przywódca zapewniał poddanych, że pogłoski o napaści na Folwark Zwierzęcy były nieprawdziwe, a doniesienia o okrucieństwach Fredericka – przesadzone. Podejrzewał, że plotki te najpewniej rozpowiadał Snowball i jego stronnicy. Dowiedziano się również, że zdrajca w rzeczywistości mieszkał w wielkim zbytku w Foxwood i od wielu lat był płatnym sługusem Pilkingtona.
Świnie były zachwycone przebiegłością Napoleona, który udając przyjaźń z właścicielem Pinchfield zmusił przeciwnika do podniesienia o dwieście funtów oferowanej ceny za drzewo. Squealer wyjaśniał, że geniusz Przywódcy opierał się na tym, że nikomu nie ufał, nawet Frederickowi, który chciał zapłacić za buczynę czekiem, lecz Napoleon zażądał prawdziwych pięciofuntowych banknotów przed odebraniem drewna. Uzyskana suma wystarczała na zakup urządzeń niezbędnych do uruchomienia wiatraka. Wkrótce zjawili się parobkowie i w pośpiechu wywieźli buczynę. Zwierzęta zostały zwołane na specjalne zebranie, aby mogły obejrzeć pieniądze, które wyłożono na półmisku, stojącym obok leżącego na podeście Napoleona. Mieszkańcy folwarku wolno defiladowały przed knurem i mogły do woli napatrzeć się na banknoty.
W trzy dni później wybuchło zamieszanie. Na podwórze przyjechał rowerem blady jak ściana Whymper i pobiegł do domu. Po chwili z apartamentów Napoleona dobiegł ryk wściekłości. Wkrótce wszystkie zwierzęta dowiedziały się, że banknoty były fałszywe i Frederick w rzeczywistości otrzymał drewno za darmo. Przywódca natychmiast zwołał poddanych i obwieścił wyrok śmierci na właściciela Pinchfield. Ostrzegł zebranych, że po tym zajściu należy spodziewać się najgorszego i prawdopodobnie niedługo wrogowie napadną na gospodarstwo. Natychmiast ustawiono warty na drogach wiodących do Folwarku Zwierzęcego, a do Foxwood wysłano gołębie z pojednawczą odezwą, która przywróciłaby dobre stosunki z Pilkingtonem.
Atak nastąpił wcześnie rano. Zwierzęta jadły właśnie śniadanie, kiedy nadbiegli wartownicy, krzycząc, że Frederick i jego ludzie sforsowali już pięciobelkową bramę. Bez zastanowienia ruszono do walki. Przeciwników było piętnastu, byli uzbrojeni i natychmiast zaczęli strzelać do mieszkańców Folwarku. Przerażone zwierzęta zaczęły wycofywać się mimo nawoływań Napoleona. Byli już pierwsi ranni. Zwierzęta schroniły się do budynków gospodarskich, skąd obserwowały, jak wiatrak i całe pastwisko wpadły w ręce wroga. Przywódca w zamieszaniu biegał, spoglądając w stronę Foxwood. Odsiecz jednak nie nadeszła, a gołębie wróciły z odpowiedzią Pilkingtona: „Dobrze wam tak”.
Tymczasem napastnicy zatrzymali się pod wiatrakiem. Przerażone zwierzęta obserwowały, jak ludzie przygotowują się do zburzenia budowli. Napoleon starał się je uspokoić, zapewniając, że mury są zbyt grube, aby je zniszczyć. Dwaj parobkowie wywiercili dziurę u podstawy wiatraka, a Benjamin rzekł, że zamierzają wysadzić budynek. Mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego w osłupieniu czekali na dalszy rozwój sytuacji. Nie mogli opuścić schronienia i bezradnie obserwowali, jak ludzie uciekają i po chwili rozległ się huk. Wszystkie zwierzęta, z wyjątkiem Napoleona, przywarły do ziemi. Kiedy podniosły się, ujrzały, że wiatrak przestał istnieć. Ten straszny widok przywrócił im odwagę. Wściekłość z powodu tak nikczemnego czynu zaślepiła je. Wydały potężny okrzyk zemsty i ruszyły na wroga. Rozgorzała zacięta walka, lecz zwierzęta, nie bojąc się wystrzałów, dopadły przeciwników. Zabito krowę, trzy owce i dwie gęsi, wiele obrońców zostało rannych. Czterech parobków zginęło. Nieoczekiwanie na rozkaz Przywódcy do ataku skoczyły psy i napastnicy zaczęli uciekać. Zwierzęta ścigały ich aż na skraj pola i po zwycięstwie, u kresu sił, brocząc krwią, wróciły w kierunku gospodarstwa. Na widok martwych towarzyszy niektóre zaczęły płakać. Przez chwilę zatrzymały się w miejscu, gdzie nie tak dawno jeszcze stał wiatrak, z rozpaczą myśląc, że nigdy go nie odbudują. Kiedy dotarły do folwarku, na spotkanie wybiegł Squealer, który zniknął gdzieś już na początku bitwy. Od strony budynków słychać było uroczyste wystrzały z fuzji. Świnia poinformowała, że tak świętują zwycięstwo, ponieważ przed chwilą wyparli wroga z gospodarstwa. Ranny w kopyto Boxer odparł, że właśnie zniszczono wiatrak, który budowali dwa lata. Squealer rzekł, że odbudują go, lecz w tej chwili należy cieszyć się z odzyskania każdego skrawka ziemi i wszystko to jest zasługą genialnej strategii Napoleona. Koń z przekąsem zauważył, że odzyskali to, co mieli przedtem.
Zwierzęta doszły na podwórko. Boxer odczuwał ogromny ból w tylnej nodze. Rozumiał, że czeka go kolejna, ciężka praca przy odbudowie wiatraka i już teraz przygotowywał się do wysiłku. Po raz pierwszy pomyślał, że ma już jedenaście lat i nie jest tak silny jak dawniej. Mieszkańcy folwarku po wysłuchaniu przemowy Napoleona, który gratulował im męstwa, zrozumieli, że mimo wszystko odnieśli wielkie zwycięstwo. Poległym w walce wyprawiono uroczysty pogrzeb. Przez dwa dni świętowano zwycięstwo. Śpiewano pieśni, wygłaszano mowy, strzelano na wiwat, a wszystkie zwierzęta otrzymały specjalny przydział w postaci jabłka. Bitwę nazwano „Bitwą pod Wiatrakiem”, a Przywódca ustanowił nowe odznaczenie „Order Zielonego Sztandaru”, które natychmiast przyznał sobie. Wśród ogólnej radości zapomniano o fałszywych banknotach.
W kilka dni później świnie odnalazły w piwnicy skrzynkę whisky. Tej samej nocy zwierzęta usłyszały dochodzące z domu głośne okrzyki i śpiewy, w których ku ogólnemu zaskoczeniu, rozpoznano słowa „Zwierząt Anglii”. Przed dziesiątą widziano Napoleona, jak w starym kapeluszu pana Jonesa wyszedł tylnymi drzwiami, przegalopował dookoła podwórza i zniknął we wnętrzu budynku. Następnego ranka w domostwie panowała cisza i nikt nie pojawiał się na zewnątrz. Dopiero około dziesiątej rano wyszedł Squealer i oznajmił zwierzętom, że towarzysz Napoleon jest umierający. Mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego zaczęli płakać. Teren dookoła domu wyłożono słomą, a zwierzęta zaczęły chodzić cichutko. Ze łzami w oczach dopytywały o nowe wiadomości, zastanawiając się, co będzie, kiedy zabraknie Przywódcy. Pojawiła się plotka, że to Snowball kazał zatruć jedzenie Napoleona. O jedenastej ponownie pojawił się Squealer, oświadczając, że ostatnim aktem woli Przywódcy jest dekret, zakazujący pod groźbą kary śmierci picia alkoholu. Pod wieczór knurowi polepszyło się i następnego ranka wszystkie zwierzęta ucieszyła wiadomość, że towarzysz Napoleon zaczyna wracać do zdrowia. U schyłku dnia wrócił do swych zajęć i wkrótce zwierzęta dowiedziały się, że kazał Whymplerowi zakupić kilka broszurek o warzeniu piwa i pędzeniu wódki. Po tygodniu z rozkazu Przywódcy zaorano skrawek ziemi za sadem, który był przeznaczony na wypas dla emerytowanych zwierząt. Uznano, że ziemia jest wyjałowiona i należy ją obsiać na nowo. Wkrótce mieszkańcy Folwarku Zwierzęcego dowiedzieli się, że Napoleon przeznaczył grunt pod uprawę jęczmienia.
Mniej więcej w tym samym czasie zdarzyło się coś, czego zwierzęta nie potrafiły sobie wytłumaczyć. Pewnej nocy, około dwunastej, na podwórzu rozległ się głośny trzask i zaskoczone zwierzęta wybiegły ze swych legowisk. Pod ścianą stodoły, na której wypisane były Przykazania, leżała złamana drabina, a obok niej nieco oszołomiony Squealer. Zauważono przy nim latarnię, pędzel i garnek z białą farbą. Psy natychmiast otoczyły wieprza i odprowadziły go do domu. Żadne zwierzę nie rozumiało, co się stało, jedynie Benjamin ze zrozumieniem kiwał głową, lecz nie odezwał się ani słowem. Po kilku dniach Muriel, która często czytała Siedem Przykazań, zauważyła, że jedno z nich brzmi inaczej niż pamiętała. Wszystkim wydawało się, że Piąte Przykazanie brzmi: „Żadne zwierzę nie będzie pić alkoholu”, a faktycznie brzmiało: „Żadne zwierzę nie będzie pić alkoholu bez umiaru”.
9.
Boxer długo wracał do zdrowia. Nazajutrz po zakończeniu uroczystości ku czci zwycięstwa, zwierzęta przystąpiły do odbudowy wiatraka. Koń z uporem postanowił, że nie straci ani jednego dnia pracy i będzie robił wszystko, aby nikt nie zauważył jego cierpienia. Wieczorem żalił się Clover, że chore kopyto bardzo go boli. Klacz leczyła go okładami z ziół i prosiła, aby nie pracował tak ciężko. Boxer nie chciał jej słuchać. Pragnął przed dojściem do wieku emerytalnego ujrzeć ukończony wiatrak.
Na początku, kiedy ustalano prawa obowiązujące w Folwarku Zwierzęcym, postanowiono, że konie i świnie mogą przechodzić na emeryturę po ukończeniu dwunastu lat, krowy – po czternastu latach, psy – po dziesięciu, owce – po siedmiu, a kury i gęsi – po pięciu. Do tej pory jednak żadne zwierzę nie przeszło w stan spoczynku i coraz głośniej o tym mówiono. Po tym, jak świnie przeznaczyły część pola pod uprawę jęczmienia, liczono, że część łąki zostanie przeznaczona dla starych zwierząt. Opowiadano, że koń na emeryturze będzie otrzymywał dwa i pół kilograma zboża dziennie, zimą – siedem kilogramów siana, a w święta – marchew lub jabłko. Boxer miał ukończyć dwanaście lat życia w nadchodzące lato.
Tymczasem życie na Folwarku Zwierzęcym stawało się coraz trudniejsze. Zima był mroźna, a racje żywieniowe mniejsze niż w poprzednim roku. Nie dotyczyło to jednak świń i psów, ponieważ – jak dowodził Squealer – było to zgodne z zasadami Animalizmu. Przekonywał zwierzęta, że w gospodarstwie wbrew pozorom nie występują niedostatki żywności. Musiano co prawda wprowadzić regulację przydziałów, jednak nawet teraz zwierzęta żyją lepiej niż za czasów pana Jonesa. Zwierzęta wierzyły w każde słowo wieprza i zapominały niemal całkowicie o tym, jak wyglądało ich życie, kiedy gospodarstwem rządził człowiek. Wiedziały, że choć teraz jest ciężko, że często cierpią głód i chłód, a dni wypełnione mają wyłącznie pracą, to i tak dawniej było im na pewno gorzej. Pocieszały się jak mogły tą myślą i dodawały, że dawniej były niewolnikami. W gospodarstwie przybywało „gęb do wyżywienia”. Jesienią cztery maciory oprosiły się, wydając na świat trzydzieści jeden prosiąt. Łatwo było się domyślić, że ich ojcem jest Napoleon, jedyny knur rozpłodowy w gospodarstwie. Planowano już zakup cegieł na budowę szkółki, a na razie Przywódca uczył świnki w kuchni pana Jonesa. Prosięta biegały po ogrodzie i nie mogły bawić się z innymi zwierzętami. W tamtych dniach wydano dekret, który nakazywał zwierzętom ustępowanie z drogi przed każdą napotkaną świnią. Świnie otrzymały dodatkowo przywilej noszenia w niedzielę zielonej wstążki na ogonie.
Rok okazał się pomyślny, lecz na folwarku wciąż brakowało pieniędzy. Należało zakupić materiały na budowę szkółki dla prosiąt, a także gromadzić gotówkę na maszyny do wiatraka. Wzrosło zapotrzebowanie na olej do lamp, świece do domu świń, cukier dla Napoleona, który miał wyłączne prawo do spożywania słodyczy oraz na narzędzia. Sprzedano stóg siana oraz część zbiorów ziemniaków, a dostawy jaj zwiększono do sześciuset sztuk tygodniowo. Racje żywieniowe zmniejszono jeszcze bardziej w lutym, a ze stajni zabrano latarnie, aby zaoszczędzić na oleju. Jedynie świniom powodziło się lepiej i przybierały na wadze. Pod koniec lutego, z niewielkiej szopy pod kuchnią, zwierzęta poczuły zapach, jakiego do tej pory nie znały. Ktoś powiedział, że tak właśnie pachnie warzony jęczmień. Liczono na smaczną kolację. W niedzielę wydano dekret, stanowiący, że cały jęczmień zostaje przeznaczony wyłącznie dla świń. Wkrótce zwierzęta dowiedziały się, że świnie piją po pół litra piwa dziennie, a Napoleon dwa i pół litra podawanego mu w porcelanowej wazie.
Trud łagodziła nieco świadomość, że życie zwierząt na folwarku nabrało godności. Było więcej wspólnych śpiewów, więcej przemówień i pochodów. Napoleon ogłosił, że raz w tygodniu będzie odbywać się coś, co nazwał Spontaniczną Demonstracją, która miała na celu uczczenie osiągnięć Folwarku. O wyznaczonej porze zwierzęta w szyku wojskowym defilowały po całym gospodarstwie – na przedzie szły świnie, za nimi konie, kozy, owce i drób. Przed wszystkimi kroczył czarny kogucik. Boxer i Clover trzymali zielony sztandar z kopytem i rogiem oraz napisem: „Niech żyje towarzysz Napoleon!”. Po paradzie deklamowano wiersze ułożone na cześć Przywódcy, wysłuchiwano przemowy Squealera o wzroście produkcji żywności i czasami strzelano na wiwat. Zagorzałymi zwolenniczkami Spontanicznych Demonstracji były owce, które zagłuszały swoim beczeniem, każdego kto zaczynał narzekać, że traci czas. Na ogół jednak zwierzęta lubiły te pochody, ponieważ przypominały im, że nadal są wolne i pracują wyłącznie dla własnego dobra. Maszerując w szeregach, łatwiej zapominały przynajmniej na jakiś czas o głodzie.
W kwietniu Folwark Zwierzęcy został ogłoszony republiką i zaistniała konieczność wybrania prezydenta. Jednogłośnie wybrano jedynego kandydata – Napoleona. Tego samego dnia zwierzęta dowiedziały się, że znaleziono nowe dokumenty ujawniające kolejne szczegóły spisku Snowballa z panem Jonesem. Okazało się, że zdrajca otwarcie walczył po stronie człowieka i co więcej – stał na czele napastników, którzy zaatakowali gospodarstwo. W wyniku walki został zraniony w grzbiet przez Przywódcę.
Latem, po kilkuletniej nieobecności, na Folwarku pojawił się kruk Mojżesz. Nadal nie pracował i opowiadał o Raju Zwierząt. Godzinami przesiadywał na pieńku i, patrząc w niebo, mówił o krainie, w której wszystkie zwierzęta będą odpoczywały. Twierdził nawet, że pewnego dnia dotarł do niej, kiedy wzniósł się bardzo wysoko. Wiele zwierząt wierzyło w jego słowa, pocieszając się, że istnieje jakiś świat, w którym nie będą musiały myśleć o trudzie i głodzie. Świnie pobłażliwie traktowały ptaka, mówiąc, że nie wierzą w Raj, lecz pozwalały mieszkać mu w gospodarstwie i każdego dnia przydzielały kieliszek piwa. Tymczasem Boxer wyzdrowiał i zaczął pracować ciężej niż do tej pory. Pozostałe zwierzęta również harowały przez cały rok. Od marca do budowy wiatraka i zwykłych zajęć doszła jeszcze budowa szkółki dla prosiąt. Zwierzęta trudem znosiły długie godziny wytężonej pracy przy małych racjach żywnościowych. Jedynie Boxer nie załamywał się nigdy, choć powoli tracił siły. Jego boki zapadły się, a sierść straciła dawny blask. Zwierzęta pocieszały się, że z nastaniem lata koń dojdzie do siebie. Czasami miały wrażenie, że przy życiu trzyma go jedynie siła woli. Clover i Benjamin ostrzegali go, aby uważał na siebie, lecz nie słuchał przyjaciół. Powoli zbliżały się jego dwunaste urodziny i marzył, żeby przed przejściem na emeryturę, zebrać odpowiedni zapas kamieni. Pewnego wieczoru rozeszła się wiadomość, że Boxerowi przydarzyło się coś złego. Jak zawsze wyszedł samotnie do kamieniołomu, aby przyciągnąć na budowę ładunek głazów. W kilka minut później nadfrunęły gołębie z wieścią, że koń upadł i nie może się podnieść. Zwierzęta ruszyły na wzgórze i ujrzały Boxera leżącego nieruchomo między dyszlami wózka. Z pyska spływała mu strużka krwi. Zatroskanej Clover odparł, że to płuca. Był przekonany, że skończą budowę bez niego, a on będzie mógł spokojnie przejść na emeryturę. Zwierzęta pobiegły do Squealera, by zawiadomić go o wypadku. Przy koniu pozostali jedynie Clover i Benjamin. Po kwadransie na pastwisku zjawił się wieprz, oznajmiając, że Napoleon bardzo zmartwił się wieścią o chorobie jednego z najbardziej lojalnych obywateli Folwarku Zwierzęcego i postanowił umieścić konia w szpitalu w Willingdon. Zwierzęta po tych słowach poczuły się nieswojo. Nie chciały, aby Boxer znalazł się pod opieką człowieka, lecz Squealer przekonał je, że weterynarz wyleczy chorego.
Przez następnie dwa dni Boxer nie opuszczał stajni. Leczył się medykamentem, który przysłały mu świnie i zapewniał przyjaciół, że nie przejmuje się wypadkiem. Był przekonany, że ma przed sobą jeszcze trzy lata życia i chciał je spędzić spokojnie na pastwisku. Pragnął nauczyć się pozostałych liter alfabetu. Benjamin i Clover czuwali przy nim po pracy i nie byli przy tym, jak furgon, który miał zabrać Boxera do szpitala, przyjechał w ciągu dnia. Zwierzęta pieliły rzepę, kiedy od strony zabudowań nadbiegł Benjamin, krzycząc, że właśnie zabierają Boxera. Zwierzęta bez zezwolenia świń przerwały pracę i pobiegły na podwórze. Koń stał już na wozie i przyjaciele zaczęli żegnać się z nim. Przerażony osioł wykrzykiwał, że są głupcami i przeczytał napis na ścianie pojazdu: „Alfred Simmonds. Ubój koni i wytwarzanie kleju kostnego, Willingdon. Handel skórami i mączką kostną. Dostawy do psiarni”. Dopiero wówczas przerażone zwierzęta zrozumiały, co czeka Boxera. W tej samej chwili furgon ruszył, a mieszkańcy folwarku zaczęli biec za nim. Na czele galopowała Clover, która rozpaczliwie krzyczała, aby Boxer natychmiast wyskoczył. Nie wiadomo, czy koń usłyszał jej wołanie, lecz po chwili z wewnątrz wozu rozległo się dudnienie podków. Najwyraźniej koń próbował rozwalić deski, lecz nie miał sił, aby uciec. Zrozpaczone zwierzęta zaczęły wołać do koni ciągnących wóz, by się zatrzymały. Po chwili wóz zniknął na drodze i nigdy więcej zwierzęta nie zobaczyły starego konia. Po trzech dniach pojawił się Squealer z wiadomością, że Boxer, mimo otrzymanej opieki, zmarł w szpitalu. Wieprz twierdził, że był świadkiem ostatnich słów konia, który rozpaczał, że nie może ukończyć budowy wiatraka i resztkami sił wznosił wiwaty na cześć Napoleona. Powiedziawszy to, Squealer zaczął podejrzliwie rozglądać się i powiedział, że gdy zabierano Boxera, zaczęła krążyć głupia i złośliwa plotka o tym, że koń został wywieziony do jatki. Z oburzeniem pytał, czy ktoś zwątpił w ukochanego Przywódcę, bo przecież wyjaśnienie było całkiem proste – wóz poprzednio należał do rzeźnika i został odkupiony przez weterynarza, który nie zdążył zmienić napisu. Zwierzęta, słysząc to, odczuły ulgę. Wieprz opowiadał o wspaniałej opiece, jaką został otoczony Boxer przed śmiercią, o drogich lekarstwach, za które zapłacił Napoleon i wszyscy uwierzyli, że zaszło nieporozumienie, ciesząc się, że koń umierał szczęśliwy i spokojny.
W niedzielę po zebraniu zjawił się Napoleon i wygłosił mowę żałobną ku czci konia. Mówił, że nie mają możliwości sprowadzenia szczątków przyjaciela, aby pogrzebać go na folwarku, lecz zamówił już ogromny wieniec z liści wawrzynu rosnącego w ogrodzie i kazał złożyć go na grobie Boxera. Zapowiedział, że za kilka dni świnie urządzą bankiet, by uczcić jego pamięć i przypomniał główne maksymy konia: „Będę pracować jeszcze więcej” oraz „Towarzysz Napoleon ma zawsze rację”, sugerując, że każde zwierzę powinno przyjąć je jako swoje. W dniu wyznaczonym na przyjęcie kupiec z Willingdon przywiózł do domu świń sporą skrzynię. W nocy zwierzęta usłyszały wrzaskliwe śpiewy, po których nastąpiła gwałtowna kłótnia, zakończona brzękiem tłuczonego szkła. Nazajutrz rozeszła się pogłoska, że świnie zdobyły gdzieś pieniądze na kolejną skrzynię whisky.
10.
Minęły kolejne lata. Zmieniały się pory roku, odchodziły kolejne zwierzęta. Nadszedł dzień, w którym poza Clover, Benjaminem, Mojżeszem i paroma świniami nikt już nie pamiętał czasów sprzed Powstania. Swój żywot zakończyła Muriel, zdechły psy: Bluebell, Jessie i Pincher. Nie żył również pan Jones, który zakończył swój żywot w przytułku dla alkoholików. Zapomniano o zdrajcy – Snowballu, a Boxera pamiętało zaledwie kilka zwierząt, które go znały. Clover zestarzała się i cierpiała na reumatyzm. O dwa lata przekroczyła wiek emerytalny, lecz ani ona, ani żadne inne zwierzę nie doczekało się spokojnej starości. Już dawno przestano mówić o wydzieleniu pastwiska dla emerytów. Napoleon był teraz dojrzałym knurem i ważył sto pięćdziesiąt kilogramów. Squealer roztył się tak, że fałdy tłuszczu zasłaniały mu ślepia. Benjamin od czasu śmierci Boxera stał się jeszcze bardziej małomówny i ponury.
Folwark liczył znacznie więcej mieszkańców niż wcześniej, choć przyrost okazał się mniejszy niż się spodziewano. Dla wielu urodzonych tu zwierząt Powstanie było tradycją, którą inne zwierzęta przekazywały w opowieściach. Inne zwierzęta, zakupione, nie słyszały o tym wydarzeniu. Gospodarstwo rozwijało się nieźle, było dobrze zorganizowane, a jego obszar powiększył się o dwa pola. Zakończono budowę wiatraka, który napędzał młockarnię oraz wzniesiono kilka nowych budynków. Whymper jeździł powozem. Wiatrak wykorzystywany był przede wszystkim do mielenia ziarna, co przynosiło spory zysk. Zaczęto budowę nowego wiatraka, który miał – jak zapowiadały świnie – wytwarzać prąd, ułatwiający pracę zwierząt. Nikt już nie wspominał o wizji Snowballa i luksusach, które zapowiadał. Napoleon potępił te pomysły jako sprzeczne z zasadami Animalizmu i dowodził, że prawdziwe szczęście powinno płynąć z ciężkiej pracy przy skromnym życiu. Wszystko wskazywało na to, że Folwark Zwierzęcy wzbogacił się, lecz dotyczyło to jedynie świń i psów. Nikt nie mógł im zarzucić, że nic nie robią, ponieważ na swój sposób pracowały. Zajmowały się nadzorem i organizacją pracy w gospodarstwie. Squealer wyjaśniał, że świnie całe dnie spędzają przy sporządzaniu „rejestrów”, „sprawozdań”, „protokołów” i „memorandów”, czego pospolite zwierzęta nie potrafiły pojąć. Dla nich jasne było, że ani psy, ani świnie nie wytwarzają żywności własną pracą, jest ich wiele i zawsze dopisuje im apetyt.
Pozostałe zwierzęta uważały, że ich życie jest takie samo, jakim było na początku. Tak jak dawniej cierpiały głód, sypiały na słomie, piły wodę z sadzawki, pracowały na polu. Zimą dokuczał im chłód, a latem – muchy. Starsze osobniki próbowały przypomnieć sobie, czy w pierwszych dniach Powstania było równie ciężko, lecz nic to nie dawało. Nie miały żadnego porównania i ślepo wierzyły w kolumny cyfr, które przedstawiał im Squealer, wskazujące na wzrost produkcji. Pomimo ciężkiego życia, nie traciły nadziei. Nadal czuły się dumne i wyróżnione – były mieszkańcami Folwarku Zwierzęcego, jedynego gospodarstwa w Anglii, które należało do zwierząt i było przez nie zarządzane. W szczególnych chwilach, kiedy na maszt wciągano flagę i słuchały wystrzałów z fuzji, z dumą wspominały dni wygnania pana Jonesa, spisania Siedmiu Przykazań i zwycięskich walk z ludźmi. Wciąż wierzyły, że kiedyś nastanie Republika Zwierząt, przepowiedziana niegdyś przez Majora. Czasami nucono potajemnie hymn „Zwierzęta Anglii”, lecz nikt nie miał odwagi, aby zaśpiewać ją głośno. Mieszkańcy folwarku pocieszali się myślą, że choć cierpią głód, to przecież nie dlatego, że muszą żywić ludzi i jeśli ciężko pracują, to pracują wyłącznie dla siebie. Żadne z nich nie chodziło na dwóch nogach, żadne nie mówiło do drugiego „panie” – wszystkie zwierzęta były równe dla siebie.
Pewnego dnia wczesnym latem Squealer rozkazał owcom, aby poszły za nim na skraj folwarku, gdzie znajdował się skrawek nieużytku, porośnięty brzeziną. Cały dzień pod opieką wieprza skubały liście, a wieczorem pozostały na miejscu, ponieważ było wystarczająco ciepło. Squealer przez tydzień trzymał je z dala od pozostałych zwierząt, przebywając z nimi przez większość dnia. Wkrótce po powrocie owiec do domu, wieczorem, kiedy zwierzęta skończyły pracę i mogły wreszcie odpocząć, z podwórza dobiegło przerażone rżenie Clover. Wszyscy wybiegli na zewnątrz i ujrzeli wieprza, chodzącego trochę niezgrabnie na zadnich nogach. W chwilę później z domu pana Jonesa wyszły pozostałe świnie, wszystkie na zadnich nogach. Wreszcie rozległo się ujadanie psów i pianie kogucika, a na podwórzu, w otoczeniu eskorty ukazał się Napoleon, majestatycznie wyprostowany i z dumą patrzący na zwierzęta. W racicy trzymał bat. Zapadła przejmująca cisza. Przerażone zwierzęta zbiły się w gromadę, patrząc na rząd świń paradujących na dwóch nogach po dziedzińcu. Dopiero, kiedy otrząsnęły się z osłupienia, wbrew trwodze i przyzwyczajeniom, by nigdy nie okazywać niezadowolenia i nie narzekać, zwierzęta zaczęły zastanawiać się nad protestem. Wówczas rozległo się beczenie owiec, które zaczęły powtarzać: „Cztery nogi: dobrze, dwie nogi: lepiej”. Kiedy owce uspokoiły się, świnie zdążyły już zniknąć w domu.
Benjamin spojrzał na stojącą za nim Clover, która bez słowa podprowadziła go pod ścianę stodoły z wypisanymi Przykazaniami. Dopiero wtedy stwierdziła, że ściana wygląda nieco inaczej niż ją zapamiętała i zapytała, czy Siedem Przykazań brzmi tak jak dawniej. Osioł odczytał tylko jedno Przykazanie, które pozostało: „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre zwierzęta są równiejsze od innych”. Nazajutrz nikogo już nie zdziwiło, kiedy świnie nadzorujące prace trzymały w racicach baty. Nikogo też nie dziwiło, że świnie kupiły radio, podłączyły telefon i zaprenumerowały kilka czasopism. Nikt nie zastanawiał się nad tym, że Napoleon spaceruje po ogrodzie z fajką w zębach, a świnie chodzą ubrane w rzeczy państwa Jones. Przywódca ukazywał się w czarnym palcie, myśliwskich bryczesach i skórzanych sztyplach, a jego ulubiona maciora stroiła się w jedwabną suknię pani Jones.
W tydzień później po południu przed dom zajechało kilka bryczek. W folwarku pojawili się delegaci z sąsiednich folwarków, których zaproszono, aby ocenili pracę zwierząt. Delegaci podziwiali, wszystko co ujrzeli, a najbardziej zachwycali się wiatrakiem. W tym czasie zwierzęta pieliły rzepę. Pracowały pilnie, nie podnosząc głów, nie wiedząc, kogo powinny bardziej obawiać się – świń czy ludzi. Tego wieczora z domu świń rozlegały się śpiewy i wybuchy śmiechu. Zaciekawione zwierzęta zaczęły zastanawiać się, co dzieje się wewnątrz, gdy po raz pierwszy zwierzęta i ludzie rozmawiają ze sobą jak równy z równym. Zakradły się pod okna i zajrzały do pokoju stołowego. Przy długim stole siedziało sześciu gospodarzy i sześć znamienitych świń, a honorowe miejsce zajmował Napoleon. Wszyscy grali w karty i wznosili toasty. Nikt nie zauważył zdziwionych pysków zwierząt, które stały w ogrodzie. Pan Pilkington zaczął przemawiać, ciesząc się, że okres nieufności i nieporozumień dobiegł końca. Do tej pory uważano, że istnienie Folwarku Zwierzęcego jest czymś nienormalnym, a ludzie obawiali się, iż wpłynie to niekorzystnie na ich własne zwierzęta. Goście przekonali się jednak, że panuje tu porządek i dyscyplina, a zwierzęta pracują więcej i otrzymują za to mniej żywności niż jakiekolwiek zwierzęta w hrabstwie. Mogli również podpatrzyć kilka innowacji, które zamierzają natychmiast wprowadzić do własnych folwarków. Mężczyzna podkreślił, że Folwark Zwierzęcy od tej pory będą łączyć przyjacielskie stosunki z sąsiadami, a między ludźmi i świniami nie ma żadnych sprzecznych interesów, ponieważ borykają się z podobnymi problemami i mają te same kłopoty z siłą roboczą. Na koniec dodał, że świnie również mają niższe zwierzęta, z którymi muszą się użerać, tak jak ludzie mają niższe klasy. Riposta pana Pilkingtona wywołała ogólny śmiech. Właściciel Foxwoodu pogratulował świniom mniejszych racji żywnościowych, dłuższych godzin pracy i braku pobłażania innym zwierzętom. Wezwał zebranych do powstania i napełnienia kufli, a potem wzniósł toast za pomyślność Folwarku Zwierzęcego. Jego propozycję przyjęto radośnie. Zadowolony Napoleon obszedł stół, aby trącić się kuflem z Pilkingtonem i odezwał się, zapewniając, że jest szczęśliwy, iż nastąpił kres nieporozumień. Oznajmił, że wszelkie pogłoski były rozsiewane przez złośliwych wrogów, którzy twierdzili, że poglądy świń pachną rewolucją. Nigdy nie chcieli wzniecić buntu na sąsiednich folwarkach i zawsze chcieli żyć w pokoju. Folwark Zwierzęcy jest spółdzielnią, której tytuł własności posiada wspólnie z pozostałymi świniami. Aby ułatwić kontakty handlowe wprowadził pewne zmiany, które znosiły zwyczaj mówienia do siebie „per towarzyszu”. Zakończył również tradycję defilowania przed czaszką jakiegoś wieprza, którą kazał zakopać. Usunął ze sztandaru symbol kopyta i rogu. Poprosił, aby sąsiedzi nie mówili już o gospodarstwie „Folwark Zwierzęcy”, ponieważ od tej pory miała obowiązywać bardziej właściwa nazwa „Folwark Dworski”. Po tych słowach wzniósł toast za pomyślność Folwarku Dworskiego.
Zebrani w pokoju zaczęli bić brawa. Zwierzęta, które przyglądały się temu z ogrodu, ze zdziwieniem stwierdziły, że zachodzi jakaś dziwna przemiana. Patrzyły na świnie, zastanawiając się, co zmieniło się w ich wyglądzie. Clover patrzyła na świńskie ryje, które miały po kilka podbródków. Goście powrócili do przerwanej gry w karty, a zwierzęta w milczeniu wycofały się do swoich legowisk. Po przejściu kilku metrów usłyszały gwar podniesionych głosów i zatrzymały się. Wróciły przed okna pokoju i zajrzały do wnętrza domu. Ludzie i świnie kłócili się. Wrzeszczeli na siebie, walili pięściami w stół, podejrzliwie patrząc na siebie. Okazało się, że pan Pilkington i Napoleon równocześnie zagrali asem pik.
Słychać było dwanaście wściekłych głosów, które brzmiały jednakowo. Zwierzęta już nie miały żadnych wątpliwości, co zmieniło się w ryjach świń. Patrzyły to na ludzi, to na świnie i nie potrafiły rozróżnić, kto jest kim.
Streszczenie szczegółowe jako osobny artykuł · Plan wydarzeń
Bohaterowie: Napoleon, Snowball, Boxer i inniŚwinie rządzą, konie pracują. ok. 1 min
- Napoleon: knur, który po wypędzeniu Snowballa zostaje dyktatorem. Symbolizuje Stalina.
- Snowball: bystry rywal Napoleona, autor planu wiatraka, wzorowany na Trockim.
- Squealer: mówca i propagandzista Napoleona, który zmienia fakty słowami.
- Major: stary knur, który zapoczątkował bunt.
- Boxer i Clover: pracowite konie, które ufają świniom.
- Mollie i Benjamin: klacz, która ucieka od buntu, i sceptyczny osioł.
„Folwark zwierzęcy”: bohaterowie
Major – dwunastoletni knur rasy angielskiej średniej białej, który w czasach swej młodości brał udział w wystawach jako „Piękność z Willington”. Miał dostojny wygląd, a jego ryj „miał mądry i dobrotliwy wyraz, mimo iż nigdy nie wycięto mu kłów”. Major jako jedyne zwierzę pamięta czasy, w których zwierzęta myślały o uwolnieniu się spod jarzma człowieka. Przez swoje długie życie obserwował życie zwierząt na farmie i wyciągał odpowiednie wnioski. Przeczuwając bliską śmierć, postanowił podzielić się swoimi przemyśleniami z innymi zwierzętami. Cieszył się ogromnym szacunkiem ze względu na sędziwy wiek i mądrość, którą posiadł. Zwierzęta wierzyły w jego słowa, chętnie go słuchały i często zwracały się do niego z problemami. Przemowa Majora o życiu zwierząt i zachęta do powstania przeciwko człowiekowi sprawiły, że mieszkańcy Folwarku Dworskiego postanowili walczyć o wolność. Był autorem idei wolności i równości wszystkich zwierząt, to dzięki niemu poznały one pieśń „Zwierzęta Anglii”, która stała się hymnem powstania. Marzenia knura okazały się utopią – plan powstania został zrealizowany, lecz głoszone przez Majora prawa zostały zniweczone przez przedstawicieli jego rasy.
Czas i miejsce akcjiAngielski folwark, kilka lat. ok. 1 min
Akcja toczy się na Folwarku Dworskim pana Jonesa w Anglii i trwa kilka lub kilkanaście lat. Zaczyna się w marcu zebraniem w stodole, powstanie wybucha w wigilię świętego Jana, a Bitwa pod Oborą rozgrywa się 12 października. Brak dokładnych dat i nazw wskazuje, że podobne wydarzenia mogą się zdarzyć wszędzie.
Czas i miejsce akcji „Folwarku zwierzęcego”
Akcja powieści Georga Orwella „Folwark Zwierzęcy” rozgrywa się na przestrzeni kilku lub kilkunastu lat. Nie została sprecyzowana pod względem ścisłych dat. Rozpoczyna się w początkach marca, kiedy to odbywa się spotkanie zwierząt w stodole, na którym przemawia Major. Powstanie mieszkańców Folwarku Dworskiego wybucha w trzy miesiące później, w wigilię świętego Jana, natomiast Bitwa pod Oborą rozgrywa się 12 października. Kończy się po wielu latach, kiedy na Folwarku zostaje już tylko kilka sędziwych zwierząt pamiętających czasy powstania, ucztą w domu pana Jonesa, gdzie przy wspólnym stole zasiadają w zgodzie ludzie i świnie. Jest to prawdopodobnie pierwsza połowa XX wieku. Miejscem akcji utworu jest Folwark Dworski, należący do pana Jonesa, w Anglii, w pobliżu dwóch folwarków: Foxwood i Pinchfield. Brak ścisłej konkretyzacji czasu i miejsca akcji dzieła wskazuje na uniwersalność wymowy powieści – w ten sposób autor zasugerował, że podobne wydarzenia mogą wydarzyć się wszędzie i w każdej epoce. Na początku marca, gdy w stodole odbywa się zebranie zwierząt z przemową Majora. Powstanie wybucha trzy miesiące później, w wigilię świętego Jana. Na Folwarku Dworskim pana Jonesa w Anglii, obok dwóch innych folwarków: Foxwood i Pinchfield.
Główne wątkiOd buntu do dyktatury. ok. 1 min
- Bunt zwierząt: zaniedbywane przez Jonesa zwierzęta słuchają Majora i wypędzają właściciela.
- Dojście świń do władzy: świnie organizują folwark, a potem Napoleon pozbywa się rywala i rządzi sam.
- Posłuszeństwo: zwierzęta łudzą się, że będzie lepiej, i wykonują coraz cięższe prace.
Główne wątki: od buntu do dyktatury
Bunt zwierząt jest jednym z dwóch głównych wątków powieści. Zwierzęta, zaniedbywane przez właściciela gospodarstwa, pana Jonesa, pracujące ponad siły i często głodujące, z inicjatywy sędziwego knura Majora, postanawiają walczyć o swoje prawa. Major obserwujący przez wiele lat życie zwierząt i okrucieństwo ludzi, przed śmiercią przekazuje zwierzętom mądrość, którą posiadł. Zachęca ich do powstania, które uwolniłoby je spod jarzma ludzi, zapewniając, że wszystkie zwierzęta są równe i powinny być dla siebie braćmi. Zagrzewa je do podjęcia walki o wolność pieśnią „Zwierzęta Anglii”. Po śmierci knura trzy świnie: Napoleon, Snowball i Squealer opracowują zasady Animalizmu, oparte na poglądach Majora. Jest to Siedem Przykazań, które głoszą równość zwierząt i wrogość wobec człowieka, do którego nigdy nie powinny się upodobnić. Wtedy jeszcze zwierzęta sądzą, że powstanie wybuchnie dopiero za jakiś czas, być może ideę tę zrealizują następne pokolenia, które należy do tego celu odpowiednio przygotować.
Plan wydarzeń „Folwarku zwierzęcego”
60. Jedyne Przykazanie: „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre zwierzęta są równiejsze od innych”. Świnie upodabniają się do ludzi, a folwark znów nazywa się Folwarkiem Dworskim.
Parabola i uniwersalna wymowaOpowieść o zwierzętach ma drugi sens. ok. 1 min
Powieść można czytać dosłownie, jako satyryczną opowieść o zwierzętach, i jako parabolę, czyli opowieść o mechanizmach władzy totalitarnej. Utwór dotyczy więc każdego państwa, w którym władza ogranicza wolność jednostki, a nie tylko Rosji.
Parabola i uniwersalna wymowa „Folwarku zwierzęcego”
Powieść Georga Orwella Folwark Zwierzęcy można określić jako powieść – parabolę. Książka dzięki alegorycznemu ujęciu tematyki ujawnia mechanizmy systemu totalitarnego. Ukazany w utworze świat zwierząt ma dwojakie znaczenie i zmusza czytelnika do poszukiwania głębszego sensu. Dzieło można odczytać dosłownie, jako satyryczną opowiastkę o życiu zwierząt, które wyzwoliły się spod jarzma człowieka, lecz ponadto – w drugiej warstwie znaczeniowej ukazuje ona bezwzględność i okrucieństwo totalitaryzmu oraz przedstawia jego skutki. Utwór Orwella spełnia wymagania paraboli – gatunku literatury moralistycznej, w którym przedstawione wydarzenia mają nie tylko sens dosłowny, lecz stanowią również ważny przykład uniwersalnych zachowań i postaw. Parabola charakteryzowała się schematyczną fabułą, ogólnikowością przedstawienia postaci i realiów, niedookreślonością czasu i miejsca akcji oraz typizacją bohaterów. Wszystkie te cechy można odnaleźć w fabule Folwarku Zwierzęcego. Powieść, oparta na prostej historyjce o rewolucji zwierząt i ich życiu w nowej rzeczywistości, pozwala, dzięki wyrazistym wydarzeniom i postaciom, z łatwością odczytać główne przesłanie autora. Czas i miejsce akcji nie zostało ściśle sprecyzowane, co sugeruje, że taka sytuacja może zdarzyć się wszędzie i w każdej epoce. Sposób przedstawienia bohaterów jest także uogólniony.
Rewolucja Październikowa i aluzje polityczneŚwinie to bolszewicy. ok. 1 min
- Napoleon: Józef Stalin.
- Snowball: Lew Trocki.
- Squealer: Wiaczesław Mołotow.
- Świnie: bolszewicy, którzy po rewolucji przejęli władzę.
- Mollie: ludzie, którzy po rewolucji opuścili Rosję.
Rewolucja Październikowa i aluzje polityczne w „Folwarku zwierzęcym”
Główną inspiracją dla Georga Orwella podczas pisania Folwarku Zwierzęcego stały się wydarzenia historyczne, które rozegrały się w Rosji: wybuch Rewolucji Październikowej w 1917 roku, powstanie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz metody sprawowania władzy przez Józefa Stalina. Pisarz dążył przede wszystkim do swoistego uogólnienia, które miało nadać utworowi uniwersalną formę paraboli i przestrzec przed zagrożeniami, jakie niesie ze sobą system totalitarny. Wymowa utworu i liczne aluzje polityczne do zdarzeń i autentycznych postaci pozwalają czytelnikom dostrzec związki powieści z rzeczywistością państwa sowieckiego w pierwszej połowie XX wieku. Na wybuch Rewolucji Październikowej złożyło się kilka zasadniczych przyczyn. Rosja początku XX wieku to kraj pozostający w skrajnym zacofaniu w porównaniu z resztą świata. Nadal panowały tam feudalne stosunki społeczne, chłop pozbawiony był wolności i jakiejkolwiek możliwości decydowania o własnym losie. Cały kraj, jego wszystkie bogactwa oraz profity należały do arystokracji, która jako warstwa uprzywilejowana żyła dostatnio. Całkowitą władzę w państwie sprawował car. Była to sytuacja niespotykana w XX wieku, gdyż jego władza miała charakter absolutny i wszechogarniający. Car pozostawał jedynym władcą, a losy Rosji i narodu zależały wyłącznie od jego woli.
Państwo totalitarnePropaganda, strach i kult jednostki. ok. 1 min
Folwark Zwierzęcy staje się państwem totalitarnym. Napoleon rządzi sam, psy pilnują posłuszeństwa, Squealer rozpowszechnia propagandę, a Siedem Przykazań jest po cichu zmieniane. Wśród cech systemu są autokratyzm, ograniczenie wolności, militaryzacja, propaganda, aparat przymusu i kult jednostki.
Państwo totalitarne w „Folwarku zwierzęcym”
Świat przedstawiony w powieści Georga Orwella Folwark Zwierzęcy jest odniesieniem do wydarzeń, które rozegrały się w Rosji po wybuchu Rewolucji Październikowej i objęciu rządów przez Józefa Stalina. Pisarz, przenosząc akcję do świata zwierząt, które zbuntowały się przeciwko władzy człowieka i własnemu uciskowi, przedstawia metody, dzięki którym świnie osiągnęły szereg przywilejów, ograniczając jednocześnie prawa pozostałych zwierząt. Życie zwierząt na folwarku jest odzwierciedleniem życia ludzi w państwie zdominowanym przez system totalitarny. Wybuch powstania poprzedziło przemówienia Majora, który przed śmiercią postanowił podzielić się z pozostałymi zwierzętami swoimi wnioskami, które wyciągnął obserwując sposób, w jaki zwierzęta są traktowane przez człowieka. Stary knur uzmysłowił zwierzętom ich tragiczne położenie – wyzyskiwane przez ludzi, często głodujące, nie odpoczywały nawet na starość, ponieważ były zabijane, aby przynieść człowiekowi korzyść. Major uznał, że człowiek jest największym wrogiem wszystkich zwierząt i należy jak najszybciej doprowadzić do otwartej walki, która wyzwoli zwierzęta spod jego jarzma. Nakazywał, aby zwierzęta wystrzegały się upodobnienia do ludzi i pamiętały, że muszą działać solidarnie, bo są sobie równe. Po śmierci knura zwierzęta czuły się zobowiązane do wypełnienia jego nauk i zaczęły przygotowywać się do rewolucji.
Motywy literackieWładza, bunt, rewolucja, wolność. ok. 1 min
- Władza: po buncie zwierzęta zyskują wolność, ale świnie sprawują władzę coraz brutalniej.
- Bunt, rewolucja i wolność: ich początkiem jest sen Majora.
- Konflikt: rywalizacja Napoleona i Snowballa.
- Praca, milczenie i śmierć: codzienność zwierząt pod rządami świń.
Motywy literackie w „Folwarku zwierzęcym”
Motyw władzy – po powstaniu, dzięki któremu zwierzęta zajęły Folwark Dworski i przepędziły ludzi, sprawami organizacyjnymi zajęły się świnie, uznawane za mądrzejsze od pozostałych zwierząt. Świnie opanowały pisanie i czytanie oraz sprecyzowały w Siedmiu Przykazaniach zasady Animalizmu. Prawa te gwarantowały równość między zwierzętami oraz zabraniały im upodobnić się do ludzi. Świnie bardzo szybko zaczęły korzystać ze swojej uprzywilejowanej pozycji, ograniczając jednocześnie prawa innych mieszkańców Folwarku. Z czasem zaczęły żyć podobnie jak ludzie – zamieszkały w domu pana Jonesa, spały w łóżkach i piły alkohol. W ten sposób łamały podstawowe założenia Animalizmu, zmieniając zasady zgodnie ze swoimi potrzebami. Walka o przywództwo rozegrała się między Napoleonem a Snowballem. Napoleon ironicznie patrzył na wszystkie działania przeciwnika, który pragnął przede wszystkim polepszyć byt zwierząt i ułatwić im pracę. Napoleon do uzyskania pełnego przywództwa wykorzystał odpowiednio wyszkolone psy i wypędziwszy Snowballa z folwarku, zaczął wprowadzać nowe zasady. Stopniowo pozbawił zwierzęta prawa do wygłaszania poglądów, do głosowania i niedzielnych wieców. Pod jego dyktaturą życie zwierząt było gorsze niż za czasów pana Jonesa – pracowały więcej, zmniejszano im racje żywnościowe, lecz były zadowolone, ponieważ sądziły, że są wolne i pracują wyłącznie dla siebie.
Artyzm powieściProsty język i nowomowa. ok. 1 min
Kompozycja jest zwarta, a zdarzenia następują chronologicznie. Język jest prosty i wyrazisty, a autor posługuje się językiem ezopowym. Squealer manipuluje zwierzętami nowomową, czyli sztucznym językiem, który ogranicza liczbę słów i myślenie.
Artyzm powieści: kompozycja, narracja i język
Artyzm powieści Georga Orwella Folwark Zwierzęcy związany jest nie tylko z walorami artystycznymi i poznawczymi, lecz również z uniwersalną wymową utworu. Folwark Zwierzęcy trudno zakwalifikować do jednego gatunku literackiego. Pod względem językowym dzieło można określić jako bajkę. Jeżeli weźmiemy pod uwagę sposób ujęcia problematyki, ukazanie systemu totalitarnego i alegoryczną dwupłaszczyznowość znaczeniową, jest to powieść – parabola. Wacław Sadkowski określił utwór Orwella jako „opowiastkę filozoficzną” , dostrzegając jej powiązania z tradycjami literatury Oświecenia. Powieść można również nazwać dziełem historiozoficznym, ponieważ autor przedstawia w nim dziejowe reguły ustroju, opierając się na obserwacji autentycznych zjawisk. Kompozycja Folwarku Zwierzęcego jest zwarta i zamknięta, zdarzenia następują po sobie chronologicznie. Ważnym elementem świata przedstawionego jest zróżnicowanie języka narracji i języka postaci. Narrator powieści jest wszechobecny i obiektywnie relacjonuje kolejne wydarzenia. George Orwell zastosował w narracji język ezopowy, nadając zwierzętom cechy ludzkie. Językową manipulacją posługuje się mistrz propagandy – Squealer. Wykorzystuje odpowiednie elementy językowe i tony wypowiedzi, dobierane do określonej sytuacji. Wypowiada się w tonie miłym, spokojnym, lecz stanowczym, używając wielokrotnie powtórzeń i krótkich zdań wykrzyknikowych. Elementami „nowomowy” jest także nazewnictwo świąt, wydarzeń, Napoleona, odznaczeń i obiektów, co znacznie podnosi rangę prostych rzeczy.
Geneza powieściNapisana w latach 1943 do 1944. ok. 1 min
Orwell pisał „Folwark zwierzęcy” od listopada 1943 do końca lutego 1944 roku, po powrocie z Hiszpanii i pod wrażeniem Rewolucji Październikowej. Kilku wydawców odmówiło, a książka ukazała się 17 sierpnia 1945 roku i od razu przyniosła autorowi sławę.
Geneza „Folwarku zwierzęcego”
Wiek XX był jednym z najtragiczniejszych okresów w dziejach cywilizacji. Wydobył, a właściwie ukazał najciemniejszą stronę ludzkiej natury. Świat ogarnęły rewolucje i wojny, pociągające za sobą liczne ludzkie tragedie. To mroczne oblicze ludzkości zniszczyło wiele niewinnych istnień, a innym narzuciło życie w systemie, w którym byt jednostki i jej wolność zostały ograniczone do minimum. Ten system to totalitaryzm – jedna z najokrutniejszych form rządzenia, która niszczyła, ograniczała i zabijała człowieka. Bezwzględność i despotyzm totalitaryzmu nie pozostały niezauważone przez ludzi kultury. Powstało wiele utworów, których autorzy w jednoznaczny i bezkompromisowy sposób obnażali wady systemu. Jednym w pisarzy, którzy podjęli temat totalitarnego państwa, był George Orwell. W listopadzie 1943 roku rozpoczął on pracę nad Folwarkiem Zwierzęcym. O pomyśle napisania opowiastki, której akcja rozgrywa się w świecie zwierząt, które wywołały powstanie i zaczęły pracować dla siebie, a nie dla ludzi, autor wypowiedział się w przedmowie do ukraińskiego wydania utworu, w marcu 1947 roku: Po powrocie z Hiszpanii rozważałem zdemaskowanie mitu sowieckiego w opowiastce, którą mógłby zrozumieć niemal każdy i którą nietrudno byłoby przełożyć na inne języki.
Autor: George OrwellEric Arthur Blair. ok. 1 min
George Orwell, naprawdę Eric Arthur Blair, urodził się w 1903 roku w Indiach. Uczył się w Eton, służył w policji w Birmie, mieszkał w Paryżu i walczył w Hiszpanii. Zmarł w 1950 roku w Londynie, rok po wydaniu „Roku 1984”.
George Orwell: życie i twórczość
Eric Arthur Blair, znany pod pseudonimem George Orwell, angielski pisarz i publicysta, urodził się 25 czerwca 1903 roku w Motihari, w Indiach Brytyjskich. Jego ojciec, Richard Walmesley Blair, pracował dla Wydziału Opium. Matka pisarza, Ida Mabel Blair, wyjechała z dziećmi do Anglii, kiedy Eric miał zaledwie rok. Chłopiec poznał ojca dopiero po trzech latach, kiedy Richard Blair zjawił się w 1907 roku z trzymiesięczną wizytą w Wielkiej Brytanii. Eric miał starszą siostrę Marjorie i młodszą – Avril. W wieku sześciu lat Blair został wysłany do małej anglikańskiej szkoły w Henley-on-Thames, do której uczęszczała również jego siostra. Po dwóch latach nauki, dzięki rekomendacji wychowawcy, został przyjęty do jednej z najbardziej prestiżowych szkół w Anglii imienia świętego Cypriana w Eastbourne, w hrabstwie Sussex, a następnie w Wellington.
Bibliografia „Folwarku zwierzęcego”
1. Sadkowski W.: Posłowie, w: Orwell George, Folwark Zwierzęcy, Warszawa 1988 2. Zborski B.: Od tłumacza, w: Orwell George, Folwark Zwierzęcy, Warszawa 1988 3. Zborski B.: George Orwell. Życie w anegdotach, Warszawa 1994 Bartłomiej Zborski. Jego tekst „Od tłumacza” towarzyszy wydaniu z 1988 roku.
Adaptacje i cytatyFilm animowany z 1954 roku. ok. 1 min
Powieść doczekała się słuchowiska BBC (1947), filmu animowanego Halasa i Batchelor (1954), filmów telewizyjnych i adaptacji teatralnej. Najsłynniejsze cytaty to przemowa Majora, hymn „Zwierzęta Anglii” i ostatnie zdanie o równych i równiejszych.
Adaptacje „Folwarku zwierzęcego”
1947 – słuchowisko na podstawie powieści Orwella wyemitowane przez stację BBC. Adaptację przygotował autor pod koniec roku 1946. 1954 – animowany film w reżyserii Johna Halasa i Joya Batchelora. Był to pierwszy długometrażowy film animowany, wyprodukowany w Wielkiej Brytanii. 1964 – film telewizyjny w reżyserii Nelsona Slade Bonda. 1996 – adaptacja teatralna na podstawie powieści Orwella w reżyserii Jana Wooldridge. 1999 – film telewizyjny w reżyserii Johna Stephensona. Animacje zostały przygotowane przez studio Jima Hensona w Londynie, gdzie wykonano czternaście postaci zwierząt. W filmie wystąpiło ponad sto zwierząt, które przez sześć miesięcy przed rozpoczęciem zdjęć były tresowane pod okiem Stowarzyszenia Przeciwko Przemocy nad Zwierzętami.
Najważniejsze cytaty z „Folwarku zwierzęcego”
- Towarzysze, zastanówcie się, czym jest nasze życie? Nie obawiajmy się tych słów: żyjemy nędznie, harujemy i wcześnie umieramy. Rodzimy się, otrzymujemy tylko tyle pożywienia, by nie zdechnąć z głodu, a tych z nas, którzy się do tego nadają, zmusza się do pracy aż do upadłego; gdy przestajemy być użyteczni, natychmiast zabija się nas z nieopisanym okrucieństwem. W Anglii nie ma ani jednego zwierzęcia, które ukończywszy rok życia, poznało smak szczęścia bądź odpoczynku. Nie ma w Anglii wolnych zwierząt. Życie każdego zwierzęcia to pasmo upokorzeń i zniewolenia – oto cała prawda. - Człowiek jest naszym jedynym prawdziwym wrogiem. Usuńmy człowieka, a na zawsze znikną główne przyczyny głodu i pracy ponad siły. - Niech wśród nad, zwierząt, zapanuje pełna jedność, pełne braterstwo, solidarność w walce. Wszyscy ludzie to nasi wrogowie. Wszystkie zwierzęta są braćmi.
Pytania i odpowiedzi
Kto napisał „Folwark zwierzęcy”?
George Orwell, angielski pisarz i publicysta. Książka ukazała się 17 sierpnia 1945 roku.
O czym jest „Folwark zwierzęcy”?
O zwierzętach, które wypędzają pana Jonesa i zakładają własny folwark. Władzę przejmują świnie z Napoleonem, a bunt kończy się dyktaturą.
Co symbolizuje Napoleon?
Stalina. Snowball przypomina Trockiego, a świnie ogólnie bolszewików.
Co oznacza zdanie „wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre zwierzęta są równiejsze od innych”?
Że świnie, które obiecywały równość, stworzyły system z uprzywilejowaną grupą rządzących. Hasło pokazuje fałsz propagandy.
Dlaczego powieść jest parabolą?
Bo ma dwa poziomy znaczeń: historię o zwierzętach i ukrytą opowieść o państwie totalitarnym.
Jak kończy się „Folwark zwierzęcy”?
Świnie chodzą na dwóch nogach i siedzą przy jednym stole z ludźmi. Zwierzęta za oknem nie potrafią odróżnić jednych od drugich.
Co warto zapamiętać o „Folwarku zwierzęcym”?
Dziesięć rozdziałów, przemowę Majora, Siedem Przykazań, rywalizację Napoleona ze Snowballem, wiatrak, los Boxera, propagandę Squealera i końcową scenę.