Streszczenie szczegółowe „Cudzoziemki”
„Cudzoziemka” ma 21 rozdziałów, a streszczenie opisuje je po kolei. Każdy rozdział zaczyna się krótkim podsumowaniem, po którym idzie dokładny opis. Wydarzenia dnia, w którym Róża odwiedza córkę, przeplatają się z jej wspomnieniami o Taganrogu, Michale Bądskim, mężu i dzieciach.
Rozdział I: wizyta u córki i wspomnienia z młodości
Róża stanęła przed drzwiami mieszkania córki i zadzwoniła energicznie. Otworzyła jej służąca, Sabina i pomogła zdjąć futro, czekając na dalsze rozkazy. Kobieta celowo rozbierała się powoli, traktując gosposię lekceważąco. Wreszcie ruszyła w stronę pokoju i zapytała o córkę. Służąca odparła, że wyszła, najwyraźniej zapominając, że starsza pani ma ją odwiedzić. Róża nie okazała, jak bardzo zabolały ją te słowa. Nucąc piosenkę, zaczęła rozkładać paczki na toaletce, potem odesłała Sabinę do kuchni, dodając, że zapomniała o wizycie córki w szkole w sprawie Zbyszka.
Dopiero wtedy usiadła i pozwoliła sobie na okazanie prawdziwych emocji. Jej twarz stężała, a ona poczuła się starą, niepotrzebną kobietą i obrażoną matką. Dotknęła palcami stolik, należący do pradziada i ze złością powiedziała, że córka nie szanuje przedmiotu, który ona wiozła przez całą Rosję. Ruszyła w głąb mieszkania, ze zjadliwością krytykując niedawno zakupione meble. Ze ściany w pokoju stołowym zdjęła portret ojca i ukryła go w swoim futrze.
W domu panowała cisza. Jedynie z ulicy dochodziły dźwięki piosenki „Close your eyes”. Róża zamyśliła się, a w jej sercu na nowo odżyły wspomnienia młodości dla niej przeklętej. Podeszła do lustra i poprawiła sweter w pąsowe i srebrne skrzydła, który kupiła niedawno razem z niemodną parasolką, paryskim gorsetem i jasnym płaszczem. Tamtego dnia wybrała się na zakupy z córką, Martą, która z licznych ubrań wybrała najciemniejszą rzecz i podała jej, aby przymierzyła. Róża ubrała piękny, czarny sweter, a córka spojrzała na nią z zachwytem, dodając, że matka przypomina sen o zimie lub Petronelę. Porównanie do starej kotki uraziło dumę skrzypaczki. Poczuła swoją starość, która stała się dla niej niczym nieodwołalny wyrok, widoczny dla każdego. Ze złością ściągnęła ubranie, mówiąc, że ma za długie rękawy. W oczach Marty pojawiły się łzy, kiedy mówiła, że matka wyglądała pięknie i chciała jej podarować drogi sweter w prezencie. Róża spojrzała na nią wówczas złowrogo, a dziewczyna zamilkła i z rozpaczą patrzyła, jak matka przymierza kolejne stroje, by w końcu wybrać zbyt obcisły żakiecik w purpurowe skrzydła. Córka odwróciła głowę, a sprzedawczyni zaczęła zachwalać ubranie. Róża stała przed lustrem, a Marta milczała. W końcu kupiła żakiet i pożegnała się chłodno z córką. Następnego dnia kupiła gorset, parasolkę i płaszcz.
Róża w ciągu swojego życia spędzała wiele czasu przed lustrem. W słoneczne dni, wypełnione gwarem rozmów bliskich jej ludzi, czuła się piękna i dumnie patrzyła na innych. Natomiast w czasie deszczu miała wrażenie, że jest brzydka i, kryjąc się po kątach, za żadne skarby świata nie zerknęłaby w lustro. Kiedy miała szesnaście lat, jeden wieczór, w Warszawie u Bądskich, zmienił jej postrzeganie swojej osoby. Tego dnia stała przy piecu, w mieszkaniu dyrektora Januarego, znakomitego skrzypka znanego na całym świecie. Czekała aż panna Aniela Bądska skończy ćwiczenie gam, aby akompaniować jedynej uczennicy pana Januarego, „adeptce” skrzypiec Warszawskiego Konserwatorium na Tamce. Nieoczekiwanie stanął obok niej Michał Bądski, najmłodszy syn skrzypka. Chciała się do niego odezwać, lecz mężczyzna przytulił ją do siebie i poprosił, by milczała. Wpatrywał się w nią, a Róża bała się ruszyć, aby nie spłoszyć tego spojrzenia, pod wpływem którego stała się senna i bezradna. Tymczasem Aniela przestała grać i zerknąwszy na parę pod piecem, rzekła, że Róża jest śmieszna. Słowa te uraziły Michała, który obrócił delikatnie Różę w stronę lampy i rzekł do siostry, by popatrzyła na nos dziewczyny. Siostra przyznała, że uczennica ma rzeczywiście śliczny nos.
Tego wieczoru Róża po powrocie do domu, zamknęła się w pokoju, zasiadła przed lustrem i przez wiele godzin wpatrywała się w swoje odbicie. Od tamtej pory twarz stała się dla niej przedmiotem uwagi i wielkiej troskliwości. Przypatrywała się swojej cerze, oczom, ustom, porównując swój wygląd z urodą koleżanek, kobiet z obrazów i książkowymi bohaterkami. Pewnego dnia Kostek Relejewski na lekcji harmonii przesłał jej karteczkę ze słowami: „Panna Róża piękna jest jak róża”. Serce Róży zabiło gwałtowniej, lecz natychmiast zaczęła zastanawiać się, czy Michał lubi róże.
Michał Bądski nosił jej skrzypce, odprowadzając ją do domu. Kiedy po skończonych lekcjach zakładała płaszczyk zawsze czekał w przedpokoju. Pewnego dnia położył przed nią podkreślony tytuł pieśni Griega: „Kocham cię, niestety”. W pogodne wieczory Róża dostrzegała jakąś postać, która chodziła po chodniku ulicy Mazowieckiej. Stawała wówczas za firanką i obserwowała mężczyznę, który śpiewał i dawał ręką znaki. Wreszcie wiosną, wieczorem, Michał zastąpił Róży drogę i zabrał ją na przejażdżkę karetą za miasto. Róża położyła obok skrzypce, które oddzielały ją od mężczyzny. Młodzi trzymali się za ręce, nie mówiąc ani słowa. Michał głaskał delikatnie jej dłoń i przyciągnął do siebie, a dziewczyna zesztywniała. Nagle zachwycił się jej medalionem z lokiem zmarłego braciszka, a jego ręka spoczęła na piersiach Róży. Zaczęła płakać i zażądała powrotu, lecz nie odtrąciła dłoni, a młodzieniec całował ją, prosząc, by przestała ronić łzy. Wrócili szybko, a tamtego dnia Róża odkryła swoje ciało, które nieoczekiwanie drżało pod dotykiem rąk ukochanego.
Wiele lat później, kiedy rozstali się, a Michał mieszkał już w Wierchnieudinsku, żonaty z moskiewską kursistką, którą uwiódł, Róża uwierzyła w słowa Kostka i innych mężczyzn. Uwierzyła w swoje piękno i łaskawie ofiarowała siebie synowi burmistrza Nowego Miasta, Adamowi. Stała się zarozumiała i nieprzystępna. Inni zaczęli ją nazywać „zimną pięknością”. Matka, która wraz z mężem przyjechała za córką, błagała Różę, by wyszła za mąż. Wtedy Róża postanowiła zemścić się na Polsce, którą obwiniała za swoje nieszczęścia. Nie chciała żadnego z mężczyzn, którzy odwracali za nią głowy na ulicach. Wybrała Adama, cichego i nicnieznaczącego petersburskiego studenta, by zmiażdżyć go swoją urodą i nie czuć wdzięczności, ponieważ nic nie mógł jej ofiarować – ani bogactwa, ani rozkoszy. Adam wrócił wówczas po otrzymaniu dyplomu nauk matematycznych do kraju i rodzina za wszelką cenę chciała go zatrzymać, aby nie wracał do Rosji. Jego siostry zwróciły uwagę na piękną skrzypaczkę, życząc sobie by brat miał niezwykłą żonę, wyróżniającą się wśród żon kuzynów.
Ślub wzięli w kościele Marii Panny na Lesznie. Róża pozwalała całować się krewnym Adama, którzy w jej ręce złożyli los mężczyzny, mając nadzieję, że dzięki temu zostanie w Polsce. W miesiąc później Róża zawiozła męża do Saratowa, gdzie miał objąć posadę nauczyciela matematyki w gimnazjum „realnym”. Chodziła po mieście z dumnie uniesioną głową, ubrana na czarno, okazując w ten sposób żałobę po niespełnionej miłości do Michała. Zimna i nieprzystępna, podawała swoją dłoń niczym martwy przedmiot.
Wkrótce na świat przyszło dwoje ich dzieci. W ciągu dnia Adam nie miał prawa zbliżać się do żony, która krzątała się po domu obca nierozumiejąca jego potrzeby bliskości. Kokietowała go każdym ruchem, każdym słowem, sprawiając, że był zazdrosny, ponieważ w podobny sposób zachowywała się w obecności innych mężczyzn. Pewnego dnia Adam wrócił nieoczekiwanie do domu w dwie godziny po wyjściu do pracy. W salonie zastał znanego w mieście melomana, prezesa sądu okręgowego, Krylenkę, który siedział przy pianinie. Tuż obok stała grająca na skrzypcach Róża. Adam wyprosił gościa za drzwi, a Róża, uniesiona gniewem, wykrzyczała, że nigdy nikogo nie pokocha.
Przez wiele lat Róża prowadziła grę, bawiąc się uczuciami mężczyzn, których cierpienie upajało ją niczym alkohol. Nauczyła się wykorzystywać swoją urodę, którą pielęgnowała troskliwie. Wcierała na noc maść ogórkową, spała w rękawiczkach i nigdy nie nosiła gorsetów. Była przekonana, że w ten sposób osiągnie zwycięstwo nad mężczyznami, nad Polską i Rosją oraz swoim życiem. Nie miała nadziei na poprawę swojego losu, lecz jej świat przesłaniała jej miłość do jednego człowieka, która nadal żyła w jej sercu. Za każdym razem, kiedy Adam wodził za nią oczami i chudł z namiętności, cieszyła się z tego, pamiętając, że kiedyś sama cierpiała z miłości. Gdy dostawał list z Nowego Miasta i chodził zmartwiony, krzycząc na syna, by mówił „mamusiu” a nie „mamoczka”, radowała się, myśląc, by przepadł razem z Polską. Za każdym razem, kiedy udało się jej upokorzyć jakiegoś Rosjanina, ogarniała ją radość i myślała, że w ten sposób karze ich za kobietę, która uwiodła Michała. Zdarzały się też chwile, kiedy zamykała się w pokoju i płakała, z trudem powstrzymując się od krzyku. W ten sposób karała się za to, że została żoną Adama i zaprzedała mu swoje ciało i duszę.
Dzieci podrosły, a Róża nie prześladowała już innych swoją urodą jak dawniej, choć nadal o nią dbała. Zaczęła zwracać uwagę na to, jak ludzie na nią patrzą i w jakich słowach wyrażają swoje komplementy. Kiedy dostrzegała kolejną oznakę starzenia się, w pierwszej chwili była przerażona. Nie bała się śmierci, lecz obawiała się metamorfozy, która odbierze jej możliwość powrotu do Michała, na którego nadal czekała. Ostatecznie przyjmowała nową zmarszczkę, czy też plamę na skórze, ciesząc się, że jej doskonały nos nadal pozostaje niezmienionym.
Słowa Marty, porównujące ją do starej kotki, przeraziły Różę. Przypomniała sobie zdarzenie w Królewcu i poczuła się oszukana. Pomyślała, że nie zrozumiała prawidłowo słów, które wypowiedział Gerhardt i napełniła je zupełnie innym znaczeniem. Tamtego dnia zlekceważyła córkę i kupiła czerwony żakiet i jasny płaszcz. W ten sposób odrzuciła noszoną latami czerń, która dla niej oznaczała czekanie.
Rozdział II: szal prababki i telefon od Adama
Radio grało „Close your eyes”, a Róża, oburzona zachowaniem córki, która najwyraźniej zapomniała o jej wizycie, brakiem szacunku dla rodzinnych pamiątek, pragnęła zapomnieć o wszystkim. Wyjęła z mufki druty z zaczętymi „gamaszami” dla Adama i zabrała się do roboty. W pewnej chwili rozpłakała się, lecz szybko zapanowała nad sobą i przeszła do salonu. Na ścianie dostrzegła szal babki, zesłanej razem z mężem na Kaukaz, który był jedną z nielicznych pamiątek rodzinnych, stanowiących dla Róży dokument jej życia. Był dowodem na to, że mogła gardzić niewolniczą Polską i patriotyzmem męża. Często mawiała, że jej przodkowie przelali krew dla kraju. Kiedy urodziła syna i do jej domu z wizytą przyszedł generał-gubernator Brenczaninow i zapytał o imię chłopca, odpowiedziała z dumą, że nazwała malca Kazimierz, imieniem, które nosili polscy królowie. W ten sposób zraziła do siebie i do sprawy katolickiej kaplicy dostojnika w Saratowie.
Dla Róży Polska skończyła się w roku 1831, kiedy to babka Zwardecka została zesłana na Kaukaz, a o Polsce nie mówiono jeszcze, że poniosła nieszczęsną i wzniosłą ofiarę. Z rozsądku przechowywała pamiętnik ciotki Louise, córki legionisty, wcześnie osieroconej przez ojca, który pokazywała jako dowód, że jej rodzina przetrwała, nie wynarodowiła się i nie zmoskaliła.
Róża chwyciła szal i zauważyła, że był przybity do ściany gwoździami. Gwałtownie szarpnięta tkanina pękła, a kobieta krzyknęła przerażona, jak gdyby dotknęła trupa. Po chwili ochłonęła i poczuła złość. Zaczęła wyrywać gwoździe, lecz zmęczyła się i rozejrzała po pokoju. Na biurku zięcia dostrzegła krucyfiks z chleba, ulepiony przez jego wuja, a za nim nóż do rozcinania kartek. Ujęła go, strącając krzyż, który rozbił się, a na twarzy Róży pojawiła się radość. Pomyślała, że to zięć kazał Marcie tak ją potraktować i zdjęła ze ściany resztkę szalu, chowając go obok portreciku ojca.
Gdy zadzwonił telefon, podniosła słuchawkę, mając nadzieję, że usłyszy głos córki. W tej samej chwili ukazała się Sabina, pytając, czy ma podać herbatę. Róża usłyszała w słuchawce głos męża. Odprawiła służącą, mówiąc, że Marta przeprasza za spóźnienie. Kiedy Sabina odeszła, Róża odezwała się do męża, informując go chłodno, że córki nie ma w domu. Ze złością zarzuciła mu, że chciał się wyżalić Marcie i kazała mu przyjść natychmiast po gotowe „gamasze”. Potem rzuciła słuchawką i wróciła do salonu, gdzie usiadła przy fortepianie i zagrała kilka taktów „Żalu” Chopina.
Zaczęła wspominać ciotkę Luizę, nadal złorzecząc jej za naukę skrzypiec, choć uwielbiała śpiewać. Ciotka zdołała ukończyć pensję w Warszawie i Hotel Lambert w Paryżu. Odrzuciła miłość opiekuna Sziszko, urzędnika samorządowego w carskiej Rosji, nauczyła się kilku języków i pozyskała przyjaźń znakomitych ziemiańskich rodzin na Kujawach. Przez wiele lat, pielęgnując w sercu nienawiść do „najeźdźcy ze wschodu”, pracowała na dworach i zebrawszy spory kapitał, zjawiła się pewnej jesieni w Taganrogu. Z niechęcią przywitała się z matką Róży, lekkomyślną Sophie, która spędzała czas w oficerskich klubach i zamknęła się w gabinecie z ojcem dziewczyny. Po jakimś czasie wezwali do siebie Różę, by oznajmić, że ciotka zabiera ją do Warszawy, gdzie będzie mogła uczyć się na prywatnej pensji i w konserwatorium muzycznym. W dwa dni później wyjechały. Róża mawiała, że zniszczono wówczas jej życie, wyrywając ją z domu i gimnazjum, ponieważ ciotce zachciało się ją ratować „polskie dziecię” i ozdobić ród skrzypaczką. Wspominała dzień, w którym była w operze na występie znanej włoskiej skrzypaczki i po powrocie do domu poprosiła ojca, aby kupił jej skrzypce. Żałowała, że nie została śpiewaczką.
Zaśpiewała nieśmiało, zdziwiona, że wspomnienia powracają do niej, przynosząc tak wyraźne obrazy. Jej głos zabrzmiał obco.
Rozdział III: Adam w mieszkaniu Marty i imię Ewelina
Nagle drgnęła, usłyszawszy dzwonek do drzwi wejściowych. Ruszyła do przedpokoju. W progu stał Adam, którego przywitała ze złością. Mąż spojrzał na nią zaskoczony, przypominając, że kazała mu natychmiast przyjść. Róża popatrzyła na niego nieprzytomnie, lecz po chwili roześmiała się, wpuszczając go do mieszkania.
Adam, wieszając futro, zerkał na żonę, próbując odgadnąć, w jakim jest nastroju. Wreszcie ucałował jej dłoń, co najwyraźniej wzruszyło Różę. W milczeniu przeszli do salonu. Mężczyzna usiadł i zapytał ją jak się czuje. Odpowiedziała mu wyraźnie zagniewana, że córka zapomniała o jej wizycie. Adam próbował załagodzić sytuację, mówiąc, że Marta zapewne za chwilę się zjawi. Róża zapytała, czego chciał od córki. Odparł, że chciał się dowiedzieć, czy są zdrowi. Kobieta z triumfem rzuciła pytanie, czy pani Kwiatkowska mu nie wystarcza. Mąż zaczął bronić kobiety, mówiąc, że jeszcze tego dnia chwaliła Różę, co jeszcze bardziej ją rozzłościło. Adam odparł, że ślicznie dziś wygląda, nazywając ją „Elcią”.
Imię to przywołało kolejne wspomnienia. Róża pamiętała dzień, w którym ciotka Luiza nadała jej imię Eveline, by dodać jej prestiżu. Była jesienna niedziela. Razem z ciotką szła na spacer do Łazienek. Róża przyglądała się z zainteresowaniem mijającym je dorożkom i ludziom, upominana przez ciotkę, by się „nie gapiła”. Dotarły do parku i ruszyły w stronę Okrąglaka, gdzie sprzedawano pierniki. Róża zerknęła na ciotkę i zauważyła, że spod jej sukni wystaje rąbek haftowanych pantalonów i halki. Poczuła, że za chwilę roześmieje się głośno i wiedząc, że nie zdoła zapanować nad radością, ruszyła biegiem z górki w zatłoczoną aleję, czym przeraziła ciotkę. Luiza, nie rozumiejąc, co się stało z dziewczyną, zaczęła za nią wołać, zwracając uwagę spacerowiczów. Przechodnie, zaskoczeni widokiem czarnowłosej panny, zaczęli coraz głośniej narzekać, że w Łazienkach nie należy biegać i ktoś zasugerował, aby pochwycić dziewczynę i oddać ją do rewirowego. Jakiś porucznik pochwycił Różę w ramiona, a ona popatrzyła na niego ufnie, z uśmiechem. W tej samej chwili nadeszła ciotka Luiza i krzyknęła, aby wypuścił pannę, oskarżając go o napaść „na polskie dziewczę”. Mężczyzna odszedł szybko, przeklinając Polaków. Spacerowicze rozeszli się, a jeden jegomość powiedział, że ciotka ochrzciła dziewczynę „Rojzą”, a nazywa Polką.
Tego samego dnia wieczorem, kiedy ciotka uspokoiła się i przestała płakać, wezwała do siebie dziewczynę i zarządziła, że od dziś będzie na nią wołała Eveline, ponieważ nie życzy sobie, aby córkę jej brata uważano za Izraelitkę. Michał nigdy nie nazwał Róży jej nowym imieniem. Nawet wiele lat później, kiedy spotkali się po raz ostatni na chórku kościoła Świętej Anny, mówił do niej „Różo” i prosił o przebaczenie.
Adam zawsze mówił do niej „panno Ewelino”, a po ślubie nazywał ją „Elcią”. Te dwa imiona kojarzyły się Róży z dwoma różnymi życiami: pierwszym – krótkim i nieszczęśliwym, drugim – wymyślonym, wypełnionym szacunkiem ludzi i powolną śmiercią duszy. Przedrzeźniała teraz to zdrobnienie, jakby chciała ukarać się za to, co nastąpiło w jej życiu, kiedy przestała być Różą a stała się Eveline. Adam patrzył na nią, drżąc, w końcu wstał i szybko pobiegł w stronę drzwi. Róża opamiętała się i zatrzymała go. Wrócił i starał się łagodnie uspokoić żonę, przypominając, że znany lekarz z Królewca ostrzegał ją przed nadmierną irytacją. Kobieta po chwili odezwała się cicho, by przymierzył „gamasze”. Mężczyzna ożywił się, mając nadzieję, że awantura została zażegnana i podziękował za prezent. Zaczął przymierzać kapcie, wyraźnie zakłopotany spojrzeniem żony. Róża obserwowała go w milczeniu. Nagle podskoczył z grymasem bólu na twarzy, a kobieta roześmiała się złowrogo. Adam popatrzył na nią, tłumacząc, że nie powinna się śmiać, skoro jego naprawdę boli krzyż. Nagle domyślił się, że żona nie śmieje się z jego miny, lecz z niego całego. W jej oczach zauważył nienawiść. Usiadł zrezygnowany, a Róża przestała się śmiać i pogardliwie powiedziała, że nic nie potrafi, a jego ręce są tak tępe jak on. Chwyciła dłoń męża i z rozpaczą powiedziała, że do tej pory nie widziała „takich głupich, niepojętych rąk”. Adam odparł spokojnie, by go puściła. Wiedział, że jego ręce są dla niej śmieszne i obrzydliwe, ponieważ nie są dłońmi Michała.
