Kompendium maturalne

„Chłopcy z Placu Broni” Ferenca Molnára: streszczenie i opracowanie

„Chłopcy z Placu Broni” Ferenca Molnára (książka z 1907 roku, w Polsce 1913) to powieść współczesna dla młodzieży o grupie budapesztańskich chłopców. Bronią oni swojego placu zabaw, zwanego Placem Broni, przed „czerwonymi koszulami”. Książka mówi o patriotyzmie, honorze, przyjaźni i odwadze, a jej bohaterem jest też mały Nemeczek.

Lektura w pigułce

  • Autor: Ferenc Molnár (węgierski pisarz, ur. 1878 w Budapeszcie).
  • Tytuł: „Chłopcy z Placu Broni”.
  • Wydanie: jako książka w 1907 roku, w Polsce w 1913 roku.
  • Gatunek: powieść współczesna dla młodzieży.
  • Czas akcji: marzec 1889 roku.
  • Miejsce akcji: Budapeszt, Plac Broni przy ulicy Pawła, Ogród Botaniczny, szkoła.
  • Budowa: dziesięć rozdziałów.
  • Bohaterowie: Erno Nemeczek, Janosz Boka, Deżo Gereb, Ferenc Acz, Czonakosz, Barabasz, bracia Pastorowie.

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce

Uczniowie jednej z budapesztańskich szkół przygotowywali się do zakończenia ostatniej lekcji. Krążyła między nimi wiadomość, że po południu mają spotkać się na Placu, by wybrać przewodniczącego. Czele, Gereb i Boka wracali razem do domów. Spotkali Czonakosza i małego, jasnowłosego Nemeczka. Chłopak poinformował, że dzień wcześniej bracia Pastorowie, należący do innej grupy chłopców zabrali mu kulki do gry, gdy bawił się z przyjaciółmi (takie wymuszenie nazywane było „einstand”). Cieszący się szacunkiem i posłuchem Boka stwierdził, że nie zostawi tak tego.

Plac Broni znajdował się pomiędzy ulicą Pawła, a tartakiem. Stanowił dla chłopców z miasta idealne miejsce wielu zabaw. Wśród ułożonych bali drewna mieli swoje fortece. Tartaku pilnował stróż Jano Słowak. Chłopcy przydzielili sobie tytuły kapitanów i poruczników, jedynie Nemeczek był szeregowcem. Pierwszy na miejscu zbiórki pojawił się Nemeczek. Zaniepokoiło go szczekanie psa stróża, Hektora. Okazało się, że na jednej z twierdz czerwono-zieloną chorągiew – symbol chłopców z Placu Broni – zabiera Feri Acz, przywódca grupy „czerwonych koszul”. Nemeczek opowiedział o tym innym chłopcom. Nastąpiło głosowanie na przewodniczącego. Jedenaście głosów otrzymał Boka, a trzy Gereb. Wybory zakończyły wiwaty na cześć przywódcy i zapewnienie o chęci obrony Placu.

Nazajutrz plan wojenny był gotowy. Boka postanowił wraz z Czonakoszem i Nemeczkiem dostać się do obozu wroga na wyspie w Ogrodzie Botanicznym i zostawić kartkę potwierdzającą ich obecność. Po przedostaniu się przez płot do ogrodu w ruinach zamku znaleźli arsenał „czerwonych koszul”. Następnie łodzią dostali się na ich wyspę. Nemeczek wpadł do wody. Wśród wrogów dostrzegli zdrajcę - Gereba. Boka zawieśił na drzewie czerwoną kartkę. Wraz z kolegami musiał uciekać przed nieprzyjacielem. Schronił się w oranżerii, gdzie Nemeczek ponownie musiał zanurzyć się w wodzie. Cudem udało się im uniknąć złapania. Boka i Czonakosz zrzucili się na tramwaj dla Nemeczka.

Nazajutrz chłopcy mieli zdać relację z wyprawy. Nauczyciel Rac wezwał do siebie grupkę chłopców, którzy przyznali się, że założyli Związek Kitowców (jego członkowie zbierali kit). Stanowczo zabronił im dalszej działalności, odebrał składki, pieczęć i chorągiewkę. Chłopcy spotkali się po południu na Placu Broni. Członkowie Związku Kitowców dyskutowali o przyszłości organizacji. Nemeczek zauważył Gereba i śledził go. Podsłuchał, jak przekupuje cygarami stróża, by przepędził chłopców z placu. Chciał jak najszybciej przekazać tę wieść Boce i nie zatrzymał się na wołania kolegów ze Związku, którzy składali nową przysięgę. Został uznany za tchórza i zdrajcę. Nemeczek wraz z Boką zobaczyli śmiejącego się szyderczo Gereba. Nemeczek kaszlał – przeziębił się w Ogrodzie Botanicznym.

Dwa dni później w Ogrodzie Botanicznym odbywało się zebranie „czerwonych koszul”. Jeden z nich poinformował, że z arsenału zniknęła chorągiewka chłopców z Placu Broni. Gereb powiedział, że podstępem mogą zdobyć plac, jednak dowódca chciał to uczynić w walce i zaatakować nazajutrz. Gereb nazwał tchórzami grupę Boki, wówczas z drzewa zszedł Nemeczek i powiedział, że to nieprawda. „Czerwone koszule” odebrały mu chorągiew i zanurzyły w stawie. Nemeczek powiedział, że woli być zanurzony w stawie, niż zdradzać przyjaciół. Chłopcy Feriego Acza uznali go za bohatera, natomiast z Gerebem nie chcieli rozmawiać. Feri Acz ukarał braci Pastorów, za wykorzystywanie słabszych.

