„Stary człowiek i morze” Ernesta Hemingwaya: streszczenie i opracowanie
„Stary człowiek i morze” Ernesta Hemingwaya (1952) to opowiadanie o kubańskim rybaku Santiago, który po osiemdziesięciu czterech dniach bez połowu wypływa daleko w morze i przez prawie trzy doby walczy z ogromnym marlinem. Rekiny zjadają jego zdobycz, ale starzec nie traci godności. Utwór jest parabolą o godności człowieka mimo klęski.
Lektura w pigułce
- Autor: Ernest Hemingway (1899 do 1961), amerykański pisarz i reporter wojenny, laureat Nagrody Nobla z 1954 roku.
- Tytuł: „Stary człowiek i morze” (angielski tytuł „The Old Man and the Sea”).
- Wydanie: 1952 rok, w magazynie „Life”.
- Epoka: literatura współczesna, XX wiek.
- Rodzaj i gatunek: epika, opowiadanie-parabola.
- Czas akcji: lata czterdzieste XX wieku, trzy i pół doby.
- Miejsce akcji: wioska rybacka koło Hawany na Kubie i wody Oceanu Atlantyckiego.
- Budowa: bez podziału na rozdziały; akcja liniowa.
- Narracja: trzecioosobowa, z oddaniem głosu Santiago.
- Główni bohaterowie: Santiago, Manolin, marlin i rekiny.
- Temat: walka człowieka z przeciwnościami, duma, klęska i zwycięstwo, przyjaźń.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
Głównym bohaterem powieści jest stary rybak Santiago. Mężczyzna był nazywany we wiosce „salao”, co oznacza pechowca - przez osiemdziesiąt cztery dni nie złowił żadnej ryby. Jego wygląd wskazywał na to, iż bardzo ciężko pracował i był biedny. Na uwagę zasługiwały jego młodzieńcze oczy. Jedynym przyjacielem Santiago był chłopiec, który pomaga mu nosić sprzęt, a od czasu do czasu zapraszał go na piwo do Tarasu, lokalnej restauracji. Przyjaciele wspominali dawne czasy, gdy łowili razem. Pierwszy raz wspólnie wypłynęli w morze, gdy chłopiec miał zaledwie pięć lat. Ojciec zakazał chłopcu łowienia ryb ze starcem w obawie, iż jego pech przeniesie się na niego. Starzec zdradził, iż następnego dnia miał zamiar wypłynąć daleko w morze, by tam szukać swojego szczęścia. Chłopiec pomógł starcowi zanieść sprzęt do jego chaty.
Santiago mieszkał bardzo skromnie. Młodzieniec nalegał, by rybak pozwolił kupić sobie sardynki, które miałyby mu posłużyć za przynętę na kolejnym połowie. Starzec uległ i zgodził się. Chłopiec powrócił i poza sardynkami przyniósł starcowi ciepły posiłek od Martina, właściciela Tarasu. Przyjaciele zjedli razem obiad, poczym starzec zaczął przeglądać rubrykę sportową w gazecie, by znaleźć najnowsze informację o Joe DiMaggio, swoim grającym w baseball idolu. Starzec zasnął na swoim łóżku ze sprężyn i starych gazet i, jak zwykle, śniły mu się małe lwy bawiące się na plaży.
Starzec zbudził się przed świtem, aby wypłynąć w kolejny połów, tym razem miał wyruszyć bardzo daleko. Udał się do chaty chłopca i wraz z nim poszedł do przystani. Pożegnał się z Manolinem, bo tak na imię miał młodzieniec, po czym wsiadł do swojej łodzi. Santiago był rybakiem, który kochał morze i w myślach nazywał je „la mar”, czyli w rodzaju żeńskim. Był człowiekiem wrażliwym, który ubolewał nad losem pięknych, choć delikatnych i słabych ptaków. Santiago zarzucił swoje przynęty i wciąż płynął dalej w morze. Santiago znajdował się już daleko od brzegu i innych rybaków. Spostrzegł sokoła morskiego, którego obecność świadczyła o tym, iż w pobliżu muszą znajdować się duże ryby. Starzec starał się podążać za ptakiem. Na jedną z przynęt udało się bohaterowi złowić małego tuńczyka. Rybak zdawał sobie sprawę z faktu, iż mówienie do siebie mogłoby być odbierane przez innych za objaw wariactwa, ale nie przeszkadzało mu to.