Wiedział o tym już od ponad czterdziestu lat. W pierwszym miesiącu małżeństwa wszedł niespodziewanie do pokoju i dostrzegł Różę, stojącą w oknie. Wydała mu się wówczas biedna i drobna. Od pierwszej chwili, w której ujrzał Różę w karetce pocztowej, jadącej do Nowego Miasta, był nią oczarowany. Z czasem to zauroczenie wypełniło wszystkie jego uczucia i myśli, sprawiając, że ukochana nieustannie go zadziwiała. W czasie ślubu zapomniał odpowiedzieć księdzu, pochłonięty pragnieniem dotknięcia kobiety, by przekonać się, że jej policzki są prawdziwe. Przez całe wspólne życie miał wrażenie, że chce sprawdzać, czy to, co powiedziała ukochana, czy też zrobiła, jest świadectwem jej istnienia w jego życiu. Te uczucia stały się dla niego źródłem bolesnego szczęścia. Z czasem zmieniły się w koszmar.
Tamtego dnia, kiedy zajrzał do sypialni i dostrzegł żonę, zapatrzoną przed siebie, w skromnej sukience, ucieszył się. Od jakiegoś czasu wyobrażał sobie, że widzi ją zagubioną w obczyźnie, zalęknioną i mu bliską. Poczuł ogromną czułość, marząc, że nadeszła chwila, w której stanie się jej naprawdę bliski. Podszedł do niej i położył jej rękę na ramieniu. Odwróciła głowę, a wtedy zauważył na jej twarzy upojenie. Poczuł ogromne rozczarowanie, kiedy spojrzała na niego nieprzytomnie i nagle w jej oczach pojawił się wstręt, kiedy zrozumiała, że to on ją dotyka. Wieczorem wstała od kolacji i pobiegła do pokoju. Adam poszedł za nią i zastał żonę głośno płaczącą. W objęciach coś tuliła. Nagle przestała szlochać i wyciągnęła ku niemu fotografię, mówiąc, że to Michał. Adam nie poruszył się, kiedy pogłaskała zdjęcie i z czułością wyszeptała: „O, jakie ręce, jakie dłonie…”.
Rozdział IV: gniew Róży i powrót Zbyszka
Przez wiele lat Adam nauczył się cierpliwości. Siedział teraz przed Różą z zamiarem przeczekania drażliwej sytuacji. Kobieta krzyczała, że takimi dłońmi nic nie można osiągnąć i nawet nie potrafi chleba ukroić. Mężczyzna odparł, że przecież ani ona, ani dzieci nigdy nie byli głodni. Jego odpowiedź rozwścieczyła Różę. Zaczęła wykrzykiwać, że dawała lekcje i szyła po nocach, biegała w poszukiwaniu najtańszych jarzyn, przerabiała suknie i trzymała gimnazjalistów na stancji. Adam pobladł i dodał, że te argumenty słyszał już wiele razy i należy dziękować Bogu, że byli zdrowi i mogli pracować. Te słowa jeszcze bardziej rozjuszyły Różę. Chwyciła się za serce i wykrzyknęła, że mąż znów mówi o Bogu. Przypomniała dzień, kiedy ich syn, Kazik, leżał chory, a ona czuwała przy jego łóżku. Zrozpaczona, zwróciła się o pomoc do męża, a ten odparł, że nie mogą się sprzeciwić woli boskiej, ponieważ „Bóg dał – Bóg wziął”. Obwiniła go o chorobę chłopca, który zaraził się od felczera, sprowadzonego do Adama.
Mężczyzna podniósł się z fotela, poszarzały na twarzy. Popatrzył poczerwieniałymi oczami na żonę i naparł na nią. Róża cofała się, uśmiechnięta, a on kazał, by zamilkła, bo ją zabije. Róża wykrzyczała mu prosto w twarz, że może w końcu mu się to uda, skoro przez tyle lat nie potrafił. Adam chwycił ją za ramię, dusząc w sobie słowa niewypowiedziane od wielu lat. Po raz pierwszy ujrzała go tak innym i straszliwym. Szarpnął nią i popatrzył z nienawiścią. Róża spojrzała na niego i wyszeptała, że jest jej słabo. Mąż zdążył pochwycić ją w ramiona, chroniąc przed upadkiem. Z trudem położył na kanapie, wyraźnie zaniepokojony, choć na jego twarzy nadal malował się zastygły wyraz nienawiści. Róża była przytomna, lecz nie pomagała mężowi, kiedy ten starał się ułożyć ją na sofie. Popatrzyła na niego i powiedziała, że chciał ją zabić. Dopiero po tych słowach Adam oprzytomniał. Usiadł obok niej, rozumiejąc, że nawet nienawiścią nie potrafił pokonać żony. Zaczął niezdarnie masować jej stopy. Po jakimś czasie poruszyła się, mówiąc, że ma przestać, bo sprawia jej ból. Zawstydzony, cofnął rękę, patrząc błagalnie na żonę, gotów spełnić jej żądania. Róża, odwróciwszy głowę do ściany, kazała mu przynieść herbaty i wezwać Władzia. Adam zadzwonił po syna i po chwili wrócił do salonu z filiżanką. Róża leżała na kanapie z beztroską miną. Pomógł jej usiąść i podał na łyżeczce napój. Kiedy wypiła, poczuł zalewającą go falę szczęścia. Pieczołowicie zaczął poić żonę. Na twarzy kobiety pojawił się rumieniec. Odsunęła rękę męża i roześmiała się, powtarzając, że chciał ją zabić.
Ponownie rozległ się dzwonek do drzwi i Adam pobiegł do przedpokoju. Nieoczekiwanie usłyszał jej cichy głos, wzywający go do siebie: „Adasiu”. Zaskoczony, zawrócił i pochylił się nad żoną. Wyjaśniła mu, że chciała go zobaczyć, bo zdawało się jej, że nigdy go nie widziała, a potem dodała, że teraz wszystko już rozumie. To zachowanie oszołomiło Adama tak bardzo, że nie wiedział, jak ma się zachować. Sabina otworzyła drzwi wejściowe i twarz mężczyzny rozjaśniła się, kiedy usłyszał głos wnuczka. Róża spochmurniała i kazała chłopcu iść do swojego pokoju, lecz Zbyszek wszedł do salonu i ujrzawszy babkę i dziadka, zatrzymał się. Nie lubił Róży, której wizyty sprawiały, że wszyscy byli w złym nastroju. Natomiast dziadka lubił bardzo, choć traktował go raczej jak kogoś, kogo sadza się z honorami na kanapie i nie wymaga się od niego zbyt wiele. Popatrzył na Różę nieżyczliwie, przeczuwając, że nic dobrego nie wyniknie z jej obecności w domu.
Róża spojrzała na wnuka z niepokojem. Do Marty czuła zawsze niechęć, ponieważ córka za bardzo przypominała jej ojca. Obaj synowie – Władzio i nieżyjący Kazio, byli podobni do niej i zawsze mogła sobie wyobrażać, że są dziećmi jej i Michała. Synów kochała szczerze, zaś uczucia do Marty były wymuszone. Zbyszek odziedziczył po matce i dziadku charakterystyczną „spiczastą brodę”, a poza tym był bardzo podobny do zięcia, którego nie cierpiała. Odezwała się do chłopca z pytaniem, co się mówi, kiedy się wchodzi do domu. Adam zmarszczył brwi, ponieważ zawsze szanował dzieci, które uważał za dar nieba i przyszłość narodu, a napastliwość żony w stosunku do wnuka nie spodobała mu się. Poprosił Różę, by dała spokój i zapytał chłopca, dlaczego tak wcześnie wrócił ze szkoły.
Zbyszek nie odpowiedział mu, złośliwie patrząc na babkę. W końcu odparł z triumfem, że do domu wszedł w bramie, w której stała platforma i dwa konie, więc nie miał komu powiedzieć dzień dobry. Urażona Róża podskoczyła na kanapie. Zarzuciła, że wnuczek kpi z niej i odziedziczył po ojcu „handlarskie zdolności”, po czym kazała mu iść precz. W odpowiedzi chłopiec wrzasnął, że to ona powinna iść precz z jego domu i zapłakany, wybiegł z pokoju. Na twarzy Róży pojawiła się złowroga radość. Wydyszała, że została wypędzona z domu córki, nazwała wnuczka „Żydziakiem” i rozpłakała się. Adam błagał ją, aby przestała. Stanął przy kanapie, patrząc na łzy żony z niedowierzaniem, w końcu rzekł, że sama przecież zaczęła, napadając na malca. Róża płakała coraz głośniej. Mąż kazał jej się opanować, broniąc Zbyszka. Uspokoiła się nieco i z wyrazem apatii na twarzy zaczęła kołysać głową.
Rozdział V: przyjście Władysia i dzieciństwo syna
Adam wybiegł do przedpokoju i otworzył drzwi, wpuszczając do mieszkania Władysia z żoną. Oboje borykali się ostatnio z wieloma problemami. Władysia niespodziewanie odwołano z Królewca i zaczął się zastanawiać nad opuszczeniem służby państwowej. Był mężczyzną słabym, drobnym i cholerycznym i niezwykle popędliwym. Po matce odziedziczył potrzebę zmian i triumfów, po ojcu – strach przed odpowiedzialnością i skłonność do przeceniania cudzej racji. Każde nowe wyzwanie uważał za przekraczające jego możliwości, lecz podejmował odważnie wszelkie trudy. Niewygody, złośliwości odczuwał jako bolesne krzywdy. Nie znosił niepunktualności, hałasu, choroby i uczuciowego przymusu, a każdą klęskę przyjmował ze spokojem, przekonany o własnej nieudolności i winie. Obecnie szukał nowego stanowiska, zdecydowany na najbardziej ambitne przedsięwzięcia. Jego żona, Jadwiga, traktowała go jak najukochańsze dziecko i bohatera. Uwielbiała męża, a Władysław, przyzwyczajony do pogardy, z jaką odnosiła się matka do ojca, przyjmował miłość Jadwigi z wdzięcznością i podziwem. Ich dom, z trójką pięknych dzieci, które nauczone były, by nie przeszkadzać ojcu, stał się dla niego miejscem trwałego zadowolenia i nadziei.
Władysław przeczuwał, że coś musiało się stać, kiedy matka kazała go wezwać. Jadwiga stanęła za nim, gotowa bronić męża za wszelką cenę. Weszli do salonu i na twarzy mężczyzny pojawiła się troska. Nie był zaskoczony widokiem leżącej matki – Róża często po atakach gniewu była wyczerpana. Okazał jednak niepokój, ponieważ matka po prostu tego żądała i oczekiwała.
Pierwszy raz zażądała troski o siebie, kiedy miał sześć lat. Tego dnia wyszła po południu na próbę do Klubu Szlacheckiego, gdyż niebawem miał się odbyć koncert z jej udziałem. W domu w takich sytuacjach panowało ogólne przygnębienie. Róża od rana zamykała się w salonie, do którego nikt nie miał prawa wchodzić. Dzień wcześniej wszyscy otrzymywali odpowiednie dyspozycje, których musieli ściśle przestrzegać. Babka Sophie czytała kartkę, na której były zapisane godziny obowiązków i choć śmiała się z rozporządzeń córki, przestrzegała planu dnia. W razie uchybień, Róża była straszna i zarzucała matce, że demoralizuje jej dzieci.
W porze obiadu wracał z gimnazjum ojciec i chodził na palcach. Z salonu słychać było grę matki na skrzypcach. Władyś z niepokojem oczekiwał na to, by matka zasiadła do stołu, lecz ona nie przestawała grać. W końcu ojciec wchodził do salonu i informował matkę, że podano obiad. Czasami Róża z gniewem rzucała skrzypce i krzyczała, że wydała odpowiednie dyspozycje i by dali jej oddychać. Wbiegała do stołowego, odpychała od siebie talerze i milkła. Wtedy jedynie mały Kazio potrafił przyciagnąć jej uwagę. Wyciągał do niej rączki, wygłaszał zabawne słówka, a kiedy była naprawdę smutna, kładł głowę na stole i nie chciał jeść. Tak długo udawał swoje nieszczęście, aż matka pytała go wprost, co mu jest. Najczęściej Adam, po wejściu do salonu, był całkowicie ignorowany – Róża grała dalej, udając, że go nie słyszy, a gdy stawał się szczególnie natarczywy, zerkała na niego z niechęcią i pogardą. Kilka razy wpadał w gniew, grożąc, że zabroni jej publicznych występów. Podczas jednej z takich scen chciał wyrwać żonie skrzypce. Róża, nie przerywając gry, wycofała się do jadalni, a mężczyzna wskazał jej miejsce przy stole, żądając, by nigdy nie stało puste w czasie posiłków. Usiadła, wciąż grając „Melodię” Rubinsteina, a po jej policzkach spłynęły łzy. Po tym zdarzeniu Adam przez długi czas nie wzywał żony na obiad.
Władyś zawsze bał się dni, poprzedzających koncerty matki. Kiedy jednego dnia pojechała na próbę, w domu zrobiło się wesoło. Babka pozwoliła chłopcom jeść konfitury z melona i zajęła się układaniem pasjansa. Ojciec był w szkole. Chłopcy zaczęli przeglądać rzeczy w sekretarzyku i szafach matki. Ubrani w jej suknie, bawili się pudrami i listami, wysypanymi z szuflady. Nagle Kazio podbiegł do łóżka matki i rozpłakał się. Przerażony Władyś zaczął sprzątać w pokoju i po paru minutach poszedł z bratem do salonu. Babka Sophie przyniosła im na tacy patelnię z blinami i garnek śmietany. Było to danie zabronione przez matkę na noc. Zaczęli jeść brudnymi rączkami, po czym poszli spać z dziwnym uciskiem w sercu. Nagle Władyś otworzył oczy, czując, że jego dłonie są uwięzione w czyichś dłoniach. Ujrzał pochyloną nad sobą matkę, która wpatrywała się w niego i zmartwiał. Przypomniał sobie wszystkie zakazy matki i ogarnął go gniew, że matka przychodzi w nocy, choć powinna ich pilnować w dzień. Z niechęcią odwrócił głowę, a wtedy Róża wykrzyknęła, że nie cieszy się, że przy nim jest i przez cały wieczór nie zaniepokoił się o matkę, nie pomyślał, kiedy wróci do domu, nie lękał się o nią. Rozpłakała się, a wtedy pojawił się ojciec i wyprowadził z pokoju, prosząc, by nie straszyła dzieci. Zachowanie matki i jej słowa wstrząsnęły Władziem. Od tamtego dnia Róża po powrocie do domu zawsze pytała, czy dzieci niepokoiły się o nią. Wkrótce Władyś nauczył się wybiegać naprzeciw matce, dopytując, gdzie była i jak się czuje oraz zapewniając, że za nią tęsknił.
Również i tym razem Władysław nie zapomniał wyrazić swojego niepokoju o matkę. Róża nie spojrzała na niego, najwyraźniej czekając na jego powitanie i słowa troski.
Stosunki, łączące Różę z synem, nie były takie, jakich by pragnęła. Róża, rozpamiętująca odrzuconą miłość i nieszczęśliwie zamężna, odnajdywała porozumienie z płcią przeciwną w macierzyństwie. Po śmierci Kazia, na Władysiu spoczął cały ciężar prób matki pogodzenia się z mężczyznami. W miarę rozwoju chłopca, zaczęła przekazywać mu coraz więcej swoich pragnień i pojęć. Nie mogąc zapełnić pustki po stracie Michała, z czasem zrezygnowała ze swoich kobiecych tęsknot i przejmowała męskie samopoczucie syna. Z zapałem dzieliła niechęć Władysia do dziewcząt, nigdy też nie próbowała wpłynąć na jego postrzeganie kobiet. Nie potrafiła zrozumieć, że wszelkie lęki chłopca przed kobietami w rzeczywistości były odzwierciedleniem jego lęków przed matką. Uważała siebie za bóstwo w oczach syna i za wszelką cenę chciała kierować jego życiem.
Władyś, słaby, czuły zaczął postrzegać kobiety przez pryzmat matki – jako tajemnicze i wrogie. Marzył jednak o kobiecie, która nie budziłaby w nim niepokoju i zachwytu, lecz do której czułby dozgonną czułość. Ukierunkowany przez Różę, że gra płciowa powinna być podporządkowana interesom, kiedy dorósł zwrócił najpierw uwagę na kobiety piękne, wzgardliwe i wspaniale ubrane. Wyobrażał sobie, że płaczą, gdy odchodzi do swoich zajęć i tęsknią za nim. Róża natomiast szczyciła się swoim synem i lubiła bywać z nim między ludźmi. Kiedy Władyś stał się młodym mężczyzną, ona nadal była piękną kobietą i w jego towarzystwie zapominała o mężu. Dopóki syn był dzieckiem, Adam musiał asystować żonie podczas koncertów i rautów dobroczynnych. Z czasem jego miejsce zajął Władyś, którego nauczyła grać na fortepianie. Odczuła prawdziwy triumf, kiedy szesnastoletni syn akompaniował jej publicznie na koncercie. Oszołomiona swoją wyższością, przyciągająca tęskne spojrzenia dygnitarzy, lubiła obserwować syna, który zwracał na siebie uwagę panien, a wtedy Róża upajała się zemstą. Czuła się tak, jakby sama raniła kobiety i odrzucała je. Towarzystwo syna zapewniało jej jeszcze jedno uczucie – kiedy odchodziła po koncercie z Adamem, wiedziała doskonale dokąd zmierza – do skromnego domu i niemiłego małżeńskiego łoża.
Rozdział VI: pierwsze zaręczyny Władysia
W wieku dwudziestu kilku lat Władyś zaręczył się po raz pierwszy. Przebywał wówczas na studiach za granicą. Udało mu się całkowicie odizolować od domu rodzinnego, choć muzyka nadal kojarzyła mu się z matką i napełniała jego serce znanym mu niepokojem. W jednej z organizacji studenckich spotkał Halinę – brzydką i ubogą, tak bardzo różniącą się od znienawidzonych przez niego uroków kobiecości. Dopiero po pół roku zawiadomił rodziców o swoich zaręczynach. Wkrótce w Berlinie zjawiła się Róża. Syn powitał ją na dworcu kwiatami.
Halinę miała poznać następnego dnia. Matka wysiadła z pociągu z migreną i spojrzała na niego z wyrzutem. Władyś natychmiast poczuł się winny za jej męczącą podróż i z niepokojem zajął się matką. Powrócił w świat dzieciństwie, wypełniony strachem i troską o matkę, od którego starał się uciec.
Pod wieczór Róża kazała się zawieźć do opery na „Butterfly”. Entuzjastycznie podziwiała gmach, oglądała marmury, sklepienia i lustra. Swoim zwyczajem odniosła się wrogo do ludzi. Zachowywała się władczo, traktując innych jak intruzów. Kiedy poprawiła strój i fryzurę, wsparta na ramieniu syna ruszyła czerwonym chodnikiem, rozdając uśmiechy i czując na sobie spojrzenia ludzi. Skupiona wyłącznie na sobie, potrącała nogi innych, gdy przesuwała się do swojego fotela. Władyś cierpiał, wyczuwając znaną mu wrogość do matki, którą znał z dzieciństwa. Bał się patrzeć na innych, starając się ochronić matkę i miał nadzieję, że nie rozpłacze się, ani nie dosięgnie jej jakieś niegrzeczne słowo. Jednocześnie czuł litość i pragnął ją chronić, odgrodzić od świata. Rozbrzmiała muzyka i Róża przymknęła oczy, wsłuchując się w dźwięki. Podczas drugiego aktu kobieta, siedząca obok niej, zaczęła płakać. Róża zwróciła się do niej i złowrogo wyszeptała po francusku, że żąda ciszy za swoje pieniądze. W chwili napięcia akcji bladła i wsłuchiwała się w muzykę. Kiedy Butterfly pożegnała swoje dziecko, Róża zmieniła swoją postawę. Usiadła sztywno i poprawiła włosy, śmiejąc się zjadliwie. Ziewnęła w chwili samobójczej śmierci bohaterki opery i wyszła przed końcem przedstawienia, ku niezadowoleniu sąsiadów.
Następnego dnia wybrała się do galerii. Władzio był wtedy na obowiązkowym seminarium i po zajęciach poszedł po matkę do Kaiser-Friedrich-Museum. Stała wpatrzona w obraz Konrada Witza „Ukrzyżowanie”. Pocałował ją znienacka w rękę. Spojrzała na niego zaskoczona i wyjaśniła, że chciałaby patrzeć na święte obrazy i myśleć o innym świecie, a na tym dostrzegła wszystko, co jest ludzkie - cierpienie i śmierć.
