Problematyka i główne wątki „Chłopców z Placu Broni”
Powieść porusza tematy patriotyzmu, honoru, przyjaźni i śmierci. Artykuł omawia problematykę i główne wątki.
Problematyka
Powieść „Chłopcy z Placu Broni” powstałą w czasach, gdy nie istniało samodzielne państwo węgierskie, a kraj znajdował się pod zwierzchnictwem Austrii. Zachowanie chłopców, obrona „Ojczyzny”, czyli Placu Broni, poświęcenie w imię walki o własną ziemię sprawiają, że książkę można odnieść do idei nacjonalistycznych, popularnych na przełomie XIX i XX wieku na Węgrzech, podobnie jak w całej Europie. Bohaterowie mówią o sobie jako „armii” broniącej swojej „ziemi” bądź też „ojczyzny”, a wartością, która zdaje się dla nich najważniejsza, jest wierność „sprawie”, mającej charakter nieomal narodowy, nawet jeśli wymaga ona ofiary życia. Obrona Placu Broni przez małych chłopców może w miniaturze symbolizować starania wielu ówczesnych państw o odzyskanie niepodległości czy suwerenności. Takie cechy jak odwaga, męstwo, ale i honor stanowią fundament zwycięstwa. Niektórzy, jak Nemeczek są gotowi do największych poświęceń dla „małej ojczyzny”, oddają za nią życie, a w ostatniej chwili przed śmiercią wspominają ją. Powieść często bywa czytana jako propagująca tego typu system wartości, jednak można ją również interpretować jako satyrę na europejski nacjonalizm i mroczne przeczucie nadchodzącej I wojny światowej, która wybuchła kilka lat po publikacji.
Ferenc Molnar pokazuje także świat budapesztańskich nastolatków, żyjących pod koniec XIX wieku. Możemy poznać, jak wygląda ówczesna szkoła i jakim autorytetem cieszą się nauczyciele (profesor Rac). Jednym z największych przewinień jest zakładanie i członkostwo w organizacjach takich jak Związek Kitowców. Choć jego działalność w żadnym stopniu nie mogła zaszkodzić strukturom państwa, to jednak przez nauczyciela została uznana za szkodliwą i zdelegalizowana. W powieści obserwujemy, że status majątkowy uczniów jest różny (od syna ubogiego krawca, po domy, gdzie jest obecna służba). Dzieci dorastają spędzając większość czasu wspólnie. Po szkole jedzą obiad i udają się do ulubionych miejsc. Grają w kulki, w palanta, bawią się w Indian. Wydają się szczęśliwi.
Pisarz porusza także problem przyjaźni i lojalności wobec kolegów. W obliczu obrony wspólnej idei muszą się zjednoczyć, a ich waśnie nie mają wówczas znaczenia. Niektórzy z zazdrości o władzę są zdolni do zdrady swego obozu, jednak jak pokazuje Molnar, zdrajców nikt nie lubi i nikt nie szanuje, nawet ci, do których przystał. Wartością jest niewątpliwie honor, męstwo i gotowość do poświęceń w imię wspólnej sprawy. Wzorem do naśladowania jest tu Nemeczek, a także dojrzały i kompetentny Janosz Boka.
„Chłopcy z Placu Broni” poruszają też problem śmierci. Główny bohater – Nemeczek umiera, choć na początku był jedynie przeziębiony. Śmierć przychodzi naturalnie. Obserwujący śmierć Erna Boka, który dowiaduje się również o zajęciu Placu Broni na budowę nowej kamienicy dojrzewa. Przekonuje się, że „czym właściwie jest życie, w którym smutki i radości tak dziwnie splatają się w jeden wspólny los.”
Główne wątki
Głównym wątkiem powieści Ferenca Molnara jest znaczenie i obrona Placu Broni, położonego w centrum Budapesztu. Dla chłopców ich miejsce zabaw i spotkań jest symbolem swobody i wolności. Spotykają się tam, aby grać np. w palanta, a także bawić się w Indian. Każdy z nich zna swoje miejsce w szeregu, bo podobnie jak w armii, mają przydzielone wojskowe stopnie. Najniższy rangą jest szeregowiec Nemeczek, który musi wykonywać rozkazy innych. On też zostaje napadnięty i ograbiony z kulek przez silniejszych braci Pastorów. Czyn ten przywódca grupy, Janosz Boka, uważa za pretekst do zbrojnej odpowiedzi.