Kolejną z przynęt chwycił wielki marlin. Santiago nie zdawał sobie sprawy z faktu, jak wielka była to ryba, lecz szybko przekonał się o jej sile, gdy zaczęła ciągnąć jego łódź w kierunku północno-zachodnim. Rybak musiał trzymać linkę rękami, ponieważ inaczej ryba z łatwością by ją zerwała. Santiago był przekonany, iż ryba zmęczy się holowaniem łodzi i niedługo opadnie z sił. Bardzo chciałby mieć przy sobie chłopca, z którym mógłby wspólnie się cieszyć. Godziny mijały, a ryba nie słabła. Santiago odczuwał już głód, pragnienie i zmęczenie, a do tego chłód, ponieważ zaszło słońce. Nie mógł się doczekać chwili, gdy ujrzy swojego przeciwnika, gdyż ten jeszcze ani razu nie wyskoczył z wody. Santiago był dla niego pełen podziwu. Uważał go za wspaniałe i mądre stworzenie.
Przed świtem Santiago odciął pozostałe linki, by inne ryby nie rozpraszały jego uwagi. Musiał zrobić to jedną ręką, ponieważ w drugiej trzymał linkę z marlinem. Podczas tej czynności przewrócił się i rozciął łuk brwiowy. Wyznał swojemu przeciwnikowi: „Rybo (…) Kocham cię i szanuję bardzo. Ale zabiję cię, nim ten dzień się skończy”. Dłonie rybaka cierpiały zarówno od skurczów, jak i ran, które spowodował nagłym szarpnięciem marlin. Rybakowi udało się posilić małym tuńczykiem, którego złowił poprzedniego dnia.
Marlin postanowił wreszcie pokazać się rybakowi. Stworzenie wzbiło się ponad lustro wody, a starzec zorientował się, iż jest większe od jego łodzi. Santiago zaczął wątpić w swoje siły, z tego powodu zwrócił się prośbą o pomoc do Boga. Bohater odnalazł w sobie siły i zawziętość. Pomimo, iż uważał rybę za wspaniałą, postanowił udowodnić jej, że człowiek jest lepszy. Rybak był przekonany, iż Joe DiMaggio byłby z niego dumny.
Rybak wspominał, jak za dawnych czasów toczył dwudniowy pojedynek w siłowaniu się na rękę z wielkim Murzynem w Casablance. Wspomnienie dawnej świetności dodało mu sił i otuchy. Przed zapadnięciem zmierzchu udało się mu złowić małego delfina, którego miał zamiar później zjeść. Starzec rozmyślał o więzi, która łączyła go z marlinem, ostatecznie uznał go za równego sobie, za przyjaciela, którego jednak musiał będzie zabić. Posilił się mięsem małego delfina i ułożył się tak, iż bez puszczania linki udało mu się zasnąć.
Marlin zbudził starca ponownym wyskokiem z wody. Santiago wiedział, iż lada moment stoczy wielką walkę z rybą i czuł się na nią gotowy. Słaniający się z wyczerpania Santiago zdołał przyciągnąć do siebie rybę i wbić harpun prosto w jej serce. Po godzinie pierwszy rekin zaatakował marlina. Santiago udało się zabić drapieżnika, lecz ten najpierw odgryzł spory kawałek wielkiej ryby. W dodatku stary rybak stracił harpun, który utkwił w łbie żarłacza. Bohater wiedział, iż krew marlina zwabi inne rekiny. Po raz pierwszy zaczęło dręczyć go poczucie klęski. Czuł wyrzuty sumienia, iż zabił tak wspaniałe stworzenie tylko dlatego, że był zbyt dumny, by mu się poddać. Kolejne dwa rekiny pozbawiły rybaka blisko ćwierci jego ryby. Santiago uśmiercił je swoim nożem. W duchu przepraszał rybę, że do tego doszło. Żałował, iż ją złowił.