Po objedzie zjawiła się Halina, którą Róża powitała z przesadną grzecznością i nieomal siłą usadowiła na fotelu. Potem zaczęła przepraszać za skromne przyjęcie, zadzwoniła na herbatę i kazała Władziowi, żeby wyjął z neseseru podróżne sztućce. Kiedy podał jej łyżeczkę, ze złością zażądała, by przyniósł srebrną. Nieustannie mówiła i co chwilę całowała głowę syna ze współczuciem i żałością. Halina spochmurniała i niechętnie odpowiadała na zadawane jej pytania. W miarę jak narastało przygnębienie dziewczyny, Róża nabierała życia. Opowiadała o własnych koncertach i wakacjach na Litwie. Władzio nie podtrzymywał rozmowy i zagadywał narzeczoną o sprawy uniwersyteckie, lecz nie zdołał poprawić ogólnej atmosfery. Wkrótce Halina wyszła, zaledwie dotknąwszy palców Róży i odwracając głowę od narzeczonego.
Władyś stanął przed matką i spojrzał na nią z gniewem i żalem. Spytała go, o co ma pretensje i wtedy zbladł, zarzucając jej jak śmiała tak potraktować dobrą dziewczynę. Róża z lekceważeniem odparła, że przecież dała Halinie swoją łyżeczkę do herbaty. Władysław poczuł, że kpi z niego. Odparł, że Halina ma zostać jego żoną, a matka zachowywała się tak, jakby nie wiedziała o ich zaręczynach, opowiadając o wąsach cara i kijowskich konfiturach. Z rozpaczy gryzł pięści, a Róża ze zdziwieniem stwierdziła, że przyjęła dziewczynę grzecznie i nie miała o czym z nią rozmawiać. Wtedy młodzieniec rozpłakał się z bezsilności, powtarzając, że zwariuje. Róża początkowo cieszyła się z jego łez, lecz kiedy syn zaczął szlochać, pomyślała o jego wątłym zdrowiu i słabym sercu i zaczęła obawiać się, że może dostać jakiegoś ataku. Ogarnięta gniewem, poczuła się zatrzaśnięta w fatalnych prawach świata i zaczęła uspokajać młodzieńca, zapewniając go, że zrobiła to dla jego dobra i przyjechała by go ratować, a on nie potrafi docenić jej poświęcenia. Władyś odparł, że wie, ile jej zawdzięcza – odpowiednie wychowanie, możliwość przebywania w środowisku dygnitarzy. Chwalił jej talent i urodę, to, że nie zostawiła ojca i dbała o dzieci, choć sama chodziła w przerabianych sukniach. Róża upajała się tymi słowami i odbierała je jako dowody uwielbienia. Przytuliła syna i rozpłakała się, odczuwając radość, że dorosły syn ją zrozumiał i prawidłowo ocenił, co wynagradzało jej nieszczęśliwe życie. Chciała opowiedzieć mu o swoim życiu, by poznał wreszcie prawdę. Władyś nie zamierzał jednak rozpamiętywać losów matki, chciał jedynie bronić narzeczonej. Przerwał matce i zaczął wyjaśniać, że nie zna Haliny, a on potrzebuje takiej właśnie żony, ponieważ posiada wiele wspaniałych zalet. Róża zerwała się z sofy i wykrzyknęła, że pomyliła się i nie jest jej synem. Odepchnęła go od siebie i zakazała mu mówić o narzeczonej, radząc, by zaprezentował ją ojcu. Potem rzuciła się na łóżko i wzywała zmarłego synka.
Pozostała w Berlinie jeszcze przez kilka dni, udając, że nie zauważa syna. Nie odzywała się do niego, choć jadali przy wspólnym stole i razem chodzili po mieście. Nie pozwalała, aby jej usługiwał. Władyś, zabiegający o jej względy, odczuwał znużenie. Chciał ją zostawić samą na mieście, lecz obawiał się, że gdyby coś się jej stało, ojciec pytałby go, gdzie wtedy był. Wieczorem udali się do parku, Róża usiadła celowo na ławce, na której było wolne tylko jedno miejsce. Władyś chodził w pobliżu, w końcu usiadł na krześle. Z oddali patrzył na matkę, wyczerpany jej zachowaniem. Róża obserwowała go i przekonawszy się, że jest w pobliżu, odwróciła głowę. Z dezaprobatą spojrzała na swoich sąsiadów, okazując im lekceważenie. Siedząca obok niej niańka, przewijając niemowlę, upuściła czysty gałgan, który upadł obok spódnicy Róży. Kobieta nadziała szmatkę na parasolkę i odrzuciła na trawnik. Swoim zachowaniem wywołała zamieszanie. Wówczas podniosła się, uśmiechnęła i podeszła do wózka z dzieckiem. Pochyliła się, dotknęła rączki niemowlęcia i pocałowała ją, gruchając jak gołąbek. Potem oddaliła się majestatycznie aleją, a Władyś usłyszał, jak Niemcy pytają się, kim była ta kobieta, a jakiś przechodzień objaśnia im, że to cudzoziemka. Ruszył za matką, która zatrzymała się w bramie i patrząc w gwieździste niebo, zapytała go, czy nie boi się nocy. Zaskoczony, nie wiedział, co ma jej odpowiedzieć, ona zaś zainteresowała się tym, co mówili o niej ludzie, kiedy odeszła. Kiedy usłyszała, że nazwali ją cudzoziemką, roześmiała się. Wsunęła dłoń pod ramię syna i wyznała mu, że wszędzie o niej mówią „cudzoziemka” . Próbował zaprotestować, lecz przerwała mu, mówiąc, że tak naprawdę nie ma swojego kraju. W Taganrogu nie chodziła do cerkwi, tylko do kościoła, a koleżanki, widząc popa na szkolnym korytarzu, odsuwały się od niej. W Warszawie była brana za Rosjankę ze względu na akcent i śniadą cerę. W Petersburgu – za warszawską „barysznię”. Wszędzie czuła się obco i uważana była za obcą. Władysław słuchał jej, czując w sercu ból. Odwrócił się w stronę parku i pomyślał, że matka nie jest ani wiedźmą, ani chorą, jak nazwali ją ludzie, tylko po prostu nieszczęśliwą cudzoziemką. Ucałował jej dłoń, a ona przytuliła się do niego, mówiąc, że na ziemi jest wszędzie cudzoziemką, a nieba się boi. A potem z rozpaczą wykrzyknęła, że i on chce ją opuścić i ożenić się.
Pozostałe dni do jej wyjazdu minęły szybko. Poprosiła go, aby nie widywał się z narzeczoną i wyłącznie matce poświęcił swój czas. Władyś spędził wówczas najcudowniejsze wakacje w swoim życiu. Wspólnie zwiedzali miasto i obserwowali ludzi, a wieczorami chodzili do teatru lub na koncerty. Róża była wesoła, nie zwierzała się synowi i nie dawała mu rad. Żyła tak, jakby w jej życiu nie istniał Michał i nie poślubiła Adama. Często płakała ze szczęścia i wzruszenia, wszystko ją bawiło i stała się miła dla innych ludzi. Nie rozmawiali o ojcu i Halinie. Tylko raz Władzio zapytał o siostrzyczkę, która przyszła na świat na rok przed jego wyjazdem na studia i dziesięć lat po śmierci Kazia. Róża wówczas zaczerwieniła się i spojrzała obrażona na syna, nie odpowiadając na jego pytanie. Młodzieniec zawstydził się, lecz na szczęście ktoś przyszedł i oboje zapomnieli o zdarzeniu. Po wyjeździe Róży Władyś poszedł do narzeczonej i zaskoczony zastanawiał się, gdzie podziała się ta dobra, pogodna i czuła dziewczyna. Dostrzegał jedynie jej brzydotę i wątłość. Opuścił ją, zgorzkniały i zawiedziony, a po tygodniu zerwali zaręczyny.
Rozdział VII: ślub Władysława i Jadwigi
Władysław przywitał się z matką. Róża odpowiedziała mu, patrząc w sufit. Podszedł do kanapy z żoną i pochyliwszy się, ucałował rękę kobiety. Jadwiga zapytała, jak się czuje. Róża nie odpowiedziała i po chwili milczenia spytała syna, czy nie denerwują go sufity, a potem gniewnie zainteresowała się, co ojciec nagadał mu przez telefon. Władysław zapewnił ją, że Adam nic nie mówił, tylko wspomniał, że chciałaby ich zobaczyć, więc z radością przyszli. Matka usiadła nagle, wyprostowana, mówiąc, że zdaje sobie sprawę z tego, że do niej nikt nie przychodzi z radością. Potem zaczęła zastanawiać się, czy w niebie znajdzie się miejsce dla cudzoziemki.
Jadwiga spojrzała na męża i pogłaskała go po plecach, aby dodać mu otuchy. Nie starała się nawet zrozumieć sensu słów teściowej, która napawała ją niechęcią. Władysław odsunął ją od siebie. Słowo „cudzoziemka” obudziło w nim wspomnienia pięknych dni w Berlinie sprzed dwudziestu lat i poczucie, że zdradził i opuścił matkę.
W kilka lat po zerwaniu zaręczyn z Haliną poznał Jadwigę, równie dobrą, pogodną, powabną. Róża wówczas nie mogła przyjechać, a on dostrzegł swój wiek i marzenia o spokojnym domu, w którym nikt nie budziłby dzieci płaczem. W liście do matki, która żądała, by jego małżeństwo było szczeblem do kariery, rozpisywał się o koligacjach i znajomościach panny Żargiełtowskiej, nie wspominając nic o uczuciach. W odpowiedzi zapytała go o posag Jadwigi. Wreszcie Władyś po długim czasie, zawiadomił listownie rodziców o dacie ślubu, załączając zdjęcie narzeczonej, na odwrocie którego napisał: „Posagiem tej osoby jest świetne imię Jej przodków oraz miłość, którą raczy żywić do Waszego syna”. Wkrótce otrzymał depeszę z lakonicznymi życzeniami: „Szczęść Boże”.
Rodzice zjawili się na pięć godzin przed ślubem. Władyś przyprowadził na chwilę narzeczoną do hotelu, by przedstawić matce i ojcu. Jadwiga o przyszłej teściowej wiedziała jedynie tyle, że jest artystką i jest nerwowa. Na schodach mężczyzna zatrzymał się i poprosił, by się postarała, dodając, że jego matka jest dziwna, po czym weszli do wynajętego pokoju.
Róża siedziała na wprost drzwi i patrzyła na syna. Adam zaprosił młodych do środka, podsuwając im krzesła. Jadwiga poczuła, że jej serce bije coraz szybciej i szukała wsparcia u narzeczonego, lecz ten szedł już w stronę matki. Ukląkł przy niej i złożył głowę na jej kolanach. Przez chwilę milczeniu, wreszcie Władyś zerwał się i przedstawił matce przyszłą żonę. Wtedy Róża wstała i z kufra wyjęła srebrną tacę, na której podała dziewczynie chleb i solniczkę i wyrzuciła z siebie tylko jedno słowo: „Witam”. Jadwiga pochyliła się do jej ręki, lecz natrafiła na próżnię. Po chwili Róża pocałowała ją w usta.
Wizyta była krótka. Adam trzymał rękę syna, powtarzając kilkakrotnie, że się cieszy i patrzył błagalnie na żonę. Nagle Róża zauważyła, że syn zamiast szpilki-kamei ma w krawacie skromną, srebrną szpileczkę. Jadwiga odpowiedziała, że to prezent od niej, który dała mu na pierwsze wspólnie spędzone imieniny, ponieważ bardzo go kocha. Skrzypaczka z roztargnieniem spojrzała na narzeczoną syna, wyraźnie zaskoczona. Jadwiga zaczerwieniła się i oboje z Władysiem podnieśli się do wyjścia. Adam rozpłakał się i zaczął kreślić krzyż nad głowami młodych. Pocałował dłonie dziewczyny i policzki syna. Jadwiga i Władyś wyszli oszołomieni i zbiegli ze schodów. Nagle młodzieniec pochwycił narzeczoną w objęcia i ciesząc się jak dziecko, powtarzał, że matka pocałowała ją.
W kościele tylko raz Władysława ogarnęła zgroza. Idąc u boku matki, w jednej z pierwszych par orszaku ślubnego, zapomniał o swoim życiu, wzruszony tym, co się działo. Dopiero po ceremonii ocknął się i wyraźnie zaniepokojony, rozejrzał się wokół. Jadwiga stała otoczona krewnymi, przyjmowała z uśmiechem życzenia. Władyś poczuł dziwny ścisk serca i zaczął szukać rodziców. Odnalazł ich w bocznej nawie, stojących z dala od gości. Róża, wsparta na ramieniu męża, patrzyła przed siebie. Władyś znał to spojrzenie, za którym kryły się łzy i z przerażeniem zapytał, dlaczego tu stoją. Ojciec odpowiedział, że chcą poczekać aż goście złożą życzenia. Róża spojrzała na syna i kazała mu iść precz, do nowej rodziny, dodając, że jest niepotrzebna.
Matka Jadwigi, pani Kasia, wyszła po Różę aż na schody. Podczas ślubu zdążyła zauważyć, że matka zięcia jest piękna i dumna, a ojciec – ujmujący. Po powrocie ze ślubu szybko zamieniła kartki przy nakryciach i przy skrzypaczce posadziła jednego ze swych szwagrów. Uściskała Różę, a pan Żagiełtowski ucałował Adama. Władyś patrzył, jak matka wchodzi do salonu, prowadzona przez panią Kasię, która przedstawiała jej krewnych. Dostrzegł przesadnie uprzejmy uśmiech Róży i struchlał. Jadwiga dziwiła się, że nie chce towarzyszyć matce, że ukrywa się przed nią w bocznych pokojach. Pełen najgorszych przeczuć, nie miał odwagi obserwować jej z bliska. Kiedy zasiadał do stołu, ujrzał twarz ojca, płonącą do wypieków, wyrażającą wstyd i rozpacz. Nikt nie chciał zająć miejsca obok Róży, odwracano od niej głowy i Władyś już wiedział, że matka najwyraźniej pokazała swoją prawdziwą naturę. Podczas toastów Róża śmiała się, kiedy mówiono rzeczy wzniosłe, a żarty przyjmowała z pogardą. Adam, nie patrząc na żonę, wstał i wzniósł zdrowie synowej, gratulując synowi wyboru małżonki. Róża parsknęła i pogratulowała Jadwidze sukcesu, dodając, że Adam jest wrażliwy na duże oczy i uwielbia „wołookie” kobiety. Dodała, że mąż nie powinien mówić „nasz syn”, „nasze szczęście”.
Później Władyś dostrzegł matkę, sztywno wyprostowaną, ironiczną, mówiącą coś bez zwracania uwagi na rozmówcę. Goście zajęci sobą, nie słuchali jej, Adam, wsparty na ręku, drzemał, a ona mówiła sama do siebie. Władysław próbował uchwycić choć słowo z tego dziwacznego monologu. Nad ranem zatęsknił za Jadwigą i znalazł ją zapłakaną w ramionach pani Kasi. Teściowa odparła, że córka opłakuje panieńskie smutki, lecz dziewczyna zerwała się i wykrzyczała, że Róża uznała, iż ślub prawosławny jest piękniejszy, że w Polsce wszędzie śmierdzi, a szlachta sprzedała swój kraj. Potem dodała, że teściowa powiedziała jej, że Władyś miał już narzeczoną i umrze z głodu. Władysław zrozumiał, że musi dokonać wyboru: matka albo żona. Rzucił się do nóg Jadwidze, błagając, by wyjechali i by zapomniała o Róży. Wyjechali, lecz żadne z nich nie potrafiło zapomnieć o tamtym dniu. Róża często odwiedzała syna i pisała do niego listy. Władyś zawsze witał ją jak królową, w poczuciu zdrady, pragnąc wynagrodzić wyrządzoną jej krzywdę. Tęsknił za matką. Wieczorami, kiedy siedział z żoną, rozmawiając o przyszłości i szczęściu, często popadał w rozdrażnienie. Żył wspomnieniami o Róży, w duchu przepraszał ją za wszystko, a następnego dnia pisał do niej list, po którym zjawiała się w ich domu.
Pierwsze godziny jej wizyt zawsze były okropne. Róża zdawała się być zaskoczona obecnością synowej i traktowała ją jak zjawę, popadając w rozpacz. Miała różne zachcianki, które natychmiast trzeba było spełniać. Kazała palić w piecu w upalne dni, żądała wymyślnych potraw, błagała syna, by nie wychodził do pracy. Władyś usługiwał jej, przymilał się i uspokajał. Jeśli Jadwiga próbowała bagatelizować sytuację, stawała się jego wrogiem. Dopiero kiedy spokój domu zostawał całkowicie zniszczony, Róża uśmiechała się do synowej, która, urażona, grzecznie wypełniała obowiązki gospodyni. Nie zwracała uwagi na nastrój Jadwigi, zachwycała się fałszywie jej oczami i cerą, zasiadała przy fortepianie i śpiewała Czajkowskiego. W takich chwilach Jadwiga nie potrafiła nienawidzić teściowej.
Odczuwała radość, słysząc jej pochwały. Miała wrażenie, że miłość męża stawała się prawdziwa w momencie, w którym Róża użyczała mu swej zgody na ich związek. Władysław promieniał bolesnym szczęściem. Róża starała się zachować wtedy pozór przyjaźni z synową, odbywała z nią rozmowy o kuchni i sukniach. Władysław, ciesząc się z tego, wychodził do pracy, a po powrocie zastawał w domu piekło. Jadwiga milcząc i tłumiąc w sobie gniew, przygotowywała obiad. Róża grała na fortepianie. Witała syna jak gdyby nic nie zaszło, a on nie starał się rozumieć sytuacji, mając nadzieję, że wszystko samo się rozwiąże i ułoży. Przytulał żonę i żartował. W pozornym spokoju zasiadano do kolacji i wówczas Róża wybuchała gniewem. Oskarżała synową, że karmi męża trucizną z konserw, bo nie chce brudzić rąk, że pisze wiersze, a w domu jest brudno. Pytała Jadwigę, czego matka jej nauczyła i czy taki polski obyczaj panuje w wyższych sferach. Jadwiga zrywała się od stołu, urażona obrażaniem swojej rodziny i Polski.
Róża opuszczała dom syna w ciszy, a Władyś przez jakiś czas upajał się wolnością i wyrażał swoją skruchę. Obiecywał żonie, że matka nigdy więcej nie odwiedzi ich domu, że dopiero teraz przekonał się o jej nieludzkiej naturze. Jadwiga odzyskiwała równowagę psychiczną, znów rozmawiali o przyszłości i wspólnych radościach. Róża słała listy do syna, które sprawiały, że zaczynał tęsknić i na nowo żyć złudzeniami.
Rozdział VIII: wizyty Róży w domu syna
Sytuacja skomplikowała się bardziej, kiedy na świat przyszły dzieci Władysia i Jadwigi. Jadwiga, widząc w nich owoce miłości, otaczała je czułością i pieszczotami. Opiekując się chorym synem lub córką, często zapominała o lekarstwach, skupiając się na zabawianiu dziecka. Nie zmuszała dzieci do nauki i unikała wszystkiego, co mogłoby zmącić atmosferę w domu i przeszkodzić miłości.
System, wypracowany przez Jadwigę i upragniony przez Władysia, w rzeczywistości gniewał mężczyznę i przywoływał wspomnienia własnego dzieciństwa, tak różnego od szczęścia jego dzieci. Na nowo przeżywał dni wypełnione spacerami, gimnastyką, nadprogramowymi lekcjami. Zdawało mu się, że znów słyszy dźwięki skrzypiec, na których gra matka.
Błagał Różę, by spędziła z nimi święta lub wakacje. Przyjeżdżała chętnie, lecz nie poświęcała zbyt wiele uwagi wnukom. Na szczęście dzieci były ładne, a ona skupiała się na doszukiwaniu rodzinnych podobieństw. Za swojego faworyta obierała to dziecko, które upodabniało się do Władysia, a szykanowało to, które przypominało jej synową.
Obecność babki wpływała na zmiany w życiu dzieci. Róża wstawała bardzo wcześnie i szła do łazienki. Już jej pierwsze przejście wzbudzało ogólny niepokój i nie wróżyło nic dobrego. Obecność teściowej i świadomość, że patrzy na śpiące dzieci, sprawiała, że Jadwiga żyła w nieustannym lęku. Nasłuchiwała kroków Róży, zastanawiając się, czy wypełniła wszystkie jej zalecenia. W ciągu dnia kobieta pokazywała synowej jej niezaradność – wieszała rozprutą koszulkę albo brudny ręcznik w widocznym miejscu, zostawiała zygzaki na zakurzonych meblach. Przy śniadaniu zjawiała się nienagannie ubrana i starannie uczesana. Podawała dłoń do pocałowania i zasiadała do stołu. Wspólne posiłki były nieustannym egzaminem dla Jadwigi, kucharki i domowników – Róża przeżuwała wolno każdy kęs, spoglądała na dzieci, służbę i synową. Lubiła zjawiać się w pokoju, w którym właśnie sprzątano lub dzieci miały lekcje. Jej obecność sprawiała, że inni zachowywali się nerwowo, za wszelką cenę starając się wykonywać swoją pracę lepiej niż zazwyczaj. Nigdy jednak nie spotkali się z uznaniem skrzypaczki. Zdarzało się nawet, że sama potrafiła chwycić za miotłę lub podręcznik, wykazując przy tym, że wszystko potrafi robić lepiej.
Gości traktowała podejrzliwie. Przychodziła wówczas do salonu, wystrojona i skupiała się na obserwowaniu ludzi. Interesował ją wyłącznie prestiż domu syna. Skupiała się głównie na tym, czy Jadwiga zachowuje się stosownie i nie przynosi wstydu. Po każdej wizycie upominała synową, że zdradziła jakąś rodzinną tajemnicę. Nie dopuszczała również do spoufalania się z innymi. Każdą pochwałę, dobre słowo przyjmowała z sarkazmem. Nieco lepiej traktowała ludzi ważnych w mieście – była w stosunku do nich przesadnie ugrzeczniona, chwaląc się osiągnięciami Władysia lub przeszłością swoich przodków, którzy walczyli o honor ojczyzny.