Boka i Nemeczek dowiadują się, że chłopcy z Ogrodu Botanicznego planują napaść na nich i odebrać im Plac - ich „ojczyznę”. Bolesne jest to, że zdradziecki Gereb opisuje im dokładnie topografię tego miejsca. Boka wydaje odezwę do swych kolegów, wzywając do ofiarnej obrony Placu. Wymyśla także plan bitwy i przeprowadza manewry. W dniu walki wszystko jest gotowe. Plan dowódcy nie zawodzi, a pewny siebie Feri Acz przyczynia się do klęski. Na przeciw niego staje mały Nemeczek i powala chłopca powodując, że reszta wojsk umyka z placu boju.
Chłopcom udaje się obronić w honorowej walce Plac, jednak ceną jest życie chorego Nemeczka. Który rozchorował się wielokrotnie narażając swoje zdrowie – przeziębia się, ale nawet wówczas staje na placu boju. Tragiczny wydaje się finał powieści, gdy okazuje się, że mimo zwycięskiej batalii Plac zajmą robotnicy pod budowę nowego domu.
Jednym z wątków jest też działalność Związku Kitowców. Organizację założyli szkolni koledzy. Jej członkowie zobowiązani są do zbierania kitu i płacenia składek. Spośród siebie wybierają prezesa, który musi rzuć kit, by nie wysechł. Innymi funkcjami są sekretarz (Nemeczek), protokolant (Lesik), czy strażnik pieczęci (Barabasz). Chłopcy mają własną pieczęć z napisem „Związek Kitowców. Budapeszt 1989” oraz chorągiewkę. Swe zadania wykonują odpowiedzialnie. Mają także specjalną księgę, w której zapisują przewinienia wobec związku. Po rozwiązaniu organizacji przez profesora Raca i odebraniu chłopcom składek, Związek Kitowców odradza się na nowo, ale teraz ma istnieć w tajemnicy. Koledzy posądzają Nemeczka o tchórzostwo i zdradę, gdyż unika on złożenia nowej przysięgi, zajęty pilnowaniem zdrajcy Gereba. Postanawiają zapisać jego imię małymi literami w księdze, co upokarza Nemeczka i sprawia mu ból. Po wygranej bitwie o Plac koledzy przywracają cześć dzielnemu Nemeczkowi, jednak jest już za późno, by przekazać dobre wieści umierającemu chłopcu.
Ważnym wątkiem powieści są losy Nemeczka. Nemeczek to drobnej budowy nastolatek, wywodzący się z ubogiej rodziny krawca. Ma uległy charakter i nie przeszkadza mu, że jako jedyny wśród chłopców jest szeregowcem i musi wykonywać polecenia innych. Jest skromny, a koledzy prawie go nie zauważają. Po raz pierwszy zyskuje zainteresowanie po tym, jak zostaje napadnięty przez braci Pastorów. Czyn ten zostaje uznany za niehonorowy. Po raz drugi Nemeczek zostaje wysłuchany po tym, jak jest świadkiem wykradnięcia chorągiewki chłopców przez Feriego Acza.
Wraz z Boką i Czonakoszem udaje się do Ogrodu Botanicznego na przeszpiegi do czerwonych koszul. Mimo strachu nie ucieka i do końca wypełnia wspólną misję z kolegami. Dowiaduje się o zdradzie kolegi Gereba, jednak nie wydaje go innym, a szczególnie jego ojcu. Nemeczek ma jednak dość bycia szarym szeregowcem. Zakrada się do obozu wrogów i ratuje honor swych kolegów. Odzyskuje nawet chorągiewkę, którą następnie zabierają mu bracia Pastorowie.
Podczas pierwszej wizyty w Ogrodzie Botanicznym Nemeczek sam zanurza się w stawie, a potem w basenie. Ponowna wizyta skutkuje także zanurzeniem w stawie przeziębionego Nemeczka. Chłopiec mimo choroby bierze udział w manewrach przed bitwą i zostaje adiutantem dowódcy. Pojawia się także podczas bitwy i powala Feriego Acza. Sam traci przytomność. Cieszy się ze zwycięstwa. Zostaje odniesiony przez mamę do domu. Jego stan zdrowia pogarsza się coraz bardziej. Umiera na oczach rodziców, Boki i kolegów ze Związku Kitowców. Tuż przed śmiercią jego jedynym marzeniem jest ujrzenie Placu Broni, który traktuje jak Ojczyznę.
Pytania i odpowiedzi
Jakie wartości są ważne w powieści?
Patriotyzm, honor, przyjaźń i odwaga.