Nękany przez kolejne rekiny Santiago poddał się dopiero, gdy nie miał już czym z nimi walczyć. Wiedział, iż z jego ryby nie zostało już nic, poza szkieletem. Zdruzgotany skupił się wyłącznie na tym, by jak najszybciej wrócić do wioski. Zastanawiał się nad przyczynami swojej porażki. Uznał, iż nie powinien był wypływać tak daleko. Starzec przebył trudną drogę z przystani do swego domu z masztem na barkach. Zanim doszedł do chaty często się potykał i upadał, ponieważ był skrajnie wycieńczony. Manolin jako jedyny rozumiał dramat Santiago. Chłopiec, co rusz płakał na myśl o tym, co przeżywał jego przyjaciel. Uzmysłowił rybakowi, że pomimo porażki z rekinami, zdołał pokonać największego marlina, jakiego w życiu widział. Manolin obiecał, iż od tej pory zawsze będą pływać razem. Turysta na tarasie była przekonana, iż wspaniały szkielet należał do rekina.
Streszczenie szczegółowe: dziewięć etapów wyprawyOd Tarasu do powrotu z morza. 9 etapów · ok. 53 min
„Był starym człowiekiem, który łowił ryby w Golfstromie pływając samotnie łodzią i oto już od osiemdziesięciu czterech dni nie schwytał ani jednej”. Z tego względu mieszkańcy wioski nazywali go „salao”, co można przetłumaczyć na „wielce pechowy”. Po każdym powrocie z pustą siecią do portu, na rybaka oczekiwał pomagający mu chłopiec. Przez pierwsze czterdzieści dni wypływali na połowy razem, ale z czasem rodzice zabronili synowi przebywania ze starcem w obawie, iż jego pech przeniesie się na ich potomka.
„Stary był suchy i chudy, na karku miał głębokie bruzdy. Brunatne plamy po niezłośliwym raku skóry, występującym wskutek odblasku słońca na morzach tropikalnych, widniały na jego policzkach. Plamy te biegły po obu stronach twarzy, a ręce miał poorane głębokimi szramami od wyciągania linką ciężkich ryb. Ale żadna z tych szram nie była świeża. (...)Wszystko w nim było stare prócz oczu, które miały tę samą barwę co morze i były wesołe i niezłomne”. Santiago, bo tak miał na imię stary rybak, miewał już dłuższe okresy posuchy.
Niegdyś zdarzyło się, iż przez osiemdziesiąt siedem dni nie złowił ani jednej ryby, by przez trzy kolejne tygodnie, dzień po dniu, wyciągać z sieci same wielkie sztuki. Wtedy pomagał mu chłopiec, który nigdy w niego nie zwątpił. Santiago nauczył młodego pomocnika wszystkiego, co sam wiedział na temat połowu ryb. Zdawał sobie sprawę, iż nikt, poza nimi dwoma nie wierzył, że wreszcie pech go opuści. Po osiemdziesiątym czwartym dniu bez złowionej choćby jednej ryby, gdy poskładali już cały sprzęt, chłopiec zaprosił starca do Tarasu, gdzie zamierzał kupić mu piwo. Mężczyzna zgodził się, choć nie był zachwycony koniecznością przebywania z innymi rybakami.
„Siedzieli na Tarasie i wielu rybaków podkpiwało ze starego, ale on się nie gniewał”. Starszym było najzwyczajniej w świecie żal biednego Santiago, lecz nie dawali tego po sobie poznać. Mężczyźni rozmawiali ze sobą głośno o swoich udanych połowach oraz wszelkich sprawach natury technicznej, które z tym się wiązały. W sieciach okolicznych rybaków znajdowały się zazwyczaj dwa gatunki ryb, marliny lub rekiny. Te pierwsze sprzedawali do składu, skąd były transportowane na targ do Hawany. Drugie zaś skupywała od nich lokalna przetwórnia.
Pogoda tego dnia była słoneczna i przyjemna. Chłopiec prosił starca, by ten pozwolił sobie pomóc. Santiago twierdził, iż lepiej będzie, jeśli młody pójdzie pograć w baseball. Tytułowy bohater uważał, że przez postawienie mu piwa jego przyjaciel dowiódł, iż już jest mężczyzną. Wspomniał także ich pierwszy wspólny połów. Chłopiec miał wtedy pięć lat, a zbyt wcześnie wyciągnięta ryba z wody przez Santiago omal go nie zabiła. Nieletni pomocnik pamiętał doskonale każdy drobny szczegół tamtego wydarzenia, włącznie z zapachem krwi, który uniósł się w powietrzu po tym, jak starzec zatłukł rybę pałką.