Po kilku dniach pobytu Róży dom Jadwigi i Władysia tętnił niepokojem i wyczuwalnym napięciem. Wszystko starano się robić poprawnie, karano dzieci za uchybienia, na które wcześniej nie zwracano uwagi. Jadwiga myślała wtedy, że teściowa jest złą kobietą, która nie potrafi niczym się cieszyć i która narzuca jej sposób zachowania.
Z wiekiem Róża, ze względu na osłabione serce, nie mogła grać na skrzypcach. Zamykała się w salonie i akompaniując sobie na fortepianie, śpiewała. Z biegiem lat jej głos stawał się cieńszy, coraz bardziej dziecinny. Śpiew wzbudzał w domownikach grozę. Pewnego razu Władyś wbiegł do pokoju żony i chciał, aby poszła z nim do gabinetu i posłuchała śpiewu Róży. Usiedli w ciszy w salonie, wsłuchując się w słowa piosenki. W pewnym momencie wzruszony Władysław uścisnął rękę żony i wyszeptał, że jego matka jest jak jej śpiew – szlachetna i szczera. Jadwiga nie zaprzeczyła i przytuliła się do niego. Wyznał, że Róża powiedziała mu, że kiedy śpiewa, myśli o nim. Po chwili rozległy się dźwięki kołysanki i Władyś rozpoznał piosenkę, którą matka śpiewała mu wieczorami, kiedy w dzień był grzeczny. Zasłuchani i szczęśliwi, nie zauważyli, że do salonu weszła Róża. Kobieta zauważyła wtuloną w siebie parę i ze złością wykrzyknęła, że pewnie im przeszkadza, a oni zamiast zajmować się sobą, powinni przypilnować dzieci. Nazwała wnuka zbójem i degeneratem, a słowa te przeraziły Jadwigę.
Jadwiga dostała nerwicy. Podczas wizyty teściowej świat wydawał się jej zaludniony upiorami, a każdy dzień traktowała jako ostatni. Prosiła wówczas męża, by zlitował się nad nią, ponieważ nie wytrzymywała obecności Róży, która według niej „nosiła piekło ze sobą”. Władyś, zazwyczaj spokojny i łagodny, stawał się nieprzystępny i zabraniał jej mówić tak o matce, przypominając żonie, że to właśnie Róża nauczyła ją odróżniać schab od cielęciny, a w ich synu, Krzysztofie, odkryła poetę. Po chwili jednak sam przerażał się tymi słowami i przepraszał żonę, tłumacząc, że pragnie, aby wnuki znały swoją babkę.
Rozdział IX: Włochy i wycieczka do Ostii
W rok po ślubie Władysław przyjechał sam do domu rodziców na parę dni. Mieszkali wtedy w prowincjonalnym polskim miasteczku, gdzie Adam był dyrektorem gimnazjum. Róża podczas tej wizyty zachowywała się tak, jakby syn nie był żonaty i wracał do niej. Niechętnie dzieliła się nim z mężem i córką, zabierając na długie spacery.
Udawali się najczęściej za miasto. Na dzień przez odjazdem Władysia poszli do miejskiego lasu. Róża usiadła na polanie, chłonąc zapach drzew i kazała, aby przyniósł jej leśne kwiaty i poziomki. Szybko jednak na jej twarzy pojawiła się surowość i ze sztucznym uśmiechem zapytała syna, czy podoba mu się życie w chlewie. Mężczyzna nie zrozumiał jej słów. Dodała, że najwyraźniej przyzwyczaił się już do trzódki, ma żonę i jej licznych krewnych. Władyś chciał zaprotestować, lecz rzekła, by się nie gniewał na nią, ponieważ nie każdy musi być tak przeklęty jak ona. Odpowiedział, że uważa się za nierozumianą, a chciała ożenić go z posagiem. Odparła z gniewem, że zawsze pragnęła, aby miał pieniądze i nie musiał kłaniać się innym. Poślubił biedną wnuczkę senatorów i skazał ją, matkę, na siedzenie w brudnym mieście, a ona chciałaby wyjechać do pięknych krajów. Rozpłakała się, a Władyś posmutniał. Obiecał jej, że wkrótce zabierze ją na wycieczkę.
Dopiero po dziesięciu latach Władysław mógł spełnić daną matce obietnicę. Po wojnie zaczął pracować w służbie zagranicznej państwa polskiego i otrzymał placówkę w Rzymie. Zamieszkał w starym pałacu przy Piazza dei Pilotti, gdzie wkrótce zjawiła się Róża. W pierwszej chwili upajała się sukcesem syna i miastem. Skończyła sześćdziesiąt lat, lecz wyglądała na czterdzieści. Chodziła po uliczkach piękna, wystrojona i wyrażała głośno swój zachwyt. Władyś starał się w miarę możliwości jej towarzyszyć. Róża skupiała się głównie na obserwowaniu życia, ludzi i przyrody, opowiadając później o swoich doznaniach, wyraźnie ożywiona i roześmiana. W takich chwilach dzieci uwielbiały babkę, a Jadwigę raziła ta sztuczna wesołość i zbyt głośne okrzyki. Po wybuchach radości i entuzjazmu, Róża popadała w apatię i pochmurniała. Zaczynała narzekać na wszystko: na kuchnię, zimne posadzki, a po kilku dniach pobytu w Rzymie skupiła się na nowym domu syna. Władyś zabrał ją na raut do ambasady, gdzie wzbudziła powszechny zachwyt. Róża była jednak niezadowolona i zaczęła martwić się o to, w jaki sposób rodzina jej syna jest postrzegana w towarzystwie. Meble, garderoba synowej, sposób bycia dzieci i służba w nowych warunkach wydawały się jej nędzne i niewystarczające. Krytykowała wszystko i wszystkich. Uroda wnuków, z których zawsze była dumna, przestała dla niej istnieć. Dostrzegła, że Manitka ma jedno oko krzywe, a Zazulka garbi się. Krzyś natomiast kompromitował Polskę swym „zbrodniczym charakterem” i wszystkie dzieci od niego uciekały. Jadwiga, słuchając nieustannych krytyk, była rozdrażniona. Władysław wolał nie dostrzegać napiętej sytuacji w domu, łudząc się, że zniknie. Na pretensje matki nie reagował, wolał rozmawiać z nią o kolejnych wycieczkach.
Pierwsze przyjęcie w domu Władysia i Jadwigi przygotowywano w atmosferze ogólnego wzburzenia. Jadwiga zrezygnowała ze swoich przywilejów i oddała zarządzanie w ręce teściowej. Róża wydawała pieniądze bez zastanowienia, służące płakały, wysłuchując jej uwag. Mieszkanie, potrawy, stroje domowników wzbudziły powszechne uznanie. Róża w milczeniu obserwowała synową, witającą gości. Dopiero kiedy przybył polski ambasador, ożywiła się i zaczęła wydawać dyspozycje lokajom. Przy akompaniamencie syna zagrała „Mazura” Kątskiego. Występ poruszył wszystkich, ambasador podszedł do niej, ucałował dłonie i podziękował za „prawdziwie polski sentyment”. Twarz Róży rozjaśniła się. Kobieta zaśmiała się hałaśliwie i powiedziała, że przez „polską blagę” zmarnowała życie, ponieważ mogła być wielką artystką. Swoje słowa wypowiedziała po francusku. Goście, stojący w pobliżu z gratulacjami, cofnęli się i patrzyli na siebie zaniepokojeni. Pobladły Władyś przeprosił ambasadora, wyjaśniając, że matka nadal ma żal do swojego pierwszego profesora skrzypiec, który zmarnował jej karierę. Mężczyzna ucałował rękę Róży i jeszcze raz podziękował za piękne wrażenia, dodając, że słyszał od Jadwigi, że to teściowa przygotowała przyjęcie zgodnie z polską tradycją. Słowa te uraziły Różę. Odparła, że ten wieczór nie jest polskim lecz jej, a później synowa będzie mogła urządzać polskie przyjęcia. Odeszła wśród oszołomionych jej zachowaniem gości.
Władyś nie mógł wybaczyć matce jej zachowania. Następnego dnia Róża wyznaczyła datę swojego odjazdu, tłumacząc, że ma dość „zatrutych słodyczy” synowskich. W domu zapanował grobowy nastrój, lecz ona chodziła po domu nucąc, jakby nie dostrzegając grozy, jaką budziła w sercach wnuków. Nikt już nie towarzyszył jej w długich spacerach. Po powrocie do domu, opowiadała o swoich wrażeniach, lecz kiedy zauważała, że słuchano jej w milczeniu, szła do swojego pokoju, do którego nikt poza nią nie miał wstępu.
Któregoś wieczoru Władyś zatrzymał się przed drzwiami pokoju matki i dostrzegł światło. Zajęty pracą, nie widział jej przez cały dzień. W pierwszym odruchu, zdjęty żalem i niepokojem, chciał wejść do niej, porozmawiać, posmucić się z nią. Po chwili zrozumiał, że nigdy nie zrozumie matki i miał odejść, kiedy usłyszał płacz Róży. Pchnął drzwi i ujrzał ją klęczącą przy łóżku, tulącą w ramionach jakieś przedmioty. Przytulił ją i zaczął całować drżące ramiona. Podniósł matkę i usadowił na kozetce. Troskliwie zaczęła odsuwać drobiazgi, by ich nie zniszczył. Władyś zobaczył mały krzyżyk, który odebrała Michałowi po ich zerwaniu, smyczek, ofiarowany jej przez Sarasatego, lok zmarłego Kaziuczka i swoją fotografię zaręczynową. Róża wyznała, że godzinami wpatruje się w „zdrajców” i nikt do niej nie przychodzi.
Następnego dnia Władyś zabrał ją do Ostii. Róża promieniała szczęściem, zachwycając się wszystkim. Zawędrowali do lasu, gdzie mogli odpocząć na polanie. W przypływie emocji kobieta chwyciła rękę syna i ucałowała ją, dziękując za to, że zobaczyła inny świat. Przez resztę dnia spacerowali po Lido, a wieczorem dotarli do ostyjskich wykopalisk. Róża odezwała się w końcu i zaczęła mówić o śmierci. Dla niej śmierć była czymś strasznym, ponieważ urodziła się i nigdy nie żyła. Zerwała się gwałtownie z ławy i, patrząc na syna, zapytała jak będzie umierać, skoro wcale nie żyła.
Rozdział X: Róża odzyskuje przytomność i mówi o Gerhardcie
Od wycieczki do Ostii minęło kilka lat. Władyś przez ten czas zdołał wyzwolić się spod wpływu matki. Wszystko pozornie pozostawało niezmienione. Róża nadal odwiedzała syna, najpierw w Rzymie, później w Królewcu, gdzie objął kolejną posadę. Wciąż pisała do niego listy, a on czasami odwiedzał rodziców. Władyś przekonał się, że matka nie zmieni się i nigdy nie zazna szczęścia. Uważał ją za osobę niepoczytalną, często groźną dla otoczenia, o którą należało dbać, lecz nauczył się przede wszystkim izolować od niej. W tym czasie ojciec przeszedł na emeryturę, a Marta wyszła za mąż.
Władysław przesyłał matce pieniądze, które zapewniały jej dostatek i leczenie, natomiast w swoim domu starał się ograniczać jej wpływy. Róża przyjęła te zmiany bez protestu. Z biegiem lat stała się bardziej wrażliwa na luksus i kuchnię. Do synowej odzywała się z konieczności, wnukami nie interesowała się aż do chwili odjazdu, wypatrując, czy niosą dla niej kwiaty. Czas wypełniała sobie spacerami, ręcznymi robótkami, jedzeniem i masażami. W oznaczonym terminie opuszczała dom syna bez żalu. Taki stan rzeczy odpowiadał wszystkim, a Adam odczuwał ulgę, odkąd odebrano żonie możliwość wystąpień, które zawsze przyprawiały go o zawrót głowy.
Władyś, pochylony nad matką, zrozumiał, że jego życie posiada ranę, którą rozjątrzy śmierć Róży. Myśl ta przeraziła go, a słowa matki, że nawet po śmierci nie znajdzie się miejsce dla cudzoziemki, sprawiły, że nie chciał dopuścić do jej odejścia. Wyobrażał sobie matkę w raju, jak chodzi po łące z wyrazem nieufności i wstrętu. Później ujrzał ją w piekle, a jeszcze później – wygnaną, unoszącą się w jakimś niebycie. Zrozumiał, że nie mógł znaleźć dla niej miejsca, przypomniał sobie wycieczkę do Ostii i jej pytanie. Blady i przestraszony, zaczął błagać ojca, by ratował Różę. Adam bezradnie rozłożył ręce i opowiedział o tym, co zaszło. Władyś nie uspokoił się. Zaczął obwiniać się za chorobę Róży.
Kobieta ocknęła się i rześkim tonem zwróciła im uwagę, że rozmawiają o niej jakby już umarła. Wszyscy spojrzeli na nią, a Jadwiga pochyliła głowę, by ukryć uśmiech. Władysław pochylił się nad matką i z czułością skarcił ją, że go wystraszyła. Roześmiała się, zapewniając, że zdąży zasłużyć sobie na miejsce w niebie, ponieważ jej czas jeszcze nie nadszedł. Adam poprosił ją, aby wytłumaczyła synowi, dlaczego wezwała go do siebie. Róża zażądała chustki do nosa i wszyscy rzucili się, by szukać jej torebki. Adam dostrzegł torebkę i podał ją żonie. Przytrzymała jego rękę, zaskoczona i nieoczekiwanie objęła go i ucałowała w czoło, dziękując. Mężczyzna był tak zmieszany i szczęśliwy, że nie wiedział, co ma powiedzieć. Zaczął przepraszać Różę, a ta wykrzyknęła, że nikt go nie ceni tak jak ona, lecz teraz już jest za późno na wszystko, a on znalazł sobie Kwiatkowską. Wyjaśniła, że rozgniewała się na męża i wnuka, a nikt nawet nie zauważył, że zmieniła się. Z trudem powstrzymała płacz i popatrzyła błagalnie na krewnych. Zaczęła żalić się, że przyszła do córki, by powiedzieć jej coś ważnego i zastała pusty dom, choć poprzedniego dnia poinformowała Martę o swojej wizycie. Zrobiło się jej przykro. Później czekała na telefon, lecz zadzwonił Adam i nawet nie zwrócił na nią uwagi, tylko od razu zapytał o córkę. Miała żal do niego, że nie troszczył się o nią, spędzając więcej czasu z Kwiatkowską i nie docenił tego, że przez dwa tygodnie robiła dla niego gamasze. Długie wyznanie zmęczyło ją, usiadła, trzymając się za serce. Władyś zaczął ją uspokajać, prosić, aby się nie denerwowała. Zapewniał, że on i żona martwią się stanem jej zdrowia. Całował ją po dłoniach, próbował otulić szalem, lecz odsunęła go, podeszła do lustra i oznajmiła, że ma zamiar jechać do Królewca. Jej decyzja zaskoczyła wszystkich. Uznała, że nie rozumieją jej i widzą w niej tylko chorobę. Nikt nie zaprzeczył. Adam i Władyś chcieli zrozumieć nowy kaprys Róży, jedynie Jadwiga rozmyślała o czymś innym.
Róża roześmiała się i wyjaśniła, że słyszała o znanym lekarzu, Gerhardcie, który przebywał w Królewcu. Jej słowa uspokoiły męża i syna. Władyś uznał, że należy jak najszybciej jechać do miasta, Adam zaczął zastanawiać się, skąd wziąć pieniądze na podróż. Róża obserwowała ich z ironią, jej oczy posmutniały. Poprosiła syna, aby dzięki swoim znajomościom ułatwił jej wyjazd. Mężczyzna odetchnął z ulgą i zapewnił ją, że następnego dnia załatwi wszystko, aby mogła jak najszybciej spotkać się z lekarzem. Chciał, aby ojciec towarzyszył matce, lecz Róża zaprotestowała i uznała, że pojedzie sama. Kiedy nikt nie zaprotestował, podeszła do Jadwigi i spytała, co słychać u jej matki.
Jadwiga, zawsze drażliwa, jeśli chodziło o jej rodzinę, wyczuła, że zainteresowanie teściowej jest wyłącznie wynikiem złośliwości. Po powrocie do kraju okazało się, że jej bliscy żyją w niedoli – ojciec zmarł, jedna z sióstr została porzucona przez męża, druga chorowała na gruźlicę. Matka zajmowała się wnukami, oszczędzała na wszystkim, zamartwiała się o córki i chodziła na grób męża. Nadal jednak wytrwale i z dumą dźwigała brzemię szlacheckości. W Wigilię do stołu zasiadali wszyscy krewni i rozmawiali o Polsce. Pani Katarzyna, kiedy znajomi dziwili się, skąd bierze siły na tyle męczących rzeczy, odpowiadała, że dopiero, kiedy stanie się zbędna, odejdzie do swego szczęścia i z tęsknotą spoglądała na portret męża. Jej szczęścia skończyło się w chwili jego śmierci.
Jadwiga, odzwyczajona od rodzinnego domu, zastanawiała się dlaczego poziom życia jej najbliższych tak się pogorszył. Ojciec nie pozostawił żadnego kapitału, matka nie posiadała oszczędności. Siostry, żyjące złudzeniami i biedne, uważała za stracone. Tylko ona wyróżniała się, miała męża i zrealizowała swoje marzenia. Z urazą i podziwem myślała o teściowej, skupionej wyłącznie na sobie, zajętej muzyką i tęsknotą za przeszłością. Dziwiło ją to, że Róża szydziła ze wszystkich, obywała się bez Boga, gardziła Ojczyzną. Nie znosiła matki męża, bojąc się jej zmiennych nastrojów, uprzejmości i uśmiechów. Zapytana o matkę, poczuła nienawiść i strach.
Odpowiedziała zdawkowo, że matka ma się nieźle, lecz Róża nie pozwoliła zakończyć rozmowy. Poufale dotknęła ręki synowej i spytała, czy to prawda, że nad łóżkiem pani Katarzyny od śmierci męża wisi czarna szarfa. Jadwiga zadrżała, sądząc, że teściowa drwi z jej rodziny. Róża pochyliła się i rzekła, by przekazała matce, że ona to rozumie. Przypomniała sobie opowieść pani Katarzyny o jej pierwszej wizycie w domu rodziców męża, o wyznaniu, które wówczas usłyszała. Wspomnienie tej opowieści Róża nosiła w sercu przez wiele lat jak truciznę i dopiero teraz zrozumiała znaczenie tej historii. Zrozumiała, że łóżko wdowy może być dla niej trumną. Jadwiga nie odezwała się.
Rozległ się dzwonek do drzwi i po chwili do salonu weszła Marta.
Rozdział XI: rocznica śmierci Kazia i zamiar zabicia syna
W dziesiątą rocznicę śmierci Kaziuczka Róża i Adam udali się na cmentarz. Oboje płakali nad grobem przedwcześnie zmarłego synka. Wracali potem do domu pod rękę, po raz pierwszy zaprzyjaźnieni ze sobą. Adam odprowadził żonę do domu i miał iść do szkoły.
Przytrzymała jego dłoń, prosząc, by nie siedział długo w pracy, ponieważ będzie na niego czekała. Spojrzał na nią zaskoczony, lecz w jej oczach dostrzegł dobroć. Dodała, że musi dbać o swoje zdrowie. Adam odszedł rozpromieniony, a Róża weszła do mieszkania i wkrótce zapomniała o mężu. Władyś uściskał ją, a Róża poczuła jego obcość i tęsknota za Kaziem powróciła do jej serca ze zdwojoną siłą. Przygotowywał się do matury, mając nadzieję, że dzięki temu uda mu się wkroczyć we własny świat, odległy od spraw rodzicielskich. Róża szybko załatwiła obowiązki domowe i zamknęła się w swoim pokoju, by oddać się cierpieniu, w którym odnajdywała prawo do gniewu. Rozpamiętując śmierć Kazia i myśląc o tym, że Władyś zamierza ją wkrótce porzucić, miała świadomość doznawanych krzywd. Czuła, że traci to, co przywiązywało ją do ziemi. Ciotka Luiza odebrała jej rodzinny Taganrog, inna kobieta – Michała. Przez Adama straciła szczęście, śmierć wydarła jej Kazia, a życie odbierało stopniowo drugiego syna. Płakała długo, aż w końcu osiągnęła stan złowrogiej radości. Uklękła, uderzając głową o podłogę, czując, że ból uwalnia ją od wszystkiego.
