Parabola i uniwersalna wymowa „Folwarku zwierzęcego”
„Folwark zwierzęcy” jest powieścią-parabolą: historia zwierząt ma drugi sens i opowiada o totalitaryzmie. Dlatego utwór nie dotyczy tylko Rosji. Orwell pokazuje mechanizmy, które mogą powtórzyć się w każdym państwie.
Powieść jako parabola
Powieść Georga Orwella Folwark Zwierzęcy można określić jako powieść – parabolę. Książka dzięki alegorycznemu ujęciu tematyki ujawnia mechanizmy systemu totalitarnego. Ukazany w utworze świat zwierząt ma dwojakie znaczenie i zmusza czytelnika do poszukiwania głębszego sensu. Dzieło można odczytać dosłownie, jako satyryczną opowiastkę o życiu zwierząt, które wyzwoliły się spod jarzma człowieka, lecz ponadto – w drugiej warstwie znaczeniowej ukazuje ona bezwzględność i okrucieństwo totalitaryzmu oraz przedstawia jego skutki.
Utwór Orwella spełnia wymagania paraboli – gatunku literatury moralistycznej, w którym przedstawione wydarzenia mają nie tylko sens dosłowny, lecz stanowią również ważny przykład uniwersalnych zachowań i postaw. Parabola charakteryzowała się schematyczną fabułą, ogólnikowością przedstawienia postaci i realiów, niedookreślonością czasu i miejsca akcji oraz typizacją bohaterów. Wszystkie te cechy można odnaleźć w fabule Folwarku Zwierzęcego. Powieść, oparta na prostej historyjce o rewolucji zwierząt i ich życiu w nowej rzeczywistości, pozwala, dzięki wyrazistym wydarzeniom i postaciom, z łatwością odczytać główne przesłanie autora. Czas i miejsce akcji nie zostało ściśle sprecyzowane, co sugeruje, że taka sytuacja może zdarzyć się wszędzie i w każdej epoce. Sposób przedstawienia bohaterów jest także uogólniony. Główni bohaterowie, wzorowani na realnych osobach, zostali wyposażeni w cechy wyraziste, które ułatwiają ich identyfikację z pierwowzorami. Ponadto występuje tu bohater zbiorowy – zwierzęta dzielą się na elitarną grupę świń i na bezwolną masę. Obie grupy charakteryzuje typizacja zachowania – grupa rządząca korzysta ze swoich przywilejów i wpływa na świadomość masy, która jest karna i posłuszna wobec władzy. Podział ten i zachowanie bohaterów Folwarku Zwierzęcego podkreśla bezwzględność systemu totalitarnego.
Alegoryczne ukazanie świata przedstawionego można potraktować jako ostrzeżenie dla wszystkich odbiorców, niezależnie w jakich czasach przyszło im żyć. Właściwe odczytanie przesłania utworu umożliwia wyciągnięcie odpowiednich wniosków i uświadamia czytelnikowi jak wygląda prawdziwe oblicze totalitaryzmu.
George Orwell wykorzystał paraboliczną formę powieści do ukazania zagrożeń i skutków systemu totalitarnego. Sytuacja Rosji pod rządami Józefa Stalina była jedynie pretekstem do wskazania do czego mogą doprowadzić rządy elitarnej warstwy, wykorzystującej swoją władzę przeciwko obywatelom, wymuszającą posłuszeństwo za pomocą przemocy i reżimu oraz eliminującą przeciwników politycznych.