Bohater spojrzał na chłopca „swymi wyblakłymi od słońca, ufnymi, kochającymi oczami” i rzekł: „Gdybyś ty był mój, wziąłbym cię z sobą i zaryzykował”. Młodzieniec ponowił swoją propozycję przyniesienia najlepszych sardynek, które miałyby posłużyć starcowi w następnym połowie jako przynęta. Bohater odparł, iż zostało mu jeszcze sporo z dzisiejszego dnia. Wreszcie zgodził się, by chłopiec dał mu jedną sardynkę. Pomocnik nalegał, by mężczyzna przyjął od niego dwie sztuki najlepszej przynęty. Zapewniał, że kupił je za własne pieniądze. Santiago podziękował, ponieważ „Był zbyt prosty, żeby się zastanawiać, kiedy osiągnął pokorę. Wiedział jednak, że ją osiągnął, wiedział też, że nie ma w tym nic haniebnego i że nie pociąga to za sobą utraty prawdziwej dumy”.
Bohater zdradził, iż jutro, zanim się rozjaśni, ma zamiar wypłynąć naprawdę daleko w morze. Chłopiec odpowiedział, że spróbuje namówić swojego ojca, by uczynili podobnie, aby mogli pomóc staruszkowi, gdy złowi coś dużego. Obydwaj zdawali sobie sprawę, iż rodzic młodzieńca nie lubi wypływać daleko w morze. Chłopiec wyjawił, iż mężczyzna ma bardzo słaby wzrok, dlatego boi się zbyt oddalać od brzegu. Santiago, pomimo, że przez lata łowił żółwie u Wybrzeży Moskitów, „A właśnie od tego psuje się wzrok”, widział wciąż bardzo dobrze. „Bo ze mnie dziwny staruch”, mawiał, ponieważ nie potrafił wytłumaczyć, dlaczego cieszył się takim zdrowiem w swoim wieku. Był pewny, że gdy nadejdzie okazja, to da radę naprawdę dużej rybie.
Wrócili do łodzi Santiago, by zabrać z niej linki, harpun, maszt i żagiel. Starzec wiedział, iż nikt go nie okradnie. Zabierał sprzęt do domu, by nie zniszczyła go rosa i morska bryza. Mężczyzna niósł maszt, podczas gdy młodzieniec resztę. Po krótkim marszu dotarli do domu Santiago. Była to chata zbudowana z „twardych liści palmy królewskiej, zwanych guano”. Wewnątrz „było łóżko, stół, jedno krzesło, a na klepisku miejsce, gdzie gotowano na węglu drzewnym. Na brunatnej ścianie ze spłaszczonych, zachodzących na siebie liści silnie uwłóknionego guano wisiał kolorowy obrazek Świętego Serca Jezusowego i drugi, przedstawiający Najświętszą Pannę z Cobre. Były to pamiątki po żonie starego”.
Dawniej na ścianie wisiała również kolorowa fotografia, przedstawiająca małżonkę Santiago, ale mężczyzna zdjął ją, ponieważ „patrząc na nią czuł się zbyt samotny”. Chłopiec zapytał, czy starzec ma co jeść, rybak odparł, iż ma jeszcze garnek żółtego ryżu z rybą. Zapytał, czy może wziąć siatkę na sardynki. Santiago odparł, iż młodzieniec, wie, gdzie ona leży. „Nie było żadnej siatki i chłopiec pamiętał, kiedy ją sprzedali. Ale mimo to co dzień stwarzali sobie tę samą fikcję. Nie było garnka z żółtym ryżem i rybą, i chłopiec też o tym wiedział”.
Starzec był już stary, ale mimo to interesował się baseballem. Wyciągnął wczorajszą gazetę i przeglądał rubrykę sportową, podczas gdy chłopiec udał się po sardynki. Zanim wyszedł wymienił się z Santiago swoimi obawami, co do następnego meczu Jankesów z Nowego Jorku. Bohater zastanawiał się, czy powinien zagrać na loterii nazajutrz, ponieważ będzie to już osiemdziesiąty piąty dzień jego rybackiej niemocy, a według niego to szczęśliwa liczba. Był przekonany, że nie poprawi swojego dawnego rekordu, osiemdziesięciu siedmiu dni bez ryby.