Nie modliła się, wiedząc, że Bóg nigdy jej nie pomógł. Od dzieciństwa przekonana o jego istnieniu, rzadko usprawiedliwiała się ze swoich grzechów lub wzywała go na ratunek. W najważniejszych chwilach życia zawodził ją. Pamiętała dzień, w którym Michał wyjeżdżał z Warszawy do Petersburga, by rozpocząć studia na politechnice. Podarowała mu swój krzyżyk chrzestny. Pobiegli razem do kościoła i kazała narzeczonemu uklęknąć przed ołtarzem. Sama uklękła niżej, prosząc, by Michał był dobry i pamiętał o niej, by nigdy nie złamał przysięgi i mogli być razem do śmierci. Wtedy wierzyła, że Bóg nie dopuści do zdrady. Jej gorąca modlitwa nie została wysłuchana. Jakiś czas później, na chórze kościoła świętej Anny, nadeszła chwila rozstania. Michał trzymał w dłoniach jej krzyżyk i zawstydzony wyznał, że nie jest godzien jej daru. Pochwyciła krzyż, mówiąc, że nie chce, by miał cokolwiek należącego do niej i odeszła. Za swoje nieszczęście obwiniła Boga i od tamtej chwili traktowała go jako nieprzyjaciela i istotę uginającą się pod ciężarem władzy. Nie potrafiła jednak zaprzeczyć temu, że istniał. Chwaliła go, kiedy podziwiała piękno natury, pragnąc, aby nie wygonił jej ze swego raju. Nie wierzyła w jego miłość do ludzi, a wiara męża w potęgę i wszechwiedzę Boga gniewała ją. Czasami starała się żyć w zgodzie ze Stwórcą, chodziła do spowiedzi, przyjmowała komunię. Miała nadzieję, że Bóg wszystko odmieni, lecz kiedy jej życie toczyło się dalej, pełne gorzkich rozczarowań i nieszczęścia, coraz rzadziej myślała o Bogu.
Nad grobem Kazia poczuła lęk. Adam bił się w piersi i całował krzyż, a ona rozpłakała się, nie rozumiejąc, dlaczego Bóg odebrał jej synka. W dwie godziny później bluźniła, wykrzykując, że może zastrzelić syna lub zabić nożem męża, a Bóg nie uczyni nic. Wyjęła rewolwer i kierując się w stronę pokoju Władysia, przystanęła na wprost okna. Mocując się z bronią, popatrzyła na ogród, oświetlony srebrzystą poświatą księżyca. Pistolet wysunął się z jej dłoni i upadł na dywan, a ona stała, obezwładniona przez księżyc. Niczym lunatyczka chciała zawołać Adama, kiedy stanęła na rewolwerze i zaskoczona przypomniała sobie, że chciała właśnie zamordować syna. Schowała broń, myśląc, że gdyby dokonała zbrodni, Władyś nigdy nie zobaczyłby tego ogrodu. Przytulił czoło do szyby, rozumiejąc, że warto żyć dla godzin, w których Bóg zapomina o ludziach, a ludzie o Bogu.
Szum wody i liści zaczął zmieniać się w dźwięki muzyki. Róża szybko przeszła do salonu i wyjęła skrzypce. Ta piękna noc kojarzyła się jej z koncertem D-dur Brahmsa. Gorączkowo nastroiła instrument i zaczęła grać. Potem uderzyła w rytmy czardasza i poczuła ogromne wzruszenie. Z trudem powstrzymała płacz. Całą duszą wczuła się w muzykę, jej serce biło coraz szybciej. Nagle opuściła ręce i drżąc, odrzuciła smyczek. Zdawało się jej, że noc nadal wygrywa swój koncert, nie słyszała tylko skrzypiec. Powoli widmowe dźwięki ucichły, a Róża rozpłakała się, wierząc, że to ona zniszczyła piękno tej nocy.
Do pokoju wszedł Adam. Zaczął przepraszać ją za spóźnienie, wyjaśniając, że musiał zostać dłużej w pracy, a później poszedł jeszcze do fryzjera. Zbliżył się do Róży i dopiero teraz dostrzegł jej łzy. W jego głosie brzmiała pretensja, kiedy wyjaśniał jej, że należy przeboleć stratę i nie można żyć przeszłością. Spojrzała na niego, szukając bliskości. Wreszcie westchnęła i przyznała mu rację. Mówiła o kompozycjach, które są coraz trudniejsze i muzyce, która staje się coraz piękniejsza. Słysząc to wyznanie, Adam cofnął się, rozumiejąc przyczynę łez żony. Żaliła się, że mistrz January nie przygotował jej odpowiednio do konserwatorium. Wspominała swój występ przed wielkim księciem w Petersburgu, ciężkie dni, jakie przeżyła w internacie, nadludzki wysiłek, jaki kosztowały ją ćwiczenia na skrzypcach. Przebyty tyfus osłabił jej serce, a Petersburg, do którego pojechała ze względu na Michała, zniszczył ją. Dlatego też nie potrafiła teraz zagrać poprawnie koncertu Brahmsa. Adam słuchał jej w milczeniu, które wzięła za współczucie i skruchę. Mąż nigdy nie pomagał jej, zawsze ważniejszy był dla niego dom, obiad, sprawy związane z dziećmi niż jej gra na skrzypcach. W tej chwili nie miała siły go nienawidzić. Pragnąć sprawić mu przyjemność zagrała „Wariacje”. Wygrywając ostatnie takty, zbliżyła się do niego. Wstał z fotela, blady i wytrącił jej smyczek z rąk. Wychrypiał, że nie jest tu po to, by grać mu po nocach i pociągnął ją w stronę sypialni. Róża dusiła się od łez i krzyczała: „Łotrze, łotrze…”. Tej nocy poczęła Martę.
Rozdział XII: Marta i jej dzieciństwo
Marta stała w progu salonu, poruszona zaistniałą sytuacją. W wieku trzydziestu lat nadal czuła się w obecności matki niegrzeczną dziewczynką. Poczucie winy była dla niej szczególnie bolesne. Zapomniała o tym, że matka zapowiedziała swoją wizytę. W przedpokoju została poinformowana o awanturze z ojcem i Zbysiem, o tym, że Róża źle się czuje, lecz atak rozdrażnienia już minął i chce jechać do lekarza.
Marta, w odróżnieniu do brata, nigdy nie próbowała zrozumieć przeżyć matki, wciągając ją w sferę własnych odczuć. Teraz również nie zamierzała przepraszać. Wtargnęła do salonu, wołając, że jest zmęczona, ponieważ Mira zaciągnęła ją do jakiejś kabalarki, by poznać przyszłość. Dopiero później zapytała Różę, jak się czuje. Łatwo było jednak wyczuć, że żałuje swojej lekkomyślności i boi się reakcji matki. Pokornie zerknęła na ojca, przygnębiona świadomością, że przez nią znów cierpiał i ostrożnie uścisnęła matkę. Potem przywitała się z Jadwigą i dodała, że tego dnia i tak nie mogłaby śpiewać ze względu na stan gardła.
Marta miała piękny głos, którego urok rzadko ujawniał się, kiedy mówiła. Nerwowa i skryta rzadko wypowiadała się swoim głosem. Udało się jej w końcu założyć na twarz maskę, jaką tolerowała Róża, która prześladowała ją za każdy grymas czy też spojrzenie, przypominające Adama.
Talent muzyczny córki Róża odkryła późno. Pewnego letniego wieczoru, kiedy śpiewała przy fortepianie, osiemnastoletnia wówczas Marta przeszła przez pokój i stanąwszy przy oknie, krzyknęła: „Selene! Nocna pani, Selene!”. Róża przerwała zaskoczona melodyjnością głosu córki i wezwała ją do siebie. Zagrała kilka akordów i zaśpiewała, a Marta czysto i bezbłędnie powtórzyła każdy dźwięk. Padły sobie w ramiona, a Róża miała nadzieję, że córka zaprowadzi ją dalej w muzyczne raje niż pozwalały na to jej umiejętności.
Marta, od dzieciństwa zapędzana do nauki gry na fortepianie, zdołała przyswoić jedynie elementarną wiedzę. Grała jedynie dzięki nieustępliwości matki i dopiero w klasie maturalnej porzuciła naukę. Róża była wówczas z wizytą u Władysia i po powrocie do domu dość obojętnie przyjęła wiadomość, że córka zrezygnowała z lekcji gry. Po kilku dniach powiedziała Adamowi, że nawet cieszy się, nie słysząc gry Marty, ponieważ dziewczyna nie ma poczucia rytmu. Natomiast głos córki wydał się jej darem losu, odkrytym w momencie, kiedy osłabione serce i wiek nie pozwalały jej na grę na skrzypcach. Zaczęła ćwiczyć Martę, a w chwilach, gdy córka pozwalała sobie na własną interpretację utworów, Róża wybuchała gniewem, wykrzykując, że śpiewa jak oślica czy też praczka. Po każdej awanturze Marta odrzucała nuty i zamykała się w swoim pokoju. Przez następne lekcje starała się wypełniać nakazy matki, lecz ostatecznie przemycała swoje własne upodobania, a matka, wzruszona, myślała, że właśnie taka jest córka Adama. Wówczas zdawało się jej, że jest pomszczona, a mąż otrzymuje należytą karę.
Marta zawsze była córką Adama i ofiarą Róży. Tamtej październikowej nocy, kiedy została poczęta, Adam nie zdołał utrzymać swej władzy nad żoną i z płaczem prosił ją o przebaczenie. Róża odwróciła się od niego z pogardą, a kiedy wychodził z sypialni, wykrzyknęła, by został cieszyć się swoim zwycięstwem. Odparł, że bardziej pragnie śmierci, a ona nazwała go tchórzem. Po tej nocy Adam wycofał się z życia żony. Róża wyjechała do przyjaciół na chutor i tam spędziła całą ciążę. Marta urodziła się pewnego lipcowego popołudnia. Matka nie chciała jej karmić, więc sprowadzono mamkę, a Adam sam zajmował się córką. Później dorastała pod opieką lekkomyślnej babki i sług. Nie musiała pić tranu, gimnastykować się jak dawniej Kazio czy Władyś. Pomimo pozornego braku zainteresowania Róża wiedziała o każdym kroku dziewczynki. Często wpadała do jej pokoju, burząc ustalony przez Adama porządek, szydząc z jego rozporządzeń odnośnie wychowania córki. Zdarzało się, że siłą wyrywano Marcie zabawki i wyprowadzano do ogrodu, bo tego właśnie zażądała matka. Po takich zdarzeniach Marta skarżyła się ojcu, lecz ten, ucieszony faktem, że Róża weszła do pokoju córki, tłumaczył, iż musi słuchać mamy i być grzeczną dziewczynką.
Podczas obiadu Róża zasiadała do stołu uśmiechnięta i bębniła palcami po blacie, zapatrzona przed siebie. Nie witała się z mężem, który starał się z nią rozmawiać. Dopiero po posiłku skrzypaczka rzucała, że Marta jest anemiczna i potrzebuje ruchu na świeżym powietrzu. Wówczas Adam ożywiał się i mówił, by robiła tak, jak uważa. Osiągnąwszy swój cel, Róża na jakiś czas przestawała interesować się córką. Zupełnie inny stosunek miał do najmłodszego dziecka Adam. Nieustannie pragnął upewniać się, że Marta rzeczywiście istnieje. Codziennie kupował jej nowe zabawki i cieszył się, obserwując reakcję córki. Róża kazała zamykać zabawki w szafie. W okresie obojętności matki, Adam i Marta bawili się razem, recytowali wierszyki i śmiali się głośno. Jeśli Róża w takich chwilach radości wchodziła do pokoju, patrzyli na nią zaskoczeni i obcy. Następnego dnia Adam unikał córki i odsyłał ją po wszelkie dyspozycje do matki. Róża nakazywała dziewczynce iść do ojca, tłumacząc, że jako pedagog zna się na wszystkim. Marta bezradnie krążyła między rodzicami, a kiedy nalegała, by matka udzieliła jej jakichś wskazówek, Róża odpychała ją, oskarżając, że zawsze spiskuje przeciwko niej z ojcem.
Lubiła śledzić córkę, zrodzoną w chwili nienawiści. Patrząc na dziewczynkę starała się zrozumieć tamtą październikową noc. Marta była wierną kopią ojca i Róża odnosiła wrażenie, że Adam dzięki córce stał się niezniszczalny i się rozdwoił. Skrzypaczka potrafiła nieoczekiwanie wychodzić zza portiery czy z ciemności, aby umyślnie przestraszyć dziecko. Pragnęła zadawać jej ból, lecz wstydziła się ją bić. Pewnego dnia sześcioletnia wówczas Marta siedziała w kącie pokoju, czytając książkę. Róża obcinała uschłe liście palmy i krzyknęła, by mała przyniosła jej większe nożyczki. Dziewczynka nie usłyszała jej polecenia. Wtedy matka chwyciła ostry liść i zbliżyła się do niej. Stanąwszy nad nią, wpatrywała się w jej jasne czoło. Marta drgnęła przerażona i spojrzała na nią. Róża unosiła liść do ciosu. Nazwała dziecko milczkiem i wrogiem i rzuciła liść.
Adam z czasem nauczył się w skrytości okazywać swoje uczucia córce. Pojawiał się nagle, całował ją, wypytywał o wszystko i na dźwięk jakichkolwiek kroków odchodził. Marta również zrozumiała potrzebę owej konspiracji. Pomimo tych zabiegów samotność Róży w domu pogłębiała się z biegiem lat. Władyś wyjechał na studia, Adam najczęściej milczał, zyskując sprzymierzeńca w ukochanej córce. Róża rządziła w sposób absolutny i nikt nie potrafił się jej sprzeciwić, jednakże swoją władzę dźwigała samotnie, a Adam i Marta byli jednomyślni w tym wymuszonym posłuszeństwie.
W wieku siedmiu lat Marta zachorowała na dyfteryt. Adam od razu stracił głowę, pamiętając, że już jedno dziecko tracił przez tę chorobę. Pobiegł do żony, nie był w stanie odezwać się, tylko złożył ręce i patrzył na nią błagalnie. Popatrzyła na niego i przypomniała słowa, które wypowiedział, kiedy umierał Kazio: „Bóg dał, Bóg weźmie”, a potem zapytała, czy Stwórca powinien oszczędzić jego córkę. Adam bezsilnie zacisnął pięści.
Tej nocy Róża nie mogła zasnąć. Do Marty wezwano lekarza, więc ze względu na opinię musiała być obecna przy badaniach. Obojętnie, lecz precyzyjnie, wykonywała polecenia lekarza, który odszedł, zachwycony jej spokojem. W chwilę później Róża udała się do swojej sypialni i wsłuchiwała się w dźwięki, dochodzące z pokoju córki. Ze złością powtarzała, że ukochany tatuś wyprawi swoją córunię na tamten świat. Mijały godziny, a kiedy nadeszła pora podania lekarstwa, kobieta zerwała się z łóżka i poszła do pokoju Marty. Uchyliwszy drzwi, zauważyła, że mała leży na wznak, krztusząc się. Adam i Sophie trzymali ją za rączki. Oddech dziewczynki słabł, a podniecenie Róży wzrosło. Patrząc na męża, który rozpaczał, nie mogła powstrzymać się od upokorzenia go. Zapytała więc o lekarstwo. Adam poderwał się, zdziwiony i zaczął wypytywać teściową, czy podała Marcie odpowiedni lek. Gdy Sophie odparła, że nikt jej nie wspomniał o tym, Róża odparła, że mała ma słabe serce i bez leków nie przetrzyma choroby. Mąż zaczął bezradnie odmierzać krople drżącymi rękoma. Róża odebrała mu butelkę i nalała potrzebną ilość medykamentu. Nagle pomyślała, że mogłaby podać córce większą dawkę, która zabiłaby dziecko. Marta umarłaby w chwili, kiedy Adam rozpaczał nad swoim zaniedbaniem. Człowiek, który był winowajcą jej życia, stałby się winnym jej śmierci. Dolała lek i podeszła do dziecka, lecz dziewczynka odwróciła głowę. Uniesiono głowę, by napoić Martę, a wtedy otworzyła oczy i Róża dostrzegła w nich ową tajemniczość, którą widziała tamtej nocy, kiedy chciała zastrzelić Władysia. Krzycząc, odrzuciła szklankę. Adam odmierzył kolejną porcję leku, podał córce. Po kilku minutach Róża podniosła się z krzesła i kazała wszystkim wyjść. Chciała zostać sama przy Marcie, obawiając się, że gdyby coś się stało, to ona, jako matka, zostałaby obwiniona za wszystko. W dwa dni później stan zdrowia dziewczynki poprawił się, a lekarz zapewniał Adama, że nie potrzebuje pielęgniarki, ponieważ żona odpowiednio zajmuje się dzieckiem.
Od czasu choroby Róża zmieniła swoje postępowanie względem Marty. Ogarnął ją paniczny strach. Wyobrażała sobie, że wszyscy obserwują jej relacje z córką, że każdy kontroluje, czy małej nie dzieje się krzywda. Nieustannie pouczała dziewczynkę, by się nie garbiła, by nie wygniatała sukienki czy też zachowywała się odpowiednio na spacerze. Rozpoczął się rok szkolny i Marta musiała we wszystkim być pierwsza, mieć najlepsze oceny i odznaczenia. Róża uczestniczyła w egzaminach i występach publicznych córki, lecz zawsze patrzyła na nią jak na zupełnie obcą osobę. Nigdy też nie odczuła dumy, zachwytu czy też radości, jakie przeżywała w obecności Kazia i Władysia. Kiedy chwalono przy niej Martę, czuła się niepewnie. Wstawała wcześnie, aby przypilnować śniadania i wyjścia dziewczynki na pensję. Całe popołudnia pomagała jej w odrabianiu lekcji, a podczas wakacji uczyła języków obcych i robótek ręcznych. Marta była nieustannie zmęczona i udręczona, lecz Róża nie miała dla niej litości. Uważała, że dziecko jest leniwe, histeryczne i nie oczekiwała wdzięczności.
Marta była samotnym dzieckiem, ponieważ Róża ograniczała jej kontakty z innymi dziećmi. W parku spacerowały ustronnymi alejkami, a kiedy jakieś dziecko zbliżało się do dziewczynki, matka wzywała ją natychmiast do siebie. Adam usiłował przekonać żonę, że powinni zapisać córkę na jakiś komplecik, by poznała rówieśników. W takich sytuacjach Róża wybuchała gniewem, tłumacząc, że nie weźmie na siebie odpowiedzialności, jeśli mała zarazi się jakąś chorobą.
Tylko raz w roku do domu zapraszano koleżanki Marty. Róża urządzała wtedy wykwintne przyjęcie, które odbywało się według ściśle określonego planu i pod ścisłą kontrolą. Punktualnie o ósmej wieczorem gości żegnano, a później okazywało się, że wszystkie dziewczynki są źle wychowane, brzydkie i zepsute. Adam z trudnością uzyskiwał pozwolenia na dwie, trzy rewizyty córki u koleżanek. Marta nigdy nie mogła zostać do końca zabawy – zawsze musiała wracać przed kolacją, a każde spóźnienie kończyło się krzykami i karami. Dziewczynka rozpaczała, a Adam zarzucał żonie, że zbyt wiele wymaga od córki. Róża odpowiadała mu wówczas, że pcha Martę w zgniliznę świata, o którym nic nie wie, zajęty pracą.
W taki oto sposób Róża strzegła córki Adama, której nienawidziła i którą wydarła śmierci.
Rozdział XIII: samotność Marty i miłość ojca
Marta, zawsze skryta i milcząca, nauczyła cieszyć się byle czym. Poznawała świat, badając siebie, skupiając się głównie na swoich pierwszych wrażeniach. W swoim odizolowanym świecie nie czuła się samotna i otaczała się wymyślonymi postaciami. W miarę jak dorastała, pragnęła konfrontować swoje spostrzeżenia z rówieśnikami. Godziny, spędzone w szkole, nie wystarczały jej. Zaczęła buntować się przeciwko zakazowi zawierania znajomości. Na spacerach z ojcem dopytywała się, dlaczego matka jest taka dziwna i nie pozwala jej lubić koleżanek. Adam próbował usprawiedliwiać zachowanie żony i tłumaczył, że Róża wiele wycierpiała, straciła syna i boi się zarazy. Wówczas Marta zapewniała, że będzie unikała chorób, a ojciec bezradnie wyjaśniał, że jej koleżanki są źle wychowane, a ona nie ma czasu na spotkania. Kiedy dziewczynka broniła koleżanek, dodawał, że ma nieszczęśliwą matkę i nie należy jej martwić. Czasami zabierał córkę za miasto, gdzie razem bawili się, a wtedy Marta zapewniała go, że nadejdzie czas, kiedy i on będzie wesoły.
Marta rozumiała, że nieszczęście matki oddziela ją od świata, o którym marzyła i nie potrafiła tego zrozumieć. Znała historię choroby Kazia i swojej, słyszała opowieści babki Sophie o jej tragedii, kiedy straciła pięcioro dzieci, lecz nie potrafiła być nieszczęśliwa z tego powodu.
Pewnego dnia szła z Różą ulicami miasta. Była wczesna wiosna, Marta miała rozwiązany szalik i dreptała wolno, by nacieszyć się rozkwitającą przyrodą. Matka trzymała mocno jej rękę i nie zwracała na nią uwagi. W pewnym momencie dziewczynka zauważyła budkę z wodą z sokiem, zwolniła, mając nadzieję, że napije się, lecz matka szarpnęła ją i pociągnęła brutalnie za sobą. Z lękiem popatrzyła na Różę i zauważyła, że kobieta wpatruje się w idącą przed nimi zakochaną parę. Kobieta niosła w dłoni gałąź bzu, oboje wpatrywali się w siebie, uśmiechnięci. Nagle zatrzymali się i Róża również przystanęła, a Marta zauważyła spływające po jej policzkach łzy. Od tego wydarzenia kwiecień kojarzył się jej z nieszczęściem.
Kiedy w domu pojawiał się Władyś, Marta mogła rozkoszować się swobodą. Zdarzało się, że wymykała się do koleżanek i wracała do domu przerażona, lecz traktowano ją wtedy obojętnie. Domowe życie w tych dniach skupiało się na salonie, gdzie Róża grała i śpiewała, przy akompaniamencie Władysława. Drzwi do pokoju były zamknięte i słychać było zza nich rozmowy matki z synem, pełne poufałości i ciepłe. Adam rozmawiał z Władysiem przed kolacją, zaledwie przez pół godziny. Przy stole Róża znów skupiała całą uwagę młodzieńca na sobie, śmiała się i opowiadała dykteryjki.