Boka wywiesił na Placu Broni odezwę wzywającą do obrony tego miejsca przed wrogiem. W Związku Kitowców trwał konflikt między Barabaszem a Kolnayem. Boka ogłosił stan wojenny i nakazał pogodzić się kłócącym. Przedstawił plan wojenny przydzielając chłopcom poszczególne zadania. Swym adiutantem uczynił Nemeczka i zarządził manewry. Gdy na placu pojawił się Gereb, Boka nie chciał przyjąć go z powrotem. Na Placu pojawił się ojciec zdrajcy, jednak Nemeczek zaprzeczył jego nieuczciwości. Był osłabiony i coraz bardziej chory.

Nazajutrz w całej szkole czuć było podniecenie. O drugiej cała armia była już na Placu w bojowym szyku. Gereb wysłał przez służącą list, w którym tłumaczył się ze zdrady i przekazywał tajne informacje z obozu wroga. Chłopcy wybaczyli mu. Nadeszło poselstwo od „czerwonych koszul” z informacją o wypowiedzeniu wojny i godzinie ataku. Ustalili zasady walk. Boka wysłał parlamentariuszy do obozu wroga, by oddali ich chorągiew, którą chcieli odzyskać w walce.

Pogoda w dniu starcia była piękna. Po ostatnim przeglądzie wojsk rozległ się dźwięk trąbki nieprzyjaciela. Czerwone koszule zaatakowały jedynie z jednej strony, resztę wojska pozostawiając na drugi etap walk. Rozgorzała zacięta bitwa na kule z piasku, a potem na zapasy. Kolejnych przegranych zamykano w budce stróża. Wojska Boki odniosły sukces. Widząc to Feri Acz przystąpił do ataku pozostałymi wojskami. Wszyscy chłopcy bronili zaciekle swego Placu. Gdy Feri Acz zbliżał się, by z budki stróża uwolnić więźniów, na drodze stanął mu Nemeczek i powalił wodza. Sam padł nieprzytomny. Plac został obroniony, a wojska wroga musiały go opuścić. Gereb awansował na porucznika zaś Nemeczek kapitana. Matka Nemeczka zabrała go na rękach do domu, a wszyscy chłopcy podążyli za nimi. Wieczorem pod domem chorego czuwający Boka zobaczył Feri Acza.

W księdze Związku Kitowców cofnięto zapis o zdradzie Nemeczka i zapisano jego imię wielkimi literami. Nemeczek oznajmił odwiedzającemu go Boce, że umiera. Na jego śmierć patrzyli ubodzy rodzice. Doktor potwierdził jego beznadziejny stan. Boka wspomniał, że stróż Ogrodu Botanicznego przegnał „czerwone koszule”. Zapewnił, że zachowanie Związku Kitowców wynikało z nieporozumienia. Nemeczek zaczął majaczyć i wykrzykiwać bojowe hasła. Chciał po raz ostatni zobaczyć Plac Broni. Delegacja Związku Kitowców nie zdołała przekazać mu jego rehabilitacji. Nemeczek zmarł. Wieczorem Boka udał się na Plac. Widział, jak Barabasz i Kolonay pogodzili się. Od stróża dowiedział się, że na placu rozpocznie się budowa kamienicy. Opuścił swą „ojczyznę” zastanawiając się nad życiem.

Pigułka jako osobny artykuł · Plan wydarzeń

Streszczenie szczegółoweDziesięć rozdziałów. 10 rozdziałów · ok. 18 min

Opracowano na podstawie przekładu Tadeusza Olszańskiego

I Za kwadrans pierwsza uczniowie są świadkami eksperymentu udowadniającego, że odczyn chemiczny może zabarwić ogień (z wykorzystaniem palnika Bunsena). W tym momencie kataryniarz na podwórzu zagrał skoczną węgierską pieśń w rytm marszu. Roztargnieni chłopcy przygotowywali się do końca lekcji i opuszczenia szkoły. Byli wśród nich Boka, Czele, Czonakosz, Weiss, Gereb, Barabasz.

Nauczyciel upomniał ich, a Czengey, prymus, zamknął okno. Czonakosz podał przez jasnowłosego Nemeczka wiadomość do Boki o tym, że po południu mieli zebrać się na Placu i wybrać przewodniczącego. Gdy wybrzmiała pierwsza uczniowie pędem przez korytarz puścili się do wyjścia.

Czele targował się z włoskim sprzedawcą łakoci o kawałek chałwy, która wcześniej kosztował grajcara. Wiele drobnych przysmaków kosztowało właśnie tyle. Gereb namawiał kolegę, by kapeluszem rozbił stragan, a gdy ten odmówił sam się zamachnął. Powstrzymał go Boka i ruszył z kolegą ulicą. Czele zgodził się zapłacić za chałwę więcej i dogonił kolegów. Szli wspólnie pod ramię. Czternastoletni Boka cieszył się szacunkiem za swój spokój i rozsądek. Koledzy w oddali dostrzegli wysokiego Czonakosza i małego Nemeczka. Chłopcy poinformowali ich, że wczoraj w „ogrodeum” (przylegający do muzeum ogród) bracia Pastorowie zrobili „einstand”, co znaczyło, że przemocą, prawem silniejszego odebrali słabszemu jego zabawkę (kulkę czy stalówkę), co oznaczało jednocześnie wypowiedzenie wojny:

Żeby to zrozumieć, trzeba wiedzieć, co znaczyło owo słówko einstand w mowie budapesztańskich dzieci. Otóż, kiedy w czasie gry w szklane kulki, stalówki lub pestki jakiś silniejszy chłopiec dostrzegł słabszego od siebie i chciał mu zabrać zabawki, to po prostu mówił: einstand! To obrzydliwe niemieckie słowo oznaczało, że silniejszy chłopiec uznaje kulkę czy stalówkę za łup wojenny, a w wypadku sprzeciwu zastosuje przemoc fizyczną. Było więc także wypowiedzeniem wojny. Słowo einstand krótko i zwięźle wyrażało przemoc, prawo pięści, rozbój, stan wojenny.