Porosił chłopca, by kupił mu los z numerem osiemdziesiątym piątym. Ponieważ nie było go na to stać, łamiąc jedną ze swoich zasad: „Tylko że staram się nie pożyczać. Bo to najpierw pożyczasz, a potem żebrzesz i zadłużył się u chłopca na dwa i pół dolara. Młodzieniec przed wyjściem ostrzegł Santiago, aby się nie zaziębił, ponieważ wrześniowa pogoda potrafi być zdradliwa. Starzec odparł, iż nadszedł: „Miesiąc, w którym przychodzą wielkie ryby (…) Byle kto potrafi być rybakiem w maju”.
Gdy chłopiec wrócił, zastał Santiago śpiącego w swoim krześle. Rozłożył, więc stary koc na ramionach rybaka. „Dziwne to były ramiona, wciąż jeszcze silne, choć bardzo stare; szyja też była mocna, a bruzdy mniej widoczne, gdy spał i głowa opadła mu na piersi”. Mężczyzna miał na sobie koszulę, która była łatana tyle razy, że przypominała żagiel. Chłopiec opuścił ponownie chatę starca, a gdy do niej powrócił z kolacją, ten wciąż spał.
Starzec początkowo nie chciał jeść, ale dał się w końcu namówić na czarną fasolę z ryżem, przypiekane banany oraz odrobinę duszonego mięsa. Chłopiec dostał to wszystko od Martina, właściciela Tarasu. Już nie pierwszy raz zawdzięczali mu posiłek. Santiago obiecał sobie, że w podzięce podaruje mu mięso z brzucha wielkiej ryby, którą miał zamiar wkrótce złowić. Martin ofiarował im także dwie butelki piwa Hatuey. Starzec wolał puszkowane, ale nie narzekał. Zanim zabrali się do jedzenia chłopiec zarzucał sobie w myślach: „Muszę tu mieć wodę dla niego - postanowił - i mydło, i porządny ręcznik. Dlaczego jestem taki bezmyślny? Trzeba mu sprawić drugą koszulę i kurtkę na zimę; jakieś buty i jeszcze jeden koc”.
Podczas posiłku, który bardzo smakował Santiago, jego pomocnik porosił go, by ten opowiedział mu trochę o baseballu. Ulubioną drużyną staruszka byli Jankesi z Nowego Jorku, dla których grał Joe DiMaggio. Zawodnik ten był uważany przez bohatera za najlepszego w historii tego sportu. Rozwodził się także nad Dickiem Sislerem, miotaczem drugoligowego Brooklynu. Santiago znał tego zawodnika osobiście, ponieważ odwiedził on kiedyś Taras. Starzec zaproponował mu wyprawę na ryby, ale baseballista się nie zgodził. Bohater był przekonany, iż „Wielki DiMaggio” z pewnością nie odmówiłby mu wspólnego połowu, ponieważ jego ojciec był również prostym rybakiem. Natomiast Sisler wychowywał się w bogactwie i nie wie nic o życiu w ubóstwie. Chłopiec powiedział, że gdy miotacz Brooklynu był w jego wieku grał już w największych klubach. Santiago wspomniał, iż on w tym wieku służył jako prosty majtek na statku rejsowym, który pływał do Afryki. Wieczorami widywał lwy nad brzegiem morza.
Starzec chciał zmienić temat z baseballu na „czarny ląd”, ale chłopiec wolał rozmawiać o sporcie. Poprosił, by mężczyzna opowiedział mu coś o Johnie McGraw, a później, by porównał Luque i Mike’a Gonzaleza. Gdy Santiago orzekł, że są to zawodnicy równi sobie, młodzieniec powiedział, iż nie ma lepszego rybaka niż jego przyjaciel. Starzec odparł, że to nieprawda, bo zna lepszych. Chłopiec zawołał: „Que va? (…) Jest wielu dobrych rybaków i kilku wspaniałych. Ale nie ma takiego jak ty”. Bohater podziękował swojemu pomocnikowi. Miał nadzieję, iż nie znajdzie się ryba, która udowodniłaby, że młody się myli. Santiago przyznał: „Mogę nie być tak silny, jak myślę (…) ale znam wiele sposobów i jestem śmiały”. Chłopiec uznał, iż nadszedł czas snu przyjaciela. Staruszek przyznał mu rację, dodał, że obudzi pomocnika nad ranem, jak zwykle. Młodzieniec pozbierał wszystkie naczynia i sztućce, które powierzył mu Martin i miał zamiar odnieść je na Taras.