Władyś bardzo lubił siostrę. Przywoził jej zabawki i żartował z jej powagi. Róża niechętnie patrzyła na ich pogawędki. Nakazywała córce, by pokazywała bratu swoje zeszyty, a przez całą jego wizytę dziewczynka chodziła odświętnie ubrana. Matka jednak zawsze czuwała, by nie spędzała za dużo czasu z młodzieńcem i odprawiała ją z pokoju. Kiedy Władyś sadzał dziewczynkę na kolanach i bawił się z nią, Róża przerywała im, tłumacząc, że mała ma jeszcze dużo lekcji do odrobienia.
Podczas jednej z takich wizyt – Marta miała wtedy dwanaście lat – matka i Władyś często wychodzili razem. Nie zjawiali się nawet na kolacjach, zajęci spacerami i wspólnymi wyprawami na koncerty. Dziewczynka była rozgoryczona tym podziałem. Z niechęcią patrzyła na ojca, obwiniając go za swoje poniżenie. Czuła, że gdyby nie była jego ulubienicą, towarzyszyłaby bratu i Róży. Na ciepłe słowa babki i Adama reagowała gniewem, nie mogła zasnąć, dopóki nie usłyszała powrotu matki i Władysia, a później płakała z głową pod poduszką. Raz czekała bardzo długo na ich przyjście. Tego dnia byli na koncercie Hubermana. Marta nienawidziła muzyki, która dla niej należała do sfery wybranych, dla niej niedostępnej. Kiedy matka grała, nikt nie miał wstępu do salonu.
Dopiero po pierwszej usłyszała otwierające się drzwi i rozmowę Róży z synem. Udali się do salonu i w domu zapanowała cisza. Po chwili dziewczynka wysunęła się z łóżka i stanęła w przedpokoju, by przez chwilę być blisko szczęścia matki i brata. Wtuliła twarz w płaszcz Róży, dotknęła programu koncertu. Potem podeszła do drzwi salonu i zaczęła nasłuchiwać. Matka narzekała na grę i utracony spokój. Władyś starał się ją uspokoić. Po chwili zaczęła grać na skrzypcach, by udowodnić mu, gdzie orkiestra popełniła błąd. Rozpłakała się, wyjaśniając, że muzykę należy najpierw czuć, by później móc ją zagrać. Szeptem opowiedziała mu o wydarzeniach w nocy, kiedy opłakiwała rocznicę śmierci Kazia, o swoim zagubieniu, o swoich odczuciach, gdy popatrzyła na ogród. Mówiła o Brahmsie i pięknie jego utworów. Władyś uspokajał ją, perswadował, że nie powinna tak się przejmować, lecz żaliła się, że czuje muzykę, lecz nie potrafi tego odpowiednio zagrać. Opowiadała o powrocie męża i zaczęła krzyczeć. Wtedy Marta wpadła do pokoju. Brat tulił matkę w ramionach, która na jej widok wrzasnęła dziko.
Po koncercie Hubermana Marta nie zazdrościła już Róży i Władysiowi. Cieszyła się, że nie należy do nich i wyobrażała sobie, że nad krzesłem matki unosi się nieuchwytny dla niej Brahms.
Rozdział XIV: talent Marty i przeprowadzka do Warszawy
Po pierwszej lekcji śpiewu między Różą i Adamem rozegrała się walka o przyszłość Marty. Ojciec marzył, że córka po maturze będzie uczyła się w szkole ogrodniczej. Wyobrażał sobie mały domek i swoją starość wśród kwiatów, warzyw i owoców pod opieką Marty. Róża nie sprzeciwiała się i nawet przychylnie patrzyła na plany męża, zapewniając go, że sama zamieszka z Władysiem za granicą. Kiedy jednak nadszedł czas egzaminów, skrzypaczka uznała, że ma prawo do decydowania o przyszłości córki i nie pozwoli, aby dziewczyna się zmarnowała. Postanowiła jechać z Martą do Warszawy, gdzie będzie mogła kształcić głos. Adam próbował protestować, przypominał, że żona twierdziła, iż Marta nie ma talentu muzycznego, lecz Róża z uporem oświadczyła, że córka zostanie śpiewaczką. Spojrzała na męża wyniośle i dodała, że córka ma doskonały głos i chce, by go kształciła.
Mężczyzna zamilkł i po chwili odparł uniżonym tonem przepraszając za noc, podczas której ją skrzywdził, a później przez wiele lat patrzył na jej obojętność wobec dziecka. Próbował wyjaśnić, że córka, której nie potrafiła okazywać serca, jest jego wymarzonym dzieckiem, podobnym do niego i błagał, aby nie zabierała mu Marty. Twarz kobiety zaczerwieniła się z gniewu. Oskarżyła Adama, że żąda od niej, aby wyrzekła się córki, przypomniała, że to ona ocaliła dziewczynkę przed śmiercią, podając jej w porę lekarstwo. Przyznała, że Marta przypomina jej tamtą noc i że rzeczywiście nie lubiła jej, lecz zmieniła swój stosunek do córki, a później wykrzyknęła, że myliła się, bo córka nie jest dzieckiem Adama, a ona została pomszczona. Zaskoczony mężczyzna zapytał, o jakiej zemście mówi. Róża odpowiedziała, że dzięki Marcie uwierzyła w sprawiedliwość na świecie. Ponownie wróciła wspomnieniami do tamtej nocy sprzed lat, kiedy chciał zamordować w niej muzykę. Nie potrafiła pokochać córki, ponieważ uważała, że została ona poczęta na zgubę jej duszy, lecz została wynagrodzona, ponieważ Marta posiadała talent, dzięki któremu jej życie należało wyłącznie do matki. Po tych słowach Adam przygnębiony poszedł do pracy, a Róża sprowadziła krawcową, by uszyła suknie dla Marty. Sama zaś udzielała dziewczynie lekcji muzyki.
Po jakimś czasie Adam znów upokorzył się przed żoną. Pewnego popołudnia usiadł obok niej i zaczął tłumaczyć, że nie stać ich na kosztowne lekcje śpiewu w Warszawie. Róża kazała mu milczeć i przypomniała mu, że tylko dzięki niej otrzymał posadę w Warszawie, dzięki której mogli opłacić studia Władysia w Berlinie. Mężczyzna odparł, że zawsze kierowała się pychą i ambicją. Zarzucił, że zmusiła go do zostania dyrektorem na prowincji, choć nie miał już na to sił, a teraz znów stawia przed nim kolejne wymagania, zapominając, że tu dobrze wypełnia swoje obowiązki. Odparła, że ma propozycję pracy w Warszawie i jeśli ją przyjmie, to ograniczą koszty nauki Marty. Róża osiągnęła swój cel. Adam został dyrektorem kursów w Warszawie, a Marta zaczęła uczyć się śpiewu u Włocha. Róża, żyjąca dawniej listami od syna, teraz skupiała się na lekcjach córki i z niecierpliwością wyczekiwała jej powrotu od nauczyciela. Już od progu wypytywała o wszystko dziewczynę, ciągnęła ją do fortepianu i zmuszała do powtarzania lekcji. Patrzyła na córkę z dumą i nadzieją. Wyganiała męża, kiedy ten zjawiał się w salonie, by nie przeszkadzał Marcie.
Dziewczyna tęskniła za ojcem i żałowała, że nie uczy się w szkole ogrodniczej. Czuła, że zbliżając się do matki, oddala się od ojca. Starała się spędzać z nim jak najwięcej czasu, rozmawiając o rzeczach, które lubił, okazywać mu jak najwięcej ciepła, lecz Adam, odkąd Róża zawładnęła Martą, spoglądał na córkę podejrzliwie. Jeśli Róża zastawała ich razem, płoszyła się. Tak jak dawniej prześladowała przyjaźń męża i córki, lecz teraz obawiała się, że może stracić dziewczynę i za wszelką cenę pragnęła zatrzymać dla siebie swój cenny łup. Wówczas nerwowo oskarżała córkę, że zaniedbuje lekcje, a Adamowi zarzucała, iż zajmuje dziewczynie cenny czas. Marta nie znosiła terroru, lecz nie odpowiadała na zarzuty matki i powstrzymywała ojca, który chciał usprawiedliwić ich przed żoną. Potem następowały dni ciszy, w czasie których Marta i Adam szeptali ze sobą, a Róża chodziła po domu pochmurna.
Najtrudniejsza wtedy do wytrzymania była cisza przy stole. Róża jadła w milczeniu, zamyślona, zapadająca się w jakąś otchłań, a Marta z lękiem obserwowała ją, czy czasem nie zniknie z ich rodziny. Próbowała zatrzymać matkę, szeptem pytając ją, czy chce kompotu, a kiedy kobieta poruszała się, dziewczynę ogarniało szczęście, że zdołała ją zatrzymać. Aby przełamać złe dni, Marta zasiadała do fortepianu i zaczynała ćwiczyć arie, wiedząc, że za chwilę zjawi się Róża, by skrytykować jej śpiew. Rzeczywiście przychodziła po kwadransie, złośliwie naśladowała głos córki, wytykając każdy błąd, i zasiadała przy fortepianie, nakazując dziewczynie ćwiczyć wprawki. Najczęściej zaczynała płakać, a córka, aby ją uspokoić, śpiewała, czym ostatecznie zachwycała matkę. Róża w uniesieniu przytulała dziewczynę i biegła do kuchni po kogel-mogel dla niej.
Rozdział XV: wizyta Władysia i choroba Marty
Marta bardzo kochała brata, który przypominał jej matkę, lecz nie miał w sobie jej wrogości i nie denerwował innych nagłymi zmianami nastroju. Większość prezentów otrzymywała właśnie od niego. Kiedy podrosła wspólnie deklamowali wiersze Staffa i zwierzała mu się o zmroku. Chwile te, nieliczne w ciągu wielu lat, wydzierała matce, która nie chciała lub nie mogła być wtedy z synem. Wystarczyło jednak, że Róża wołała go, a on szedł do niej, przerywając rozmowę z siostrą. Marta wiedziała, że w sercu Władysia zajmuje miejsce poślednie, za matką i miała o to żal. Za każdym razem, kiedy miał ich odwiedzić, była szczęśliwa, lecz obawiała się upokorzenia.
Gdy miał przyjechać w pierwszym roku jej muzycznych studiów, oczekiwała go z niecierpliwością. Zjawił się wczesnym latem, powitany radosnymi okrzykami Róży. Marta nie potrafiła czuć serdeczności, nie wyszła do przedpokoju, lecz nawet tego nie zauważono. Po jakimś czasie Władyś zapukał do jej pokoju i stanął w progu. Zza jego plecami dostrzegła matkę, promieniejącą szczęściem i zrozumiała z żalem, że już zdążyli porozumieć się, znów tworzą całość.
Przy stole Władyś wspominał zmarłą babkę. Śmierć Sophie, którą zawsze traktowano lekceważąco i wyręczano się nią we wszystkim, odczuli najbardziej w chaosie, jaki zapanował w szafach i kuchni. Władyś z troską zapytał Martę, czy zapisała przepis babki na mazurek. Dziewczyna poczuła się urażona i bezradnie spojrzała na rodziców. Wzruszyła ramionami i odparła, że nie zajmowała się tym. Mężczyzna zaniepokoił się jej nastrojem, a Róża zerwała się, przestraszona. Pociągnęła córkę do okna i zaczęła oglądać jej gardło. Marta zawstydzona uciekła do swojego pokoju, a matka pobiegła za nią. Wkrótce wróciła zła, po tym, jak kazała córce leżeć w łóżku i obiad dokończono szybko. Róża była roztargniona, a Władyś musiał zabawiać swoimi opowiastkami ojca.
Marta postanowiła wykorzystać chorobę. Widok brata, z którego wizyt zawsze cieszyła się, teraz drażnił ją. Była oburzona, że Władyś sądził, iż wszystko jest po dawnemu, choć kilka razy wypytywał ją o postępy w śpiewie. Nie rozumiała, dlaczego tak bardzo oburzała się na niego i odczuwała potrzebę wyjaśnień. Kiedy zobaczyła, że nie ma gorączki, poczuła się zawiedziona. Pragnęła zachorować i umrzeć. Początkowo cieszyła się, że matka nie zjawia się, by sprawdzić termometr, lecz po kwadransie była zrozpaczona. Myślała, że zapomniano o niej. Nagle ktoś wszedł cicho i Róża pochyliła się nad nią. Szeptem zapytała córkę, czy śpi. Westchnęła i dopiero wtedy Marta przyznała się, że nic jej nie jest. Matka roześmiała się głośno i wyjaśniła, że bała się przyjść do niej. Nie mówiła nic Władziowi, chcąc mu sprawić niespodziankę. Poszły do salonu. Róża zasiadła do fortepianu, a Marta zaczęła śpiewać pieśń Schumanna. W pewnej chwili spojrzała w lustro i z trudem rozpoznała swoją twarz – bladą, obłudnie uśmiechniętą. Śpiewając dźwięki, nieosiągalne matce, dokonywała zemsty, drżąc z gniewu. W kącie salonu ktoś się poruszył i włączył światło. Ujrzała ojca, który patrzył na nią pytająco. Władyś stał pod ścianą i również wpatrywał się w siostrę. Dopiero po chwili stwierdził, że Marta robi się podobna do Róży. Pogratulował jej głosu, uśmiechając się z przymusem. Róża objęła córkę i popatrzyła jej w oczy, nazywając „własną córeczką” . Marta oparła głowę na jej ramieniu i doznała prawdziwego szczęścia. Z radością wyszeptała: „Mamo, moja mamo”. W tej samej chwili Adam, powłócząc nogami, wyszedł z salonu. Róża nadal przytulała dziewczynę. Władyś nerwowo splatał dłonie. Marta, płacząc, uświadomiła sobie, jak bardzo dalecy stali się jej ojciec i brat.
Rozdział XVI: zmieniona Róża przy stole
Marta, znana w kraju śpiewaczka, widząc Różę, otoczoną rodziną, doznała wyrzutów sumienia. Wiedziała, że matka zjawiła się u niej, zaniepokojona o karierę primadonny, a ona opuściła dom w godzinach, w których powinna ćwiczyć głos. Chciała usprawiedliwić swoje niedbalstwo, lecz matka przerwała jej, wyjaśniając, że przyszła ze swoją sprawą.
Słowa te zaniepokoiły Martę. Zaskoczył ją fakt, że jej śpiew przestał być „sprawą Róży”. Buntowała się wielokrotnie, słysząc zalecenia matki i nakaz śpiewania, lecz zawsze pragnęła widzieć ją szczęśliwą. Przytuliła ją, zapewniając, że naprawdę ochrypła i prosząc, by się nie gniewała. Róża spojrzała na nią obojętnie i kobieta wpadła w popłoch. Przeprosiła za zachowanie syna, pocałowała rękę matki. Skrzypaczka uścisnęła jej dłoń i z wyrozumiałością odparła, że Zbyszek z czasem się zmieni. Jej odpowiedź zaskoczyła Jadwigę, która popatrzyła na męża, pełna złych przeczuć. Władyś powiedział, że Zuzia zaczęła uczyć się angielskiego. Róża pochwaliła synową, dodając, że doskonale wychowuje dzieci. Jej zachowanie wstrząsnęło wszystkimi. Adam był wzruszony, a Jadwiga poczerwieniała. Marta po chwili zapytała matkę, czy to prawda, że chce jechać do lekarza. Róża potwierdziła to i nachyliła się ku córce, oznajmiając, że właśnie o tym chciała z nią porozmawiać. W jej głosie nie było gniewu i Marta jęknęła z rozpaczy. Zaproponowała, by omówiły sprawę teraz. Róża wyciągnęła ramiona do syna i przywołała go do siebie. Podziękowała mu, że przyszedł, z czułością patrząc w jego oczy. W tej chwila wydała się wyrozumiała, ludzka, przez co bardziej daleka dla krewnych. Potem zwróciła się do synowej i jej również podziękowała. Jadwiga, oszołomiona zachowaniem teściowej, podążyła za mężem, lecz w progu zatrzymał ją głos Róży, która prosiła ją, by zapomniała złe chwile. Odeszli szybko, bojąc się spojrzeć za siebie, by nie spłoszyć dobroci, jaką okazywała im kobieta. Adam ruszył za nimi i w przedpokoju wyznał, że żona zmieniła się i najwyraźniej doktor Gerhardt ma nią dobry wpływ.
Marta ułożyła wygodnie matkę na kanapie i okryła szalem. Zauważyła, że w zachowaniu Róży jest coś, co utrudnia jeszcze bardziej życie. Aby odwlec niepokojącą rozmowę, zaczęła wypytywać o zdrowie. Skrzypaczka milczała. Zdawała się być spokojną i szczęśliwą. Wreszcie odezwała się do córki, pytając dlaczego gładko zaczesuje włosy. Kobieta zaczerwieniła się. Od kiedy matka uznała ją za swoją córkę, nie wygłaszała uwag dotyczących jej wyglądu. Wcześniej zbyt często doszukiwała się w dziecku podobieństw do Adama i ganiła ją za nie, więc Marta nie potrafiła zapomnieć gorzkich uwag. Z czasem Róża wygłaszała opinie o jej strojach estradowych i zachowaniu na scenie, pilnując, aby krawcowe odpowiednio szyły suknie. Teraz przyciągnęła córkę do siebie i zaczęła układać jej włosy. Po raz pierwszy, mówiąc, że Marta ma podobne włosy do ojca, przyznała, że to jest ładne. Potem zapytała, czy ktoś ją całował w czoło. Marta popatrzyła na matkę, która nie wyglądała ani na chorą, ani na złowrogą. Zrozumiała, że nie uniknie rozmowy o „własnych sprawach” Róży. Z wysiłkiem roześmiała się i, próbując obrócić wszystko w żart, zapytała matkę, czy podejrzewa ją o romans.
W tej samej chwili rozległy się radosne okrzyki Zbyszka, witającego ojca. Róża poprosiła córkę, by przyszła do niej po obiedzie i wtedy będą mogły porozmawiać.
Sabina nakrywała do stołu i od strony jadalni dolatywał zapach smażonych ziemniaków. Twarz Roży rozjaśniła się i Marta zaproponowała jej, aby została u nich na obiedzie. Skrzypaczka nie odpowiedziała, lecz podeszła do lustra i poprawiła wygląd. Dopiero potem wyraziła chęć zjedzenia z rodziną posiłku.
W jadalni Adam, Paweł i Zbysio krążyli wokół stołu. Wejście Róży zrobiło na nich wrażenie. Podeszła najpierw do zięcia, przywitała się i przeprosiła za najście. Mężczyzna oniemiał, zaskoczony jej miłymi słowami. Teściowa nigdy nie zwracała się do niego w taki sposób. Początkowo popierała go, kiedy starał się o względy Marty, lecz kiedy tylko ożenił się, przestała go zauważać. Czując się przy niej nikim, zmieniał się w zabijakę, hałasował, używał brutalnych słów i prawił niesmaczne żarciki. Kiedy Róża w jego obecności dysponowała czasem i uczuciami Marty, nakazywała zmianę planów – robił z siebie „trzmiela”, a teściowa patrzyła na niego z obrzydzeniem. Teraz, porażony jej nieśmiałym uśmiechem, zaprosił ją do stołu. Niebawem wszyscy zajęli miejsca, w ciszy wyczekując na rozwój wypadków. Sabina, ujrzawszy Różę, drgnęła, rozlewając śmietanę na stole. Na twarzy Marty pojawił się niepokój, lecz matka chwyciła nóż i zebrała białą kroplę. Zbyszek zaśmiał się, mówiąc, że on zawsze zlizuje, za co został skarcony przez Martę. Róża spojrzała na wnuka z rozmarzeniem i powiedziała, że kiedyś przez cały miesiąc oblizywała się, patrząc na puszkę kawioru. Wróciła wspomnieniami do dzieciństwa, do czasów, kiedy mieszkała w Taganrogu. Kiedyś ojciec przesłał jej przez żołnierza puszkę kawioru i ogromny kawałek chałwy. Z radości rzuciła się młodzieńcowi na szyję, lecz wtedy weszła ciotka Luiza i skarciła za zachowanie. Kawioru nie zjadła przez cały miesiąc, pragnąc zatrzymać przy sobie coś, co kojarzyło się jej z rodzinnym domem. Po tym czasie okazało się, że kawior zepsuł się, a ona nie zaspokoiła swojego łakomstwa.
Opowieść ta rozweseliła Zbyszka, który stwierdził, że babcia zachowała się jak „mały sknerka, co schował jabłko do kuferka”. Marta z wyrzutem spojrzała na syna, Róża westchnęła i przyznała mu rację. A potem wyznała, że jej życie było tak nędzne jak ta historia z kawiorem – zadręczyła się i nie osiągnęła celu. Zamyśliła się, a jej rodzina odczuła przykry chłód i strach, wynikający ze słów, którymi Róża podsumowała swoje życie. Adam posmutniał i powiedział, że niesłusznie się osądza, ponieważ dobrze wychowała dzieci. Kobieta zaśmiała się, wyznając, że w rzeczywistości skrzywdziła dzieci, ponieważ uczyniła z nich ludzi nietuzinkowych i przez to samotnych.
Paweł słuchał jej słów, zdziwiony i uśmiechnięty. Kiedy dowiedział się, że teściowa jest w ich domu, że miała atak i wezwała do siebie Władysia, a teraz omawiają jej wyjazd do doktora Gerhardta, rozgniewał się. Kazał podawać obiad, uznając, że nie zamierza przejmować się jej histeriami. Adamowi, który wyraźnie zatroskany, opowiedział mu, że Róża źle się czuje, odparł, że już za późno na leczenie a kije należało wymierzyć kilkadziesiąt lat wcześniej. Teraz, gdy Róża siedziała z nimi przy stole, pokorna i oskarżająca siebie, pożałował swej zapalczywości.
Sabina wniosła mięso i Zbysio przysunął pierwszy talerz. Paweł spojrzał na niego groźnie i przypomniał o gościach. Róża uspokajająco położyła dłoń na jego ramieniu i poprosiła, aby był wyrozumiały dla chłopca, który na pewno jest głodny. Sama nałożyła sobie sałaty. Marta zerwała się, by nakazać Sabinie przygotować dla matki sałatę z sokiem z cytryny, lecz Róża przytrzymała ją siłą na krześle. Córka z trudem powstrzymała płacz, zaskoczona dobrocią kobiety. Przytuliła się do Róży, a Paweł zerwał się i zaproponował wypicie kieliszka wina. Adam zaprotestował, tłumacząc, że żona ma osłabione serce. Spojrzała na niego z uśmiechem, figlarnym i niezwykle młodzieńczym, wspominając swojego dziada – napoleończyka, który nadużywając rozmaitych trunków dożył lat osiemdziesięciu. Wzniosła zdrowie przodka i jego kompanii i wychyliła duszkiem kieliszek, co ucieszyło Zbyszka. Chłopiec od dłuższego czasu wpatrywał się w babcię z podziwem i zaczął prosić ją, by mógł również wypić za zdrowie pradziadka. Róża zwróciła się do zięcia, by nalał wina synowi, a Paweł zgodził się. Adam, wyraźnie zdenerwowany, błagał żonę, aby się uspokoiła. Kobieta trąciła kieliszek wnuka i przeprosiła go za swoje zachowanie tego dnia. Ucałowała chłopca i przyjrzawszy się mu, stwierdziła, że wcale nie jest podobny do Żyda. Adam i Marta spojrzeli na siebie z rozpaczą. Róża, spokojna i skłonna do ugody, przerażała ich. Adam nie traktował poważnie jej stwierdzeń. W ciągu wielu lat ich małżeństwa żona wielokrotnie pakowała się, pisała testamenty, a nawet wyjeżdżała. Mężczyzna wiedział, że podobnie jak jej pogróżki, rozwieje się urojona przemiana. W tej chwili bardziej martwił się o jej serce i nerwy. Zachowanie Róży podczas obiadu świadczyło jednak, że rzeczywiście coś musiało się stać, coś, co uczyniło z niej zupełnie innego człowieka. Adam przeraził się, myśląc o tej potężnej sile sprawczej, która wpłynęła na kobietę.
Zaczął zastanawiać się, co to mogło być i pomyślał, że może żona przeczuwa bliską śmierć i pragnie pojednać się z ludźmi. Zapytał, czy była w kościele u spowiedzi. Popatrzyła na niego nieprzytomnie i odparła, że nie potrzebuje spowiednika, ponieważ w jej duszy grają organy i odprawia się nabożeństwo. Potem spojrzała na krewnych, wyznając, że nie potrzebuje Boga, ponieważ nie grzeszy, a jeśli nawet popełni jakiś błąd, to czuje skruchę i żal tak wielkie, że chciałaby przepraszać i zapewniać, że podobne zajście miało miejsce ostatni raz. Marta poczuła się zraniona – słowo „ostatni” odebrała zbyt poważnie i zobowiązująco. Róża jadła befsztyk i zachwalała Sabinę. Wszyscy odetchnęli z ulgą, a Marta próbowała żartować, dopytując o pradziadka. Matka po chwili milczenia z powagą zaczęła bronić przodka, który zrealizował swoje marzenie o walce u boku Napoleona. Nie awansował, ponieważ zakochał się w Inez. Po ślubie przestał pić i jeszcze chętniej podążał za cesarzem, będąc zakochanym. Dopiero teraz zrozumiała, dlaczego nigdy nie stała się wielką artystką, gdyż przez upór i zawziętość nie potrafiła cieszyć się życiem.
Podano deser i Róża zaczęła zachwycać się ciastem, wspominając, że podobne jadła przed laty w Taganrogu. Nagle zamyśliła się, a jej twarz poczerwieniała. Dziwnym wydało się jej, że pamięta znajomych z dzieciństwa i widzi ich, jakby dopiero wczoraj się z nimi żegnała. Nie wiedziała, dlaczego przez cały dzień w jej pamięci odżywały minione wydarzenia, miejsca, które odwiedzała. Po chwili poweselała i zaprosiła do siebie męża, by przed podróżą do Królewca uregulować zaległe rachunki. Podniosła się, a wszyscy zaczęli ją zatrzymywać. Jedynie Adam siedział na swoim miejscu. Jego oczy wyrażały błogość, lecz na ustach widać było grymas strachu, i obawa by wymarzony obraz szczęśliwej rodziny nie zniknął. Chciał, by żona została, lecz obawiał się, że to zachowanie wyczerpie jej siły. Tymczasem Róża żegnała się z zięciem. Wreszcie Adam zdobył się na odwagę i poprosił żonę, by została jeszcze, przekonany, że Władyś nie zdąży załatwić szybko formalności, związanych z wyjazdem. Kobieta poczuła się osaczona, jakby właśnie miała stracić jakąś niepowtarzalną okazję. Marta zbliżyła się do niej, a wtedy wykrzyknęła, że musi iść, ponieważ nie może stracić żadnej chwili. Przemknęła do przedpokoju i drżącymi rękoma zaczęła się ubierać. Ruszyli za nią, Paweł podał jej płaszcz, Zbyszek – lisa. Uśmiechnęła się i poprosiła zięcia, by wyraził zgodę na wizytę Marty u niej. Wyszła zdyszana, a Adam pokornie podążył za nią.
Marta rozpłakała się. Nie mogła zrozumieć, co stało się z matką, nie potrafiła znieść tej niewiadomej. Jej słowa zirytowały męża, który uznał, że Marta robi z Róży wariatkę, kiedy ona pierwszy raz w życiu zachowała się rozsądnie i normalnie. Podziwiał apetyt staruszki. Marta spojrzała na niego, zaskoczona, że nazwał Różę staruszką. Paweł wyjaśnił, że każdy młody mógłby pozazdrościć teściowej apetytu, temperamentu i zdrowia. Chciał przytulić żonę, lecz odsunęła się. Odparła, że jej matka nie jest staruszką i płacząc, zaczęła zastanawiać się, dokąd Róża się tak spieszy.
Rozdział XVII: Róża prosi męża o wybaczenie
Tymczasem Róża, po wyjściu z mieszkania córki, przestała się spieszyć. Mieszkała wtedy w pokoju przy ulicy Wilczej, wynajmowanym od „kulturalnej chrześcijańskiej rodziny”. Adam zaczął wypatrywać taksówkę, lecz żona powstrzymała go, pragnąć jechać dorożką.
Po chwili z radością usadowiła się na miejscu i zachwycała się jazdą. Zaczęła wspominać lata swojego dzieciństwa i czasy, kiedy dziadek żałował, że wydał córkę za Moskala, a później zmusił Sophie, by poślubiła Polaka, Adolfa Żabczyńskiego. Z żałością popatrzyła na mijane domy i wyznała, że nigdy nie lubiła Polski, ponieważ czuła się zmuszona, podobnie jak matka, do bycia Polką. Sophie zakochana była w Saszy Boboleńskim i nigdy nie potrafiła przyzwyczaić się do życia z mężem. Ona była naprawdę szczęśliwa, kiedy mieszkała w Taganrogu. Musiała z dnia na dzień porzucić znajomych i wracać do kraju, za którym tęsknili jej dziadowie. Polska zawsze kojarzyła się jej z wygnaniem, nazywała ją „Asmodeusz, skatina… ojczyzna”. Adam skrzywił się i rzekł, że przecież zawsze była prawą Polką. Róża wątpiła w jego słowa. Przyznała mu rację, kiedy jej mówił, że przekora i pycha sprowadziły ją do kraju. Teraz jednak czuła, że mogłaby umrzeć za te brzydkie uliczki i za każdą cegłę. Mąż poruszył się niespokojnie, kiedy wspomniała o śmierci.
Dojechali na miejsce. Róża westchnęła i stwierdziła, że przyjemnie jest patrzeć na świat, kiedy serce jest dobre, a ona tak mało zaznała świata. Weszli do mieszkania, Adam przygotował notes i ołówek. Róża była zmęczona, usiadła naprzeciw niego i zaproponowała kawę. Zdziwił się, że pije czarną kawę, zabronioną jej przez lekarza. Odparła, że doktor Gerhard nic nie wspomniał o tym, a potem przyznała, że nie ma sił, by poszukać serwetek. Pogłaskała męża po plecach i zapytała, czy naprawdę życzy jej zdrowia i długiego życia. Wzruszył ramionami i powiedział, że nigdy jej nie skłamał, choć ona nigdy się o to nie troszczyła. Poprosiła, aby się uspokoił, bo nie ma do niego żalu i wszystko wybacza. Spojrzał na nią znużony i przypomniał, że mieli rozmawiać o rachunkach. Zaczął mówić o opłatach, które uregulował, a żona słuchała go początkowo z uwagą. Po jakimś czasie przerwała mu, mówiąc, że nie są to ważne rzeczy. Zaczerwienił się. Róża roześmiała się i powiedziała, że przeżyli razem czterdzieści lat i zabrakłoby czasu na wyliczenie ile są sobie nawzajem winni. Potem spochmurniała, dodając, że jej życie tutaj się kończy. Adam drgnął i zaczął wypytywać się, czy coś przed nim ukrywa. Odparła, że nie, lecz stał się cud, na który zawsze czekała. Podeszła do okna i uczepiona za firankę, oddychała z trudem. Po chwili wróciła z czołem zroszonym potem i chwyciła męża za rękę. Nie mogła mu nic powiedzieć. Zawsze byli dla siebie tajemnicą i prosiła, aby uszanował jej ostatnią tajemnicę.
Adam zgodził się, mówiąc, by żyła po swojemu, i przyznając, że nie ma prawa dopytywać o jej zamierzenia, odkąd nie mieszkają razem, a ona przestała interesować się jego życiem. Rozpromieniła się, ciesząc się, że przyznał jej rację. Od roku mieszkał u Kwiatkowskiej, a Róża była wyrozumiała dla łączącej ich przyjaźni i wspólnych upodobań. Odnalazł w końcu to porozumienie, którego szukał przez całe życie. Rozumiała, że było mu ciężko, kiedy dzielił z nią życie, ponieważ skupiała się wyłącznie na muzyce, swojej tęsknocie i tajemnicach. Ucieszyła się, że nareszcie nie ma do niego pretensji.
Adam milczał, z trudem nadążając za słowotokiem żony. Zabolało go najwyraźniej stwierdzenie, że nie byli parą. Przyznał jej rację, lecz nie zgodził się, że nienawidził jej tajemnic. Wreszcie cicho wyznał, że je kochał. Róża rozpłakała się. Mężczyzna mówił, że zdumiewała go i zachwycała, a on cierpiał, pragnąć zjednać ją i ostatecznie zapadł się w nicość, kiedy nie potrafił wytrwać jednej nocy w nienawiści, targnąwszy się na jej tajemnicę. Zrozumiał to dopiero dziś rano, kiedy go obraziła, wspominając o śmierci Kazia. W tamtej chwili pragnął natchnąć ją chrześcijańską pokorą, a ona zrobiła z Boga nieprzyjaciela ludzi tylko po to, by mu dokuczyć. Swoimi słowami zmusiła go do gniewu i przez jedną chwilę chciał, by umarła. Lecz kiedy zasłabła, zrozumiał, że oddałby za nią wszystko, a ona uśmiechała się, sprzyjając jego nienawiści. Zgarbiony, odszedł do okna, szepcząc, że tego ranka zrozumiał wiele rzeczy.
Róża płakała. Zbliżyła się do męża i dotknęła jego ramienia, prosząc o przebaczenie. Cierpiała, myśląc o jego życiu, lecz on był szczęśliwy, bo nie potrafił nienawidzić. Żyła z nienawiścią w sercu, a on nie wyratował jej, ponieważ bał się własnej żony. Adam zapytał, w jaki sposób miał ją ocalić przed nią samą. Nie odpowiedziała mu. Za oknem powoli zapadał zmrok. Stali obok siebie, zamyśleni, wzruszeni i bezradni. Róża ocknęła się pierwsza. Żałowała, że niepotrzebnie poruszyli drażliwe tematy, skoro nie można już naprawić krzywd, a można tylko wszystko skończyć. Mąż spojrzał na nią i dodał, że tylko jedno mogą zrobić – przebaczyć sobie.
Popatrzyli sobie prosto w oczy i padli w objęcia, płacząc.
Rozdział XVIII: wizyta Marty i jej pierwsza miłość
Adam pożegnał się z żoną i szedł schodami, nasłuchując, kiedy Róża wróci do mieszkania. Ona również nie mogła rozstać się z odgłosem jego kroków i dopiero, gdy był na dole, zatrzasnęła drzwi. Zatrzymał się, by odzyskać spokój i dopiero wtedy ruszył dalej. W bramie spotkał córkę. Biegła zatroskana, ze spuszczoną głową. Od razu zaczęła dopytywać, jak się czuje Róża. Popatrzył na nią nieprzytomnie i chciał wyminąć bez słowa, lecz zatrzymała go, przerażona. Odparł, że nic się nie stało.
Marta patrzyła za nim, dopóki nie zniknął na ulicy. Nie uspokoiła się, lecz utwierdziła w przekonaniu, że dzień, który właśnie się kończył, był niezwykły.
Umyślnie szła do mieszkania matki pieszo, by uspokoić się i przygotować na rozmowę. Starała się przypomnieć wszystko, by nie dać się zaskoczyć wymówkom matki. Wspominając dwanaście lat, które minęły od pierwszej lekcji śpiewu, w ciągu których stała się dojrzałą dziewczyną, a później żoną Pawła i matką Zbyszka, nie potrafiła nigdzie doszukać się winy Róży. W okresie, kiedy koleżanki obojętniały dla swych matek, ona dopiero ziściła swoje marzenie o matczynej miłości. Jej świat zmienił się całkowicie i nie było w nim miejsca na tęsknotę. Nastały dni poufałości i Róża opowiadała jej o swoim dzieciństwie, życiu u ciotki Luizy i Michale, o męczącym życiu w Petersburgu, zamążpójściu i samotności. Na spacerach często wypytywała córkę, który mężczyzna się jej podoba i mówiła, że wszyscy są jednakowi. Przystojni – zdradzają, a ci, którzy mają ręce jak patyki i koźle oczy – pozostają wierni. Radziła, aby swoje serce ofiarowała sztuce.
Marta słuchała jej. Nie umawiała się, lecz spędzała wieczory ćwicząc głos, a wtedy zaznawała spokoju. Tylko raz jej mały świat uległ zburzeniu za sprawą Stefana. Czuła się osaczona przez niego, stał się jej żywiołem. Przez pół roku nie potrafiła uwolnić się od niego. Któregoś wieczoru czekał na nią pod bramą, a ona drżącymi palcami zapinała bluzkę. Matka grała w salonie melodię „Elegii” Masseneta. Marta przypomniała sobie dzień, w którym Róża kazała śpiewać jej tę pieśń i dostała ataku nerwowego, ponieważ dziewczyna nie potrafiła odpowiednio wyrazić emocji. Marta nigdy więcej nie śpiewała „Elegii”. Teraz, usłyszawszy melodię, upuściła torebkę. Obecność Stefana przestała sprawiać, że drżała. Wbiegła do salonu i powiedziała matce dobranoc. Pragnęła przytulić się do niej, by przekonać się, że jej życie jest znów tym samym życiem, jakie wiodła przed poznaniem Stefana. Róża wstała i złowrogo popatrzyła na córkę, mówiąc, że nie chce jej czułości, na które czeka ktoś inny. W tej samej chwili Marta usłyszała, że Stefan gwiżdże na dole i rzuciła się do okna. Nagle przystanęła, słysząc słowa matki. Róża zarzuciła jej obłudę. Mówiła, że myśl, iż jest jej córką była urojeniem, a ona oszukała ją pięknym głosem, wydarła resztę sił i ostatnią nadzieję. Marta z trudem powstrzymywała złe słowa, które cisnęły się na jej usta. Odwróciła się i skierowała do wyjścia, kiedy znów usłyszała melodię „Elegii”. Matka próbowała śpiewać, lecz jej głos drżał i niknął. Dziewczyna nie potrafiła tego znieść. Świat za domem runął w jednej chwili, pochłaniając Stefana. Stanęła za Różą i zmusiła do zamilknięcia. Utuliła ją jak dziecko i zaczęła śpiewać tak pięknie, jak nigdy dotąd. Matka położyła głowę na jej dłoni i wyszeptała, że teraz wie, jak śpiewać pieśń.
Stefan odszedł, a wkrótce Marta kazała mu wyjechać na zawsze. W ciągu następnych dwóch lat dziewczyna zaczęła dawać pierwsze koncerty i stała się sławna. Czasami zdarzało się, że wpadała w zły nastrój, nie pozwalała zbliżać się do siebie, a jej głos brzmiał ostro. W jeden z takich złych dni Róża weszła do jej pokoju i powiedziała, że przyszedł Paweł. Podeszła do córki i rzekła, że dobrze byłoby gdyby Marta wyszła za Pawła. Dziewczyna spojrzała na nią zaskoczona. Matka wyciągnęła bukiet storczyków i wyjaśniała, że młodzieniec rozumie sztukę i lubi Martę za jej talent. A potem dodała, że widzi, iż córka nie jest szczęśliwa.
W kilka miesięcy później Marta przyjęła oświadczyny Pawła. Po ślubie wszystko w domu ustępowało przed jej pracą. Paweł wstydził się, że pożąda żony, erotykę i życie rodzinne uważał za konieczność raczej haniebną i szybko doprowadził do tego, iż ich relacja stała się czysto koleżeńska. Zbysia wychowywali fachowcy od pedagogii. Ich wspólne życie opierało się na inteligentnych rozmowach, wspomaganiu się w wysiłkach i w każdym zawodowym triumfie. Marta przyzwyczaiła się do takiego stanu rzeczy i sama zaczęła traktować miłość jako fizjologiczny przymus. Wspomnienie szczęścia, jakie przeżyła u boku Stefana, tłumaczyła pierwszą miłością. Czasami zdarzało się, że wdawała się w flirt z mężczyzną, który jej się podobał, lecz zawsze w porę się wycofywała. Uważała, że miłosne spełnienie nie wzbogaci jej życia, a siebie uznała za kobietę chłodną.
Matkę niepokoiły jej romanse. Nie rozumiała, czego córka szuka, skoro w muzyce mogła odnaleźć to, co jest najpiękniejsze. Miała przecież dziecko i nie była starą panną, więc nie potrzebowała już niczego. Marta przyznawała jej wówczas rację. Idąc do Róży, uspokoiła się dwiema myślami. Była pewna, że odkąd została jej córką, nigdy nie zgrzeszyła przeciwko matce. Nie mogła też żądać więcej od życia, poza tym, co już zostało jej dane.
Rozdział XIX: opowieść o doktorze Gerhardcie
Kiedy Marta weszła do jej pokoju, Róża siedziała w starym fotelu Sophie. Chciała zapalić światło, lecz matka powstrzymała ją, wpatrując się w ostatni promień zachodzącego słońca. Przysiadła więc na kanapie i zapytała, jak się czuje.
Róża odezwała się dopiero po chwili. Wyznała, że zjawiła się u córki, by odwołać to wszystko, co zawsze mówiła jej o życiu. Chciała też poprosić ją, by zmieniła swoje życie i zapomniała o jej słowach i postępkach.
Marta poczuła przejmujący chłód. Róża przysunęła się do niej i powiedziała, że musi zacząć od własnej sprawy, aby córka mogła ją zrozumieć. Poprosiła, by dziewczyna podała jej sweter w czerwono-srebrzyste skrzydła i wspomniała dzień wspólnych zakupów. Marta miała teraz dowiedzieć się, dlaczego tamtego dnia nie pozwoliła na żałobę po samej sobie.
Na zakupy poszły po powrocie Róży z Królewca. Róża odchyliła głowę i zaczęła opowiadać o wyjeździe. Opuściła Warszawę, ponieważ nie mogła już znieść miasta, a zaczęło ją boleć serce. Ludzie wydawali się jej dokuczać, czuła, że jeśli nie wyjedzie, to jej los nie wypełni się nigdy. Jej niezapowiedziana wizyta wystraszyła Władzia. Zaczął wypytywać o ojca i siostrę, a jego słowa tylko rozdrażniły matkę, która odczuła, że nikt się nią nie interesuje. Nakrzyczała wtedy na niego, zasłabła, a on przerażony umówił ją na wizytę u lekarza.
Następnego dnia poszła do gabinetu, zdenerwowana rozsiadła się w poczekalni. Nagle lekarz wezwał ją. Spojrzała na niego niechętnie, ponieważ nie lubiła Niemców. Po krótkiej rozmowie zapytał ją, czy jest zadowolona z życia, czym ją jeszcze bardziej rozgniewał. Odpowiedziała mu jednak, że jest bardzo zadowolona z życia, ponieważ może być dumna z przodków i wykształconego syna. Mężczyzna machnął ręką i kazał się jej rozebrać. Uczyniła to niechętnie. Zaczął ją badać i położył jej głowę na piersi, by przysłuchać się sercu. Ogarnął ją strach i odepchnęła mężczyznę, lecz powstrzymał ją. Zauważyła, że jest skupiony i ucichła, zaintrygowana tym, co może w niej usłyszeć. Wreszcie spojrzał na nią, uśmiechnął się i powiedział: „ach, takie stare i takie wciąż głupie jest to stworzenie”.
Zamilkła na chwilę. Wspomnienie słów lekarza nadal wywoływało w niej zdumienie. Oprzytomniała i powtórzyła te słowa. Nie wiedziała wtedy, co się z nią stało. Zdawało się, że nie rozumiała po niemiecku, lecz lekarz nie odpowiedział jej, skupiony na wypisywaniu recepty.
Chwyciła go za ramię i zapytała, jakim prawem tak o niej powiedział. Wstał i łagodnie pogłaskał ją po ramieniu, prosząc, by się uspokoiła i nie gniewała na niego. Nagle poczuła się bezbronna i wyzwolona, chciała płakać, lecz pycha jej na to nie pozwoliła. Ubrała się szybko i zapytała, dlaczego się jej czepia. Obserwował ją przez chwilę, wreszcie powiedział, że ma prześliczny nos.
Róża przerwała swą opowieść i wyciągnęła z torebki fotografię. Podała ją córce, mówiąc, że to jej zdjęcie z czasów, kiedy kochała Michała. Przypomniała sobie jego zachwyt nad jej nosem, komplement, od którego zaczęły się zmiany w jej życiu. Rozpłakała się, a Marta w popłochu ją przytuliła. Poprosiła, aby matka przestała mówić. Róża wysunęła się z jej objęć. Wyznała, że przez całe życie żyła wspomnieniem słów Michała, które powtarzała w ciągu bezsennych nocy i parszywych dni, karmiła się nimi. Wróciła wspomnieniami do chwili przyjazdu do Warszawy, kiedy czekała na czyjeś dobre słowo, ponieważ znalazła się w ojczyźnie, wśród rodaków. Przez tydzień jechała pociągiem i marzyła. Ciotka Luiza nie zwracała uwagi na podróżnych, nazywała ich gburami, nie pozwalała, by Róża przyjmowała od innych jakieś smakołyki. Wreszcie dotarły do Polski i z rozczarowaniem stwierdziła, że wszystko tu było takie same jak w Rosji. Luiza stała się nagle grzeczna, zachwycała się każdym człowiekiem. Za Białymstokiem do ich wagonu wszedł jakiś mężczyzna, kazał zrzucić kuferek Róży z półki. Wtedy stłukło się lusterko, które dostała na pamiątkę od ojca. Rozpłakała się i uciekła z przedziału. Później wielokrotnie słyszała złośliwe uwagi na swój temat. Dlatego słowa Michała stały się dla niej tak istotne. Była oczarowana, kiedy syn sławnego muzyka zwrócił na nią uwagę. Poczuła się tak, jak gdyby Polska po raz pierwszy przygarnęła ją. Odzyskała wiarę w siebie i wierzyła w ojczyznę. Lecz mężczyzna zdradził ją, odebrał los, a wraz z nim zdradził ją Bóg, cały świat i Polska, Zdradę tę czuła każdej nocy przez czterdzieści pustych lat.
Umilkła, wyczerpana i oprzytomniała nieco. Nie wiedziała, czy Michał żyje czy umarł. Przez wiele lat przeklinała go, lecz teraz wybaczyła mu, ponieważ tego dnia odpuściła każdemu. Tę odmianę zawdzięczała doktorowi Gerhardtowi. Stanęła przed nim jako zła, śmieszna i stara kobieta, której nie dane było przeżyć własnego życia. Kiedy usłyszała jego słowa, poczuła, że jest dawną Różą, z czarnymi warkoczami, obca w nieznanej jej ojczyźnie i przemawia do niej Michał, zachęcając do świata. Wydało jej się, że ma całe życie przed sobą, że nie ma za sobą tych nieszczęśliwych lat, nieudanej kariery, męża i dzieci. Obudziła się ponownie w domu Bądskich, kiedy miała szesnaście lat, a Michał mówił o jej pięknym nosie. Patrzyła w jego oczy, czuła miłość, chciała się śmiać i nagle oprzytomniała. Nie wiedziała, jak udało się jej zapłacić i wyjść z gabinetu. Lekarz odprowadził ją do drzwi, położył rękę na ramieniu i szeptem zalecił spokój.
Usiadła w fotelu, a Marta nie miała odwagi westchnąć. Milczały długo, wreszcie Róża odezwała się. Powtórzyła, że to właśnie Gerhardtowi zawdzięcza to, że odpuściła swoim winowajcom i teraz błaga, by jej przebaczyli. On jeden nie zląkł się jej, nie słuchał jej słów, lecz serca i jako jedyny zobaczył w jej sercu dzieciństwo. Zrozumiał jej męczarnię.
Marta nie mogła dłużej znieść ogarniającego ją niepokoju. Przypadła do kolan matki i zaczęła płakać. Błagała ją, by przestała mówić, obawiając się, że może zaszkodzić swojemu zdrowiu. Róża pogłaskała córkę po głowie. Była spokojna i uśmiechnęła się. Odparła, że wszyscy boją się o nią, lecz tak naprawdę obawiają się, żeby nie zrobiła im nic złego. Zawsze jest dla nich niebezpieczna, niezależnie od tego, czy jest zdrowa, czy chora, zawsze straszna. Lecz ona właśnie tego potrzebowała – albo śmierci, albo obudzenia z dzieciństwa, w którym zastygła, porzucona przez Michała.
Zdumiona wyszeptała, że obudzono ją zbyt późno. Zaczęła zastanawiać się, czy zdąży jeszcze trochę zaistnieć, być człowiekiem. Nagle ożywiła się i kazała córce włączyć światło. Chciała jej pokazać bransoletkę z topazów. Marta z lękiem popatrzyła na twarz matki, która w tej chwili nie była znajoma. Twarz kobiety była niezmieniona, rozjaśniona jakimś blaskiem.
Róża podeszła do szafy i zastanowiła się, ile tak naprawdę przeżyła – dwa tygodnie w Królewcu i miesiąc od powrotu. Chwyciła córkę za ręce i zapytała, czy wierzy w cuda. Marta wyszeptała, że wierzy. Nagle Róża zamieniła się w posąg triumfu. Wyprostowała się i zawołała, że ona również wierzy, bo właśnie nad nią i dla niej cud został uczyniony. Spojrzała w lustro i spytała córkę, czy widzi jej pomarszczone czoło i plamy na twarzy – „maszkarę sześćdziesięcioletniej karykatury kobiety”.
Marta zasłoniła się i odparła, że matka jest zawsze piękna. Jej słowa rozgniewały Różę. Zarzuciła córce kłamstwo, mówiąc, że pozostał z niej tylko uschnięty badyl, lecz ona się już tym nie martwi. Drżącymi palcami dotknęła czoła. Była przekonana, że Gerhardt naprawdę widział ją piękną, a jego głos nie oszukiwał jej. Położyła dłoń na piersi, w miejscu, gdzie spoczywała głowa lekarza, jakby nadal czuła jego dotyk. Nagle zdenerwowała się i popatrzyła ostro na córkę, sądząc, że śmieje się z niej i myśli, że zwariowała. Powiedziała, że początkowo nie uwierzyła w jego słowa, wiedząc, że on ma czterdzieści lat, a ona jest od niego o dwadzieścia lat starsza. Postanowiła go sprawdzić i w tydzień później znów poszła na wizytę. Dobrotliwie zapytał ją, jak się czuje, jakby zwracał się do dziecka. Zbadał ją, wysłuchał skarg na niemieckie apteki. A potem zapytał o nastrój i radził, by zapomniała o wszystkim, co było złe, by myślała o ludziach, którzy ją kochają. Wtedy przeraziła się, a on wyczuł jej gniew i zaczął uspokajać, mówiąc, że złość nie przystoi pięknym twarzom. Zapisał nowe leki i radził, by się uśmiechała, bo dla niej uśmiech to życie.
Objęła córkę, prosząc, aby zapomniała o jej ponurych naukach. Ona już zrozumiała, że nie bogactwo, ani podróże, sztuka i ambicja, lecz uśmiech, płynący z sytego serca, jest niezbędny do życia. Marta odsunęła się od niej. Miała wrażenie, że oddech matki pali. Jej oczy, rozświetlone natchnieniem, przerażały. Wyznała, że nie rozumie tego wszystkiego. Matka do tej pory nie ufała Bogu, nie pozwalała jej się modlić. Róża po chwili namysłu odparła, że cuda powstają w ludzkim sercu tak jak muzyka. Marta przerwała jej poirytowana, zarzucając, że jednak nie zapomniała o muzyce, a jej każe wyrzec się tego. Kobieta załamała ręce. Przypomniała, że dla nie tragedią zawsze był koncert Brahmsa, którego nie potrafiła zagrać. Dopiero teraz zrozumiała, że gdyby nie nosiła w sercu pustki, to znalazłaby siłę, by zdobyć odpowiednią technikę grania. Córka potrafiła pięknie śpiewać, lecz w jej śpiewie czegoś brakowało. Marta wstała wzburzona. Odparła, że już za późno na podobne odkrycia, ponieważ nie mogłaby odejść od męża, który ją kocha.
Róża zapytała ją, czy staje się lepsza od tej miłości. Zięć lubił muzykę, lecz córka, podobnie jak ona, stara się przy nim zapchać pustkę. Nie zdoła jednak oszukać serca. Rzekła, że Marta nie powinna tak żyć, powinna posłuchać matki, która już odchodzi. Paweł zapomni o żonie, a ona powinna szukać swojego szczęścia, dopóki ma czas, bo inaczej nie zazna spokoju w śmierci. W jej oczach pojawiła się groza, po czole spływały krople potu. Marta objęła ją i szlochając, próbowała uspokoić. Zapytała, dokąd matka chce odejść. Róża otarła łzy. Wyznała, że tydzień temu wysłała wiadomość do lekarza z pytaniem, czy może przyjechać. W sobotę o piątej otrzymała odpowiedź: „Czekam”. Jechała, by uczyć się życia i zgodnie z zaleceniem Gerhardta zamierzała przyjść do niego uśmiechnięta.
Rozdział XX: Róża pakuje walizki
Po wyjściu Marty Róża dotkliwie odczuła otaczającą ją ciszę. Wpatrywała się przed siebie szeroko otwartymi oczami, czy zza ścian nie wyjdzie sprawca ciszy, porywacz dzieci i kochanków – Bóg. Powróciły do niej słowa córki, przypominające, że nigdy nie ufała Bogu, nie pozwalała się jej modlić. Podeszła do okna i zaczęła wpatrywać się w gwiazdy, zastanawiając się, czy i w niebie nie ufają Stwórcy.
Usiadła w fotelu, przekonana, że Bóg nie ma teraz za co się na niej mścić, bo tego dnia robiła wszystko tak, jak On każe. Rozmyślała nad minionymi godzinami, wspominając słowa bliskich jej ludzi. Zapewniła Boga, że przed wszystkimi otworzyła serce, które okazałaby teraz nawet mistrzowi Januaremu. Na myśl o zmarłym nauczycielu poczuła trwogę. Rozejrzała się po pokoju i wszędzie widziała otaczającą ją pustkę. Z żalem pomyślała, że żywi odeszli od niej, a umarli zapomnieli. Poczuła nagły ból lewego ramienia i przyspieszone bicie serca. Dotknęła gorących policzków, jej skronie pulsowały, a nogi zdrętwiały. Upadła na sofę, powoli ogarniała ją senność. Usłyszała miłe słowa Michała i uśmiechnęła się, myśląc, że jest teraz doktorem w Królewcu. Ogarnął ją błogi spokój i postanowiła zdrzemnąć się. Wspomnienia wieczoru u Bądskich powróciły, rozpłakała się. Znów jechała z ukochanym w karecie, wyznawała mu miłość, dziękowała Bogu za to, że pozwolił im być razem do śmierci, że Michał pozostał jej wiernym. Grała dla swoich synów, zapewniając, że nigdy nie zburzyła muzycznej harmonii.
Nagle obudziła się z jękiem. Serce biło jak oszalałe, jej piersi przygniatał ogromny ciężar. Chciała zrzucić to brzemię z siebie, sądziła, że to Adam, zaczęła krzyczeć. Otworzyły się drzwi i Strawski pochylił się nad nią, wyraźnie zaniepokojony. Wreszcie odzyskała przytomność i wyjaśniała, że wypiła zbyt dużo wina i teraz śnią się jej zmory.
Zadzwonił telefon – to Marta pytała o zdrowie matki. Róża nie chciała jednak, by córka przyszła. Po chwili znów została sama. Miała wrażenie, że dzieją się właśnie ważne rzeczy. Usiłowała skupić myśli, by zrozumieć dlaczego jej ręce drżą i brakuje jej tchu. Zaczęła chodzić po pokoju, lewe ramię bolało coraz bardziej, w uszach słyszała szum. Jednocześnie poczuła, że coś jej umyka i nie wiedziała, co miała zrobić. W oddali usłyszała gwizd pociągu i przypomniała sobie, że miała wyjechać.
Odczuła ulgę. Zaczęła szukać walizki i krzyżyka, przekonana, że po jej przyjeździe do Królewca Michał upomni się o niego. Podeszła do komody, lecz nie była w stanie przekręcić klucza od szuflady. Strąciła torebkę i nagle wszystko wydało się jej trudnym do wykonania i nieosiągalnym. Przejęta lękiem, postanowiła odpocząć. Położyła się na łóżku i po jakimś czasie poczuła ogarniające ją szczęście. Cieszyła się, że wróciła, że słyszy w sobie bicie serca Michała i czuje jego ciepło. Uspokoiła myśli, a na jej ustach pojawił się śmiertelny uśmiech.
Do pokoju weszła służąca, Janina, z pytaniem, czy ma podać herbatę. Ujrzawszy Różę, zaczęła krzyczeć. Wbiegli państwo Strawscy. Staruszka płakała z upiornym uśmiechem, który zastygł na jej twarzy.
Rozdział XXI: śmierć Róży
Marta wróciła z kina zmęczona. Zza ściany odezwał się Paweł, dopytując, która godzina. Kobieta przemknęła cicho do swojego pokoju, rozebrała się i zgasiła światło. W ciemnościach dotknęła swojej twarzy, jakby chciała zmusić ją do snu. Lecz nie mogła zasnąć, przytłoczona wspomnieniami dzieciństwa, matki i bolesnych zdarzeń. Kiedy zadzwonił telefon nie wydała się zaskoczona. W słuchawce usłyszała głos Strawskiego, który prosił, aby natychmiast przyjechali.
Marta ubrała się i zerknęła na zegarek. Było wpół do drugiej. Z sypialni wyszedł Paweł, pytając, co się dzieje. Żona z trudem odpowiedziała, że właśnie umiera jej matka. Dopiero, kiedy głośno wypowiedziała te słowa, dotarła do niej straszna wiadomość.
Wybiegła z domu. Paweł ruszył za nią. Jechali taksówką w milczeniu. Drzwi otworzył Strawski, informując, że Róża jest już przytomna. Marta nie mogła spojrzeć na drzwi pokoju matki. Kiedy ocknęła się, klęczała przy jej łóżku, wsłuchując się w głośny oddech Róży, która siedziała, wsparta na poduszkach. Córka nieśmiało ujęła jej dłoń, która poddała się jej bezwolnie. Staruszka zganiła Strawskiego, że niepotrzebnie wzywał jej krewnych w nocy. Wyglądała jednak na zadowoloną z siebie i zamieszania, które wywołała swoim zasłabnięciem. Wezwała do siebie lekarza, pytając, czy zawsze tak dzieje się z sercem. Odparł, że po zastrzykach zaśnie, a za tydzień będzie zdrowa. Nie słuchała go jednak, tylko kazała podejść bliżej. Zapytała go, czy słyszał koncert D-dur Brahmsa. Kiedy młodzieniec chrząknął, wyraźne zdezorientowany, rozkazała Marcie, by mu wszystko wyjaśniła.
Nikt jej nie odpowiedział. Z trudem rzekła, że tego wieczoru znów słyszała ten koncert, lecz teraz może go już zagrać, ponieważ jest człowiekiem. Lekarz ruszył do wyjścia, zalecając, by pilnowali tętna chorej i wezwali go natychmiast, jeśli zacznie słabnąć. Marta zmierzyła matce puls – serca biło mocno, lecz powoli. Róża zasnęła. Do pokoju wszedł Władyś z żoną. Nie zapytali o nic. Władysław usiadł na fotelu, spuścił głowę. Paweł stał przy oknie, a Marta miarowo liczyła uderzenia serca matki, które biło coraz szybciej. Jadwiga otworzyła okno i otuliła teściową, która nagle zakaszlała. Odsunęła od chorej ogarnięte trwogą dzieci i rozkazała, aby Paweł przyniósł z kuchni wodę i cytrynę, Władyś rozcierał matce stopy, a Marta podała amoniak. Posłusznie wykonali jej polecenia. Marta chciała znów ująć dłoń Róży, lecz zauważyła, że jej ręce leżą obok siebie, zwinięte niczym liście. Staruszka wpatrywała się w nie podejrzliwie i zapytała, dlaczego ma sine paznokcie.
Marta osunęła się na podłogę. Głos matki, obcy i ciężki, przytłoczył ją do ziemi. Róża z trudem wypowiadała każde słowo. Władyś jęknął z rozpaczy i zakrył oczy. Paweł przyniósł z kuchni lemoniadę, Jadwiga kazała mu, aby ujął teściową i pomógł jej usiąść. Mężczyzna z trudem uniósł kobietę, która stała się bezwładna. Spojrzała na zięcia i zamilkła. Wszyscy odetchnęli wówczas z ulgą. Marta próbowała napoić matkę, lecz nie mogła otworzyć jej ust. Upuściła łyżeczkę, a Jadwiga ponagliła ją, by sprawdziła puls chorej. Serce Róży nie tętniło już rytmicznie, zanikało. Wszyscy rzucili się do telefonu. Marta wezwała lekarza i odwróciła się, spoglądając wprost na twarz matki, która wpatrywała się w nią szeroko otwartymi oczami. Uklękła i wtuliła twarz w matkę. Rozpłakała się, wsłuchując się w niknący oddech staruszki. Nagle usłyszała jej szept: „Napiszcie… wracam… uśmiechnięta”.
Do pokoju wszedł lekarz i odciągnął Martę. Nie wiedziała, co się działo. Usłyszała jedynie słowa doktora, że to już skończone. Ktoś ją podniósł z podłogi, z trudem uniosła głowę i ujrzała ojca. stał w drzwiach, trzymając coś w dłoniach. Wzywał Różę. Władysław powstrzymał go, uciszył, wskazując łóżko matki. Róża siedziała, nie zdążyli jeszcze ułożyć jej, ani zamknąć oczu, które patrzyły przed siebie.
Adam spojrzał na krewnych i zapytał, czy Elcia ich widzi. Zaprzeczyli, szlochając. Padł na kolana i powoli sunął do niej, wyciągając ramiona. Jadwiga próbowała go podnieść, lecz odtrącił ją. W trzęsących rękach trzymał zawiązaną w supeł chustkę i włóczkowy gamasz. Lekarz i Paweł z trudem odciągnęli go i posadzili na sofie.
Tymczasem powieki Róży same opadły na oczy. Zapanowała cisza. Wszyscy zaczęli wspominać przeszłość i dopiero teraz zrozumieli sens słów, dobrych i złych, które skrzypaczka wypowiedziała w ciągu tego dnia. Wsłuchiwali się w ich znaczenie, rozumiejąc, co zostało im przeznaczone. Myśląc o zmarłej, myśleli „Róża” i tym imieniem rozgrzeszali zło i chwalili dobro. Zbliżyli się do łóżka, a Marta zarzuciła na ciało matki koronkowy szal prababki. Piękna głowa Róży zapadła się w poduszki.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego Róża nie kocha Marty?
Bo Marta jest bardzo podobna do Adama i została poczęta w nocy, kiedy Adam siłą zaciągnął żonę do sypialni. Róża nienawidzi córki jako dziecka męża i długo nie okazuje jej żadnej czułości.
Dlaczego Róża nie zabija Władysia?
W nocy, kiedy postanawia go zabić, oszołamia ją piękno nocy i zaczyna grać na skrzypcach. Zapomina o swoim zamiarze. Podobnie jest z Martą: kiedy Róża odmierza chorej córce lekarstwo, żeby ją otruć, dziewczynka spogląda na matkę, a Róża, wystraszona własnymi myślami, rezygnuje.
Co dzieje się w Ostii?
Władysław zabiera matkę na wycieczkę do Ostii, kiedy Róża przyjeżdża do niego do Włoch. Róża pyta tam, jaka będzie jej śmierć: śmierć człowieka, który się urodził i nigdy nie żył.
Co zmienia w Róży wizyta u doktora Gerhardta?
Lekarz w Królewcu nieoczekiwanie wypowiada słowa, które przed laty Róża usłyszała od Michała. Wraca do niej wspomnienie pierwszej miłości i bohaterka czuje, że obudziła się z koszmarnego snu. Postanawia przebaczyć bliskim i prosić ich o wybaczenie.
Jak kończy się „Cudzoziemka”?
Róża pakuje się, myśląc, że jedzie do Michała, kładzie się na łóżku i uspokaja. W nocy do jej pokoju zbierają się dzieci i mąż, a bohaterka umiera.