Uniwersalna wymowa utworu
Z kart powieści Georga Orwella wyłania się ponury, tragiczny i przerażający obraz systemu totalitarnego. Autor Folwarku Zwierzęcego nie ocenia jednoznacznie i wprost totalitaryzmu, lecz sposób, w jaki ukazuje ów system, utwierdza odbiorcę dzieła w przekonaniu, że pisarz wyraźnie staje po stronie uciśnionych zwierząt i bezwzględnie ujawnia mechanizmy totalitaryzmu. Powieść zyskuje dzięki temu uniwersalną wymowę i staje się ostrzeżeniem dla wszystkich ludzi, niezależnie od czasów i miejsc, w jakich przyszło im żyć. George Orwell na przykładzie buntu zwierząt, które pragnęły uwolnić się spod jarzma człowieka i znalazły się pod nieograniczoną i odbierającą im wszystkie prawa władzą świń, ukazał do jakich absurdów może doprowadzić system komunistyczny i jakie zagrożenia niesie dla ludzkości. Autor obnażył prawdę o zniewoleniu człowieka, terrorze i aspołeczności totalitaryzmu, któremu przyświecały hasła wolności i równości społecznej. Właściwe odczytanie sensów, ukrytych pod maską alegorii, umożliwia odbiorcom utworu zrozumienie przestrogi, nakazuje czujność i uświadamia, czym w rzeczywistości jest totalitaryzm.
Uniwersalną wymowę Folwarku Zwierzęcego podkreśla fakt, że przedstawione w dziele zjawiska, odnoszące się wprawdzie do sytuacji w byłym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, mogą wystąpić także w innych krajach. Powieść Georga Orwella można potraktować jako ostrzeżenie i nakaz krytycyzmu wobec łamania podstawowych praw człowieka do wolności, sprawiedliwości i godności. Doświadczenia dziejowe potwierdzają aktualność poruszanych przez pisarza problemów i wskazują, że zagrożenie systemem totalitarnym istnieje nadal i wciąż są państwa, gdzie władza jest sprawowana właśnie w taki sposób.
Uniwersalną, antytotalitarną wymowę wzmacnia paraboliczny sposób przedstawienia zagadnień w powieści. Świat zwierząt jest odbiciem świata ludzi, a alegoryczne postaci bohaterów dzieła, przedstawione językiem ezopowym, można odnieść do wad ludzi. Władzę w gospodarstwie sprawują pozbawione zasad moralnych świnie, utuczone na krzywdzie pozostałych zwierząt.
George Orwell w swoim utworze ukazał reguły ustroju totalitarnego, opierając swoje przemyślenia i wnioski na obserwacji autentycznych wydarzeń. Folwark Zwierzęcy zmusza czytelników do refleksji nad współczesnością i ma ogromne znaczenie nie tylko pod względem artystycznym, ale i ideologicznym. To nie tylko groteskowa opowieść o buncie zwierząt, lecz także negatywna ocena totalitaryzmu i przestroga, uwidaczniająca się w końcowym fragmencie dzieła, w którym autor rezygnuje z języka ezopowego i odsłania przerażającą pointę: „Słychać było dwanaście wściekłych głosów, a wszystkie brzmiały jednakowo. Nie było już żadnych wątpliwości, co zmieniło się w ryjach świń. Zwierzęta w ogrodzie patrzyły to na świnię, to na człowieka, potem znów na świnię i na człowieka, ale nikt już nie mógł się połapać, kto jest kim.”.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest parabola?
Utwór z dwoma poziomami znaczeń: dosłownym i ukrytym. „Folwark zwierzęcy” opowiada o zwierzętach, a jednocześnie pokazuje mechanizmy władzy totalitarnej.
Dlaczego powieść jest uniwersalna?
Bo pokazuje zjawiska, które mogą zdarzyć się w każdym państwie, a nie tylko w Związku Radzieckim.
Szybki test
Autor Folwarku Zwierzęcego:
Poprawna odpowiedź: a) nie ocenia jednoznacznie totalitaryzmu
W Folwarku Zwierzęcym autor obnażył prawdę o:
Poprawna odpowiedź: a) wszystkie odpowiedzi są poprawne
<i>Folwark Zwierzęcy</i> można traktować jak:
Poprawna odpowiedź: a) ostrzeżenie