Santiago położył się na swoim łóżku, które składało się ze starych gazet, które przykrywały sprężyny. Za podgłówek służyły mu zwinięte spodnie. Przykryty kocem zasnął bardzo szybko. Śnił o Afryce, którą pamiętał z młodości. Widział ją bardzo dokładnie, a nawet czuł jej zapach. Od lat śniły mu się tylko miejsca, które dawniej widział oraz lwy na plaży, które „W zmroku igrały jak młode koty, a on je kochał, podobnie jak kochał chłopca. Chłopiec nie śnił mu się nigdy”.
Santiago przebudził się jeszcze przed świtem. Udał się do chaty młodzieńca, do której mógł spokojnie wejść, ponieważ nigdy nie była zamknięta. Zbudził chłopca, który spał w pierwszej izbie na składanym łóżku. Młody pomocnik był tak zasapany, gdy szli do chaty starca, iż temu zrobiło się go żal. Chłopiec zdawał sobie jednak sprawę z obowiązków mężczyzny.
Po drodze mijali nielicznych rybaków, którzy spieszyli do portu, niosąc maszty swoich łodzi. Santiago i młodzieniec wzięli z chaty cały osprzęt i udali się do łodzi. W budce, gdzie obsługiwano rybaków, wypili po puszce gorącej kawy. Gdy młodzieniec zapytał przyjaciela, jak się spało. Tamten odparł, zwracając się do swojego pomocnika po imieniu: „Doskonale, Manolin (…) Czuję się dzisiaj pewnie”. Chłopiec powiedział, że musi iść do chłodni po sardynki i inne przynęty dla Santiago. Zanim ruszył, wspomniał, iż jego ojciec nigdy nie pozwala mu nieść osprzętu. Starzec odparł: „U nas inaczej (…) Pozwalałem ci nosić różne rzeczy, kiedy miałeś pięć lat”. Bohater został sam sącząc kawę. Już od dawna nie zabierał ze sobą jedzenia na pokład, wytrzymywał od rana do wieczora o flaszce wody, którą miał zawsze na dziobie łodzi. Manolin przyniósł dwie sardynki oraz tyle samo przynęty zawiniętej w gazety. Pomógł przyjacielowi zepchnąć łódź do wody i życzył mu wszystkiego dobrego. Po chwili chłopiec obserwował, jak łódź wiosłującego Santiago powoli znika na ciemnym jeszcze morzu.
Starzec oddalał się od brzegu. Początkowo płynął wraz z innymi rybakami, ale za wylotem przystani każdy udał się w swoją stronę. Bohater pamiętał, że tego dnia miał łowić bardzo daleko, na otwartym oceanie. Przepłynął nad miejscem zwanym przez okolicznych rybaków „wielką studnią”. Był to podwodny, głęboki na sześćset sążni rów, gdzie prąd morski nanosił krewetki i ryby, które służyły ludziom za przynęty. Santiago usłyszał charakterystyczne pluski i furkot małych skrzydełek. To były latające ryby, które bardzo lubił, ponieważ uważał je za swoje jedyne przyjaciółki na oceanie. Dostrzegł również rybitwy, których zawsze było mu żal. Pomyślał: „Ptaki mają cięższe życie niż my, z wyjątkiem drapieżników i tych dużych, silnych. Dlaczego stworzono ptaki tak kruche i wątłe jak te jaskółki morskie, jeżeli ocean potrafi być tak okrutny? Jest dobry i bardzo piękny. Ale umie też być okrutny, a przychodzi to nagle, i takie ptaki, co latają muskając wodę i polując, i mają słabe, smutne głosy, są za delikatne na morze”.
Ludzie, którzy kochają morze, po hiszpańsku nazywają je „la mar”. Ci, którzy uważali je za swojego przeciwnika, czy wroga, mówili o nim „le mar”, używając rodzaju męskiego. Starzec zawsze myślał o morzu jak o kobiecie. Według niego „la mar” „udziela albo odmawia wielkich łask, a jeśli robi rzeczy straszne i złe, to dlatego, że nie może inaczej”. Sprzyjający prąd pozwolił bohaterowi płynąć szybciej i mniejszym nakładem sił. Nad ranem znalazł się dużo dalej, niż spodziewał się być o tej porze. Miał zamiar łowić w miejscu, gdzie przebywają ławice bonito i albacore’y, ponieważ przez tydzień czaił się na wielką sztukę przy „wielkiej studni”, ale żadna wielka sztuka nie przypłynęła tam na żer.