Niektórzy rwali się do walki, jednak Boka kazał Nemeczkowi opowiedzieć, jak doszło do zdarzenia. Wątły chłopak po raz pierwszy poczuł się ważny. Wspomniał, jak z kolegami poszedł do ogrodu pograć w kulki. Było ich pięciu, ale wystraszyli się dwóch rosłych braci Pastorów. Początkowo grali dalej. Okazało się, że Nemeczek wygrał wszystkie kulki, a wówczas jeden z braci powiedział „einstand”. Kolnay i Barabasz uciekli. Nemeczek nieśmiało próbował protestować, a Weiss się popłakał. Pastorowie zabrali wszystkie kulki. Boka stwierdził, że nie można im tego darować. Zwołał zebranie na poobiednią porę. Chłopców ogarnęło podniecenie i żądza czynu. Czonakosz z Nemeczkiem przy fabryce tytoniu znaleźli trochę tabaki i radośnie kichali.

II Plac w centrum miasta stanowił dla dzieci rozległą równinę i wspaniałą przestrzeń. Symbolizował wolność i swobodę. Znajdował się przy ulicy Pawła. Ogrodzony był płotem i otoczony kamienicami. Z tyłu funkcjonował skład drewna atrakcyjny dzięki labiryntowi przejść między balami drewna. Za składem znajdował się tartak parowy, który od lat rąbał pnie na polana. Placu z drewnem pilnował Słowak. Chłopcom Plac Broni przywodził na myśl amerykańską prerię. Sagi drewna zamieniane były w fortece, a każda miała swego dowódcę. Każda miała kapitana, porucznika i podporucznika. Jedynym szeregowcem był Nemeczek. Co chwila musiał salutować innym, jednak odpowiadało to mu.

Przed trzecią zjawił się na placu Nemeczek. Zamknął za sobą furtkę i zaczął żuć skórkę od chleba. Był dumny, że należy do Związku Chłopców z Placu Broni. Wśród sagów natknął się na czarnego psa stróża – Hektora. Pies podbiegł do jednej z „twierdz”, gdzie umieszczona była ich czerwono-zielona chorągiew.

Nemeczek zaczął się na nią wspinać. Bał się, jednak pies dodawał mu odwagi. Na szczycie ujrzał największego wroga chłopców z Placu Broni – Feri Acza – noszącego czerwoną koszulę przywódcę chłopaków z Ogrodu Botanicznego, który powiedział by się nie bał. Jednak Nemeczek już uciekał. Gdy się obejrzał nie było Feriego Acza, a także chorągiewki uszytej przez siostrę Czelego. Przy furtce usłyszał pukanie i wpuścił Bokę, Czelego i Gereba.

Opowiedział im o wizycie Feriego Acza i utracie chorągiewki. Boka zdecydował, że zmienią barwy na biało-czerwone. Nemeczek poinformował pozostałych członków grupy o tym, co się wydarzyło. Okazało się, że Boka złamał regulamin i nie zamknął za sobą furtki – jego imię zostało wpisane do „czarnej księgi”. Chłopcom podobała się taka postawa. Kolnay, który zauważył otwartą furtkę został ukarany za donosicielstwo. Nemeczek wciąż opowiadał o wizycie Ferirgo Acza, jednak skłamał, że ten powiedział do niego: Nie boisz się, Nemeczku?, a następnie uciekł. Boka przystąpił do wyborów przewodniczącego, który na wypadek wojny miał mieć nieograniczoną władzę. Chłopcy wrzucili głosy do kapelusza. Nemeczek poskarżył się, że nigdy w porównaniu z kolegami nie awansował. Rozpłakał się. Wspomniał, że tylko jego nazwisko widnieje w czarnej księdze. Boka obiecał, że jeśli zasłuży, zostanie oficerem. Po obliczeniu głosów okazało się, że jedenaście z nich oddano na Bokę, zaś trzy na Deżo Gereba. Chłopcy wznosili wiwaty na cześć przewodniczącego i Placu. Wyrazili swą chęć obrony tego miejsca, podobnie jakby bronili swej ojczyzny. Zdecydowali się pójść do Ogrodu Botanicznego. Ich okrzykom wtórował stróż – stary Słowak. Następnie chłopcy postanowili zagrać w palanta.

III Nazajutrz po lekcji stenografii plan wojenny był gotowy. Boka postanowił z dwoma kolegami przedostać się na wyspę bandy Feriego Acza i przybić do drzewa kartkę z napisem „TU BYLI CHŁOPCY Z PLACU BRONI”, by pokazać, że się ich nie boją. Do wyprawy zgłosił się Nemeczek i Czonakosz. Czele musiał wracać do domu. Bokę zastanawiało harde zachowanie Gereba, był zuchwały i zazdrościł mu władzy. Nemeczek cieszył się na wyprawę. Było coraz później i zapadła ciemność. Chłopcy postanowili wejść do Ogrodu przez mur z tyłu obiektu.

Chłopcy przedostali się przez płot przy dużej akacji. Czonakosz z drzewa nie mógł dostrzec wysepki, jednak na moście zobaczył dwie osoby. Postanowili podejść w krzakach do sztucznych ruin zamku i rozejrzeć się. Nagle usłyszeli gwizd, jednak nie dostrzeżono ich. Oznaczał on zmianę warty na moście. Czołgali się dalej do ruin. Usłyszeli czyjeś kroki i schowali się w trawie. Nemeczek bał się. Okazało się, że to stróż w Ogrodzie. Chłopcy ukryli się w ruinach. Boka znalazł wystrugany z drzewa tomahawk, a po chwili siedem następnych. Nie zgodził się na zabranie ich – byłaby to kradzież. Przez teatralną lornetkę obserwowali wyspę. Płonęła tam latarnia. Ktoś chodził z nią po wyspie. Boka dostrzegł kogoś podobnego do jednego z chłopców z Placu Broni, jednak nie zdradził, do którego.

Koledzy znaleźli nad brzegiem łódkę. Postanowili przeholować ją jak najdalej od mostu, a potem przedostać się na wyspę. Holując ją czuli się w ogniu walki. Przy wsiadaniu do łodzi Nemeczek wpadł do wody cały się zamoczył.Przycumowali do wyspy, a Czonakosz został, by pilnować łodzi. Boka z Nemeczkiem z krzaków przyglądali się chłopcom w czerwonych koszulach. poznali Feriego Acza i braci Pastorów. Chłopcem bez czerwonej koszuli był Gereb. Tłumaczył, jak można dostać się na Plac. Feri Ach planował go zająć, bo jego bandzie potrzebny był plac do gry w piłkę. Zdrada Gereba bardzo bolała Nemeczka. Gdy zebranie czerwonych koszul się zakończyło Boka podszedł do polanki i przyczepił do drzewa czerwoną kartkę, zdmuchnął latarnię i wrócił do Nemeczka.

Szybko pobiegli do łodzi, jednak ta nie chciała odbić się od brzegu. W tym czasie Feri Acz znalazł wiadomość i zlecił pościg za szpiegami. Jednak chłopcom z Placu Broni udało się dobić do brzegu i rzucić do ucieczki. Skryli się w oranżerii. Po pewnym czasie Nemeczek chciał przyświecić zapałką Czonakoszowi. Błysk dostrzegli czerwoni. Chłopcy szybko pochowali się, Nemeczek w basenie ze złotymi rybkami. Feri Acz ze swą drużyną nie odnalazł ich. Ruszyli w stronę akacji obok której weszli do Ogrodu i skryli się w jej konarach. Czerwoni nie zauważyli ich, przeskoczyli przez płot i pobiegli za przypadkowymi chłopakami. Boka i Czonakosz zrzucili się na tramwaj dla Nemeczka.

IV Nazajutrz wszyscy czekali na zakończenie lekcji. Chłopcy z Placu Broni mieli spotkać się o drugiej, by Boka zdał relację z wyprawy do czerwonych koszul. Czonakosz plótł, co mu ślina na język przyniosła. Wszyscy zazdrościli Nemeczkowi udziału w trudnej wyprawie. Nauczyciel Rac wyczytał nazwiska kilku chłopców i poprosił ich o przyjście do pokoju nauczycielskiego. Zapytał wybranych o Związek Kitowców, do którego mieli rzekomo należeć. Wspomniał, że zabronił zakładania stowarzyszeń. Chłopcy wskazali na Weissa, który wyjął z kieszeni kit. Powiedział, że to kit związkowy i został mu powierzony na przechowanie. Pełnił funkcję prezesa i raz dziennie miał rzuć kit, by nie wysechł. Weiss i Kolonay opowiadali skąd wzięli kit. Rozpłakali się. Czele także przyznał się do zbierania kitu. Profesor kazał im oddać pieniądze związkowe. Chłopcy wytłumaczyli także, skąd mają znaczki pocztowe. Wspomnieli o związkowej pieczątce, której strażnikiem był Barabasz. Na pieczątce widniał napis „Związek Kitowców. Budapeszt. 1889”. Następnie Czele oddał małą chorągiewkę Związku ze słowami „Pszysięgamy, nigdy już niewolnikami nie być nam”.

Profesor postanowił o likwidacji związku, a chłopcom obniżył ocenę z zachowania. Kazał chłopcom wracać do domu. Okazało się, że Nemeczek podczas przesłuchania wydłubał z okna koit – stowarzyszenie mogło działać nadal. Chłopcy spotkali się o wpół do trzeciej na Placu Broni. Weiss wspomniał o kontynuacji działalności Związku Kitowców. Za był Kolnay, który miał być prezesem, jednak Barabasz zaprotestował i nie chciał dalej żuć kitu. Głos chciał zabrać sekretarz – Nemeczek, jednak zobaczył Gereba i skupił się na śledzeniu go. Pobiegł naokoło placu, by wyjść zdrajcy naprzeciw i dowiedzieć się po co idzie do Słowaka. Schował się przy jego budce. Gereb dał stróżowi cygaro i wszedł do środka. Nemeczek przyłożył ucho do spróchniałej deski. Usłyszał, że Gereb przekupuje Słowaka, by przepędził chłopców z Placu. Nemeczek pobiegł co sił, by donieść o tym Boce. Zatrzymał go prezes tajnego Związku Kitowców, by złożył przysięgę. Jasnowłosy chłopak widząc czającego się Gereba postanowił biec do Boki. Chłopcy pozbawili funkcji sekretarza, wykluczyli go ze związku, nazwali tchórzem i zdrajcą. Tym samym pozbawili go honoru.

Nemeczek spotkał Bokę w bramie jego domu. Opowiedział o Gerebie i razem pobiegli na Plac. W drodze Nemeczek miał atak kaszlu – wspomniał, że przeziębił się podczas wyprawy do Ogrodu Botanicznego. Chłopcy zobaczyli Gereba wychodzącego z Placu, wyśmiał ich. Pozostali chłopcy nic nie wiedzieli o tym, że wkrótce mogą utracić ulubione miejsce zabaw.

V Dwa dni później, w czwartek w Ogrodzie Botanicznym odbywało się zebranie czerwonych koszul. Na widok kapitana prezentowali broń. Sebenicz zameldował, że z arsenału zniknęła skradziona przez Feriego Acza chorągiewka chłopców z Placu Broni. Na ziemi widniały ślady małych stóp. Gereb nie wiedział nic o tej akcji. Wyznał nowym kolegom, że postanowił przekupić stróża i w ten sposób, bez walki zdobyć Plac Broni. Feri Acz się zdenerwował – stwierdził, że zdobędzie plac siłą, a nie przekupstwem. Gereb miał złożyć przysięgę na prawo czerwonych koszul. Otrzymał stopień podporucznika, włócznię i tomahawk, a jego nazwisko znalazło się w tajnym rejestrze.

Feri Acz wyznaczył na następny dzień atak na Plac Broni, upewnił się, że nikt nie wie o zdradzie Gereba. Gereb wspomniał, że wśrd chłopców z Placu Broni nie ma nikogo odważnego. Wówczas ze szczytu drzewa odezwał się protestujący głos. Był to Nemeczek. Zszedł z drzewa i powiedział, że wśród nich są odważni i że to on odzyskał chorągiew. Powiedział, że czerwone koszule mogą z nim zrobić, co chcę – był jeden, a ich dziesięciu. Wszyscy patrzyli na niego z podziwem.

Bracia Pastorowie podeszli do małego, jednak powstrzymał ich Feri Acz. Zaproponował wątłemu chłopcu przystąpienie do czerwonych koszul, ten jednak stanowczo odmówił. Bracia odebrali mu chorągiew. Następnie dowódca nakazał, by Nemeczka wykąpać. Malec był przeziębiony i kaszlał od wielu dni, jednak nie wspomniał o tym swym prześladowcom. Dał się zanurzyć w stawie. Wszyscy śmiali się z przemoczonego chłopca. Nemeczek hardo rzekł Gerebowi, że woli być zanurzony w stawie, niż zdradzać przyjaciół. Powiedział, że nie boi się czerwonych koszul, a Plac będzie broniony. Spytał, czy może odejść. Gdy przechodził przez most Feri Acz kazał strażnikom mu zasalutować.

Chłopcy nie chcieli rozmawiać z Gerebem, więc odszedł w milczeniu. Feri za złamanie regulaminu grupy – odebranie słabszemu dziecku kulek – nakazał braciom Pastorom zanurzenie się po szyję w stawie. Inni mieli na to nie patrzeć. Bracia wykonali w milczeniu rozkaz. Czerwone koszule opuściły obóz.

VI Następnego dnia o wpół do trzeciej chłopcy na Placu Broni odnaleźli napisaną przez Bokę odezwę wzywającą do obrony Placu i ostrzegającą przed atakiem wrogów. Czytali ją wiele razy. W ciągu dnia Boka dowiedział się o wyczynie Nemeczka. W Związku Kitowców groził rozłam, bo nowy prezes doprowadził do wyschnięcia kitu i zwołano nadzwyczajne zebranie. Barabasz chciał go odwołać. Nadszedł Boka, więc zajęto się sprawą Placu. Przewodniczący ogłosił stan wojenny. Wszyscy zdecydowali się wziąć udział w nadchodzącej bitwie. O sprawie Gereba Boka obiecał porozmawiać później. Nakazał zwaśnionym osobom pogodzić się, bo tylko w zgodzie mogli wygrać. Kolnay i Barabasz podali sobie ręce.

Boka przedstawił plan wojenny przydzielając chłopcom poszczególne zadania. Pragnął podjąć z przeciwnikami otwarty bój. Plan był bardzo szczegółowy. Boka swoim adiutantem uczynił Nemeczka, na co członkowie Związku Kitowców patrzyli nieprzychylnie. Przywódca zarządził manewry. Nemeczek płaczliwym głosem wytłumaczył Boce, że został uznany za zdrajcę. Kolega obiecał się tym zająć, po zakończonej batalii i kazał chłopcu nie przejmować się sytuacją. Uznał członków związku za głupich. Boka miał wrażenie, że odpowiada za przyszłość Placu Broni, czuł się niczym wielki wódz przed decydującą bitwą. Myślał o swej przyszłości.

Boka usłyszał pukanie do furtki – za nią stał Gereb. Był zmieszany – przyszedł z przeprosinami. Przyniósł też odzyskaną chorągiew. Przywódca stwierdził stanowczo, że nie przyjmie go z powrotem. Pozostali chłopcy w milczeniu obserwowali tę scenę, a po odejściu Gereba wiwatowali na cześć dowódcy. Następnie zwołano zebranie Związku Kitowców. Nagle do furtki ktoś stanowczo zapukał – był to elegancki pan z brodą. Okazało się, że to ojciec Gereba, który przyszedł wyjaśnić sprawę zdrady syna. Nemeczek bardzo źle się poczuł, a Boka odprowadzał go do domu. Na ostre żądanie ojca kolegi przyznał, że Gereb nie jest zdrajcą. Wyszedł podtrzymywany przez dowódcę, słaniał się na nogach. Kolnay wyznał ojcu Gereba, że uznali Nemeczka za zdrajcę.

VII Nazajutrz w całej szkole czuć było podniecenie. Gimnazjaliści życzyli powodzenia chłopcom z Placu Broni. Profesor Rac wezwał do odpowiedzi nieobecnego Nemeczka. Chłopcy z Placu wiedzieli, że zachorował, bo poświęcił się dla dobra „Ojczyzny”. Związek Kitowców podjął starania o wykreślenie jego nazwiska z czarnej księgi. Boka nie przyjmował propozycji pomocy od chłopców spoza paczki.

Punktualnie o drugiej cała armia była już na Placu w bojowym szyku. Nieobecny był tylko Nemeczek. Boka na czas wojny przyjął stopień generała. Powtórzył plan wojenny. Adiutantem został Kolnay, który miał mosiężną trąbkę zakupioną z funduszu „kitowców”. Na plac przyszła dziewczyna z listem „od państwa Gerebów”. Gereb w długim liście informował, że pożyczył Nemeczkowi książkę, którą dostał, gdy jego ojciec dowiedział się, że jest niewinny oraz że udał się na przeszpiegi do czerwonych koszul i dowiedział się, że planują uderzyć dopiero nazajutrz, nie zmieniając pierwotnego planu. Prosił o przyjęcie do grupy jako szeregowiec. Chłopcy wspólnie zgodzili się przyjąć Gereba i przekazali wiadomość przez służącą. Gereb niebawem się pojawił, a Boka zabronił komukolwiek mówić o jego zdradzie.

Wartownik poinformował, że nadchodzą czerwone koszule. cień podejrzenia o zdradę padł na Gereba, jednak okazało się, że to posłowie z białą chorągiewką. Dowódca nakazał chłopcom ukrycie się. Posłowie oficjalnie wypowiedzieli wojnę i zapowiedzieli, że zaatakują o wpół do trzeciej. Ustalili zasady walki, by nie doszło do zwykłej bijatyki. W imieniu Feriego Acza zapytali o zdrowie Nemeczka. Następnie poszli odwiedzić go w domu.

VIII Pogoda w trakcie bitwy była piękna. Chłopcy zebrali się na Placu Broni płonąc wojennym zapałem. Boka zmienił nieco plan i poprosił Jano o wybudowanie szańców – okopów, w których mieli skryć się obrońcy. Wszystkie fortece przyozdobione były czerwono-zielonymi chorągiewkami, oprócz tej, z której zabrał ją Feri Acz. Poprzedniego dnia delegacja chłopców z Placu Broni poszła do Ogrodu Botanicznego oddając swą chorągiew, by odzyskać ją w uczciwej walce. Wśród parlamentariuszy byli Czele, Czonakosz i Weiss. Nie udzielili Feriemu informacji, w jaki sposób odzyskali chorągiew.

Gereb uzyskał zgodę Boki na przeniesienie go do pierwszego szeregu, na szańcu. Boka ostatni raz dokonał przeglądu wojsk przed bitwą. W każdym forcie zajmowało stanowiska po dwóch chłopców. Kule z piasku ułożone były w piramidy. Boka z adiutantem zajął miejsce na budzie Słowaka, by mieć baczenie na bitwę. Po chwili chłopcy usłyszeli głos obcej trąbki. Chłopcy w czerwonych czapkach i czerwonych koszulach stanęli po dwóch stronach Placu od ulicy Pawła i ulicy Marii. Rozległ się sygnał trąbki. Czerwone koszule wydały okrzyk bojowy i ruszyły do ataku jedynie od strony ulicy Marii. Pozostałe oddziały z Ferim Aczem czekały przed furtką na zwycięstwo pierwszej części oddziału. Boka widząc to ucieszył się. Plan wciągnięcia czerwonych w pułapkę działał. Nieprzyjaciel był atakowany z trzech fortec. Najgłośniej krzyczał Barabasz celując piaskiem w starszego z Pastorów. Gdy skończył się piasek rozpoczął się atak piechoty z tyłu nacierających nieprzyjaciół. Nastąpiło zamieszanie.

Chłopcy walczyli zgodnie z zasadami pojedynczo. Z fortec atakowano przeciwnika resztkami piasku. Pokonanych zamykano w budzie Jano. Zamknięto tam także starszego z braci Pastorów. Feri Acz wciąż czekał na sygnał do natarcia. Z czasem odgłosy walk ucichły. Dowódca czerwonych zorientował się, że pierwsza część oddziału poniosła klęskę. Chłopcy z Placu Broni triumfowali. Feri Acz zorientował się, że jego ludzie zostali uwięzieni w budce. Nakazał pozostałym atak. Odpowiedział im grad kul z fortec. Bitwa rozgorzała na nowo. Linia frontu zbliżała się do szańca. Adiutant Kolonay nie mógł dotrzeć tam i zarządzić atak. Udało się to Boce. Rozpętał się piaskowy tajfun. Dowódca rzucił całe wojsko do ataku. Czerwone koszule zaczęły łamać ustalone zasady. Feri Acz postanowił uwolnić swych kompanów z budki. Przed nią wyrósł Nemeczek i zgodnie z wszelkimi prawami walki powalił wrogiego dowódcę na łopatki, choć był od niego dwa razy mniejszy. Nieprzytomny Erno padł na ziemię. Załamanie wykorzystali chłopcy i przepędzili obcych z Placu. Pozostał tam tylko Feri Acz.

Wszyscy chłopcy zgromadzili się wokół Nemeczka. Gdy odzyskał świadomość, spytał co się stało. Usłyszał, że zwyciężyli, jednak głównie dzięki jego zasłudze. Nemeczek opowiedział, że wymknął się z domu niezauważony. W głowie słyszał głosy bitwy i nawoływania, by przyszedł z pomocą. Przybiegł, by być razem z innymi. Więźniów wypuszczano pojedynczo. Czerwonym koszulom odebrano całą broń, jedynie dowódca – Feri Acz – odszedł żegnany z honorami. Gereb awansował na porucznika i wstawił się za Nemeczkiem. Boka mianował go kapitanem.

Na plac weszła niepozorna kobieta – matka Nemeczka. Wzięła syna na ręce. W drodze do domu towarzyszyło jej w dwuszeregu całe wojsko w jednakowych czerwono-zielonych czapkach. Przed wejściem do domu Nemeczek podał chłopcom rozpaloną dłoń. Chłopcy rozeszli się, pozostał Boka i Czonakosz. Gdy generał pozostał sam zapłakał z głębi serca. Przestał panować nad sobą. Spotkał się z ojcem Nemeczka, który także zapłakał. Następnie pod dom chorego przyszedł Feri Acz i przechadzał się tam do zamknięcia bramy. Wodzowie chmurnie na siebie patrzyli, a następnie rozeszli się do domów.

IX W Wielkiej Księdze Związku Kitowców cofnięto zapis o zdradzie Nemeczka i zapisano jego imię wielkimi literami. Członkowie oddali także hołd swojemu wodzowi Janoszowi Boce. Wspominali o sprzedaży jednej z trąbek (jedną zdobyli w walce). Udzielali także nagany Palowi Kolnayowi za wysuszenie kitu. Zapisano także słowną kłótnię, jaka rozegrała się między Barabaszem a Kolnayem.

X Wszyscy w kamienicy Nemeczka zachowywali ciszę, by nie zakłócać spokoju chorego. Trawiła go gorączka. Odwiedził go Boka, któremu oznajmił, że umrze. Nikt nie chciał mu wierzyć. Doktor wyznał panu Nemeczkowi, że jego syn wkrótce umrze. Nemeczek jakby poczuł się lepiej i pytał o odniesione zwycięstwo. Boka powiedział o odwiedzinach Feriego Acza i o tym, że przestanie być wodzem po klęsce. Na jego miejsce wybrali starszego Pastora. Stróż Ogrodu Botanicznego przepędził ich z wyspy. Nemeczek wciąż z rozżaleniem wspominał krzywdę, jakiej doznał w Związku Kitowców. Boka zapewniał, że to była pomyłka i już została naprawiona. Chory uświadomił sobie, że już nigdy nie zobaczy Placu. Postanowił iść tam po raz ostatni, jednak nikt nie był w stanie na to się zgodzić. Chłopak krzyczał, zaczął majaczyć. Wykrzykiwał wojenne komendy. Do krawca przyszedł urzędnik magistratu – pan Czetnegi – i przymierzał nowy surdut. Ojciec Nemeczka zabrał się do pilnej pracy – wkrótce pieniądze mogły być mu potrzebne…

Nemeczek wciąż wykrzykiwał różne słowa, aż w końcu zmęczony opadł na pościel. Zasnął, a zebrani pogrążyli się w milczeniu. Za oknem Boka usłyszał głos Barabasza. Do przebudzonego Nemeczka weszła delegacja Związku Kitowców. Chłopak już nikogo nie poznawał, jednak przeczytali mu prośbę o przebaczenie. Po chwili matka Nemeczka stwierdziła, że jej syn nie oddycha. Popłakała się. Boka powiedział chłopcom, by wyszli. Wyszedł w ślad za nimi.

Wieczorem tułał się po mieście, wszystkie miejsca przypominały mu zmarłego. W końcu trafił na Plac Broni. Poinformował Jano o śmierci chłopca. Chodził następnie po Placu wspominając małego przyjaciela i zastanawiając się nad tym, co się wydarzyło. Usłyszał głosy Barabasza i Kolonaya, którzy przyszli pogodzić się. Po chwili rozmawiali już o lekcjach. Boka w budzie Słowaka zobaczył pomalowane na biało kołki. Dowiedział się, że w poniedziałek robotnicy rozkopią plac pod budowę nowego domu. Uciekał z Placu Broni. Ostatni raz spojrzał na niego przy furtce tak, jak patrzy się na Ojczyznę, gdy się ją opuszcza. Nazajutrz nauczyciel wspomniał Erno Nemeczka, zaś Boka po raz pierwszy zaczął w głębi swojej młodej duszy pojmować, czym właściwie jest życie, w którym smutki i radości tak dziwnie splatają się w jeden wspólny los.

Streszczenie szczegółowe jako osobny artykuł

Bohaterowie: Boka, Nemeczek, GerebChłopcy z Placu Broni. ok. 1 min
  • Janosz Boka: czternastoletni uczeń, kapitan chłopców z Placu Broni, a w czasie wojny z „czerwonymi koszulami” generał. Jest poważny, spokojny i rozważny. Nie unika odpowiedzialności: gdy złamał regulamin i zostawił otwartą furtkę, sam kazał wpisać swoje nazwisko do czarnej księgi. Dobrze zorganizował obronę placu, a wobec chorego Nemeczka zachowuje się jak starszy brat. Po jego śmierci rozumie, że w życiu sukcesy mieszają się ze smutkiem.
  • Erno Nemeczek: mały, jasnowłosy i wątły uczeń czwartej klasy, syn biednego krawca. Jako jedyny na placu jest zwykłym szeregowcem i każdemu musi salutować. Jest nieśmiały, ale obowiązkowy i dowcipny. Dowodzi odwagi, gdy sam idzie do obozu wroga w Ogrodzie Botanicznym i odzyskuje chorągiew. Przeziębia się podczas obrony placu i umiera, a przed śmiercią chce jeszcze zobaczyć swój plac.
  • Deżo Gereb: rywal Boki, odważny i zuchwały, który uważa się za lepszego wodza. Gdy nie wygrywa wyborów, zdradza kolegów i przechodzi do „czerwonych koszul”. Pomaga im w zdobyciu placu i przekupuje stróża cygarami. Potem czuje wstyd i chce wrócić do swoich.
  • Ferenc Acz: przywódca „czerwonych koszul” z Ogrodu Botanicznego, wrogiej grupy chłopców, która chce zająć Plac Broni.
  • Czonakosz: przyjaciel Nemeczka i Boki, razem z nimi idzie szpiegować do obozu wroga.

Janosz Boka · Erno Nemeczek · Wszyscy bohaterowie

Czas, miejsce i genezaBudapeszt, marzec 1889. ok. 1 min

Czas. Akcja dzieje się w ciepły marcowy dzień roku 1889 i trwa kilka dni. W tym czasie trójka szpiegów (Boka, Czonakosz i Nemeczek) idzie do obozu wroga, rozwiązany zostaje Związek Kitowców, a potem dochodzi do decydującej bitwy o Plac Broni z „czerwonymi koszulami”. Powieść kończy się w dzień śmierci Nemeczka, gdy Boka dowiaduje się, że na placu ma stanąć kamienica.

Miejsce. Akcja toczy się w Budapeszcie. Plac Broni leży w centrum miasta, między ulicą Pawła a ulicą Marii, otoczony starym płotem i dwiema kamienicami. Z tyłu jest wielki plac z tartakiem parowym, gdzie leżą stosy drewna. Tworzą one labirynty, a na ich wierzchołkach chłopcy budują forty. Tartaku pilnuje stróż Słowak Jano z psem Hektorem. Chłopcy grają tu w palanta i w kulki, bawią się w Indian. Wrogowie mają bazę w Ogrodzie Botanicznym, w którym stoją sztuczne ruiny zamku, a główne miejsce zbiórek to wyspa na stawie.

Geneza. Powieść powstała w 1906 roku, gdy dawny nauczyciel Molnára poprosił go o pomoc przy szkolnym tygodniku. Pisarz zaczął więc drukować w nim powieść dla młodzieży w odcinkach. Potem sprzedał prawa do książki wydawcy, żeby spłacić dług karciany, i choć powieść w 1907 roku okazała się bestsellerem, nie zarobił na niej. Książka została później przetłumaczona na wiele języków i sfilmowana.

Czas, miejsce i opis Placu Broni · Geneza powieści

Problematyka i motywyPatriotyzm, honor, przyjaźń. ok. 1 min
  • Patriotyzm: chłopcy nazywają siebie armią, a plac swoją ojczyzną i bronią go jak kraju. Wierność „sprawie” jest dla nich najważniejsza, nawet za cenę życia. Powieść powstała, gdy Węgry były pod zaborem austriackim, więc obrona placu może przypominać walkę o niepodległość. Można ją też czytać jako satyrę na nacjonalizm i przeczucie I wojny światowej.
  • Honor i odwaga: chłopcy bronią placu mimo przewagi wroga. Odwaga, męstwo i honor decydują o zwycięstwie. Boka sam karze się za błąd, a Nemeczek sam idzie do obozu wroga.
  • Przyjaźń i zdrada: chłopcy są lojalni wobec siebie, a Gereb zdradza i musi potem żałować. Boka konsekwentnie go nie przyjmuje, choć mu współczuje.
  • Poświęcenie i śmierć: Nemeczek umiera po zwycięstwie, a Boka dowiaduje się, że plac zniknie. Książka pokazuje, że sukces miesza się ze stratą i że dzieciństwo się kończy.
  • Świat nastolatków: szkoła, autorytet nauczycieli, różny status majątkowy uczniów i zabawy. Związek Kitowców, który zbiera kit okienny, uznano za szkodliwy i zdelegalizowano.

Problematyka i główne wątki · Motywy literackie · Cytaty

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Chłopców z Placu Broni”?

Ferenc Molnár, węgierski pisarz. Powieść ukazała się jako książka w 1907 roku.

O czym są „Chłopcy z Placu Broni”?

O budapesztańskich chłopcach, którzy bronią swojego placu zabaw przed „czerwonymi koszulami”, i o odwadze małego Nemeczka.

Gdzie dzieje się akcja?

W Budapeszcie, głównie na Placu Broni przy ulicy Pawła, w marcu 1889 roku.

Ile rozdziałów ma powieść?

Dziesięć.

Kim jest Nemeczek?

Najmniejszym z chłopców, który wykazuje wielką odwagę.