Tuż po wschodzie słońca Santiago zarzucił cztery przynęty. Każda znajdowała się na innej głębokości. Najgłębiej znajdowały się albacore’y, czyli małe tuńczyki, które podarował mu chłopiec. Dwie pozostałe, czyli makrele, zanurzone były znacznie wyżej, bliżej powierzchni wody. Wszystkie zamocowane były na ostrych stalowych hakach, te zaś były przymocowane do grubych linek, które Santiago przywiązał do świeżych patyków, umieszczonych na bokach łodzi. Wtedy każdy, najdrobniejszy ruch przynęty był widoczny, poprzez naginanie się zielonego patyka. Przy każdej „wędce” znajdował się zapas linek, na wypadek, gdyby ryba chciała trochę odpłynąć.
Gdy słońce wzeszło starzec dostrzegł w oddali łodzie innych rybaków. Starał się płynąć z prądem. Obserwował zza burty linki, które opadały pionowo w dół, a ich końcówki znikały w ciemnej toni. Wielu rybaków nie potrafiło robić tego z taką precyzją i dokładnością, jaką mógł poszczycić się Santiago. Linki znajdowały się dokładnie tam, gdzie chciał, a nie unosiły się z prądem. Starzec uważał, że dobrze jest być dokładnym, ponieważ w momencie, gdy przychodzi szczęście, to jest się na nie gotowym. Trzy godziny później łódź bohatera znajdowała się już tak daleko od brzegu, że z ledwością mógł dostrzec łodzie innych rybaków, łowiących bliżej przystani.
Starzec dostrzegł sokoła morskiego, który w powietrzu zataczał koła. Santiago był pewny, iż właśnie w tamtym miejscu musi pływać duża ryba. Skierował powoli swoją łódź w kierunku wskazanym przez ptaka. Nagle dostrzegł, że sokół runął w dół. Wtedy z wody zaczęły wyskakiwać spłoszone latające ryby. Starzec zrozumiał, że ma do czynienia z dużym delfinem. Odłożył na moment wiosła i przygotował dwie linki, które trzymał zwinięte pod dziobem łodzi. Na obydwa haki nadział sardynki, ale tylko jedną spuścił za burtę i uwiązał do pierścienia na rufie. Drugą odłożył w cień dziobu. Ponownie chwycił za wiosła i kierował się w miejsce, które wskazał mu sokół. Gdy się zbliżył ptak zanurkował pośród skupiska latających ryb. Wtedy starzec dostrzegł iż na żer przybyła także duża ławica delfinów. Santiago wiedział, że ptak nie ma żadnych szans na złapanie choćby jednej latającej ryby, ponieważ są zbyt szybkie. Bohater przyglądał się temu spektaklowi natury i pomyślał: „Ta ławica wymknęła mi się. Płyną za prędko i są za daleko. Ale może mi się trafi jakaś zbłąkana sztuka i może moja wielka ryba jest gdzieś blisko nich. Moja wielka ryba musi przecież gdzieś być”.
Santiago wypłynął tak daleko, że woda zmieniła swój kolor na prawie fioletowy, a ląd wydawał się być jedynie zieloną linią na horyzoncie. Zorientował się nagle, iż znajduje się nad wielką ławicą planktonu. Ucieszyło go to, ponieważ wiedział, że są tu także ryby. Pogoda tego dnia zapowiadała się na bardzo dobrą. Ptaka nie było już widać, a na powierzchni wody nie unosiło się nic poza wodorostami i fiołkowej portugalskiej meduzy. Stworzenie to wyglądało niczym „wesoła banieczka”, lecz jej jad był niebezpieczny dla człowieka. Świadomy tego Santiago spojrzał na meduzę i powiedział do niej: „Aqua mola. Ty kurwo”. Zdarzało się, iż kilka razy boleśnie poparzył sobie dłonie znajdującymi się w sieci nićmi, których fiołkowy kolor wskazywał na ich pochodzenie. Bohater lubił patrzeć jak meduzy zostają pożerane przez żółwie, podobnie jak lubił deptać ich galaretowate ciała, gdy morze po sztormie wyrzucało je na plaże.
Z kolei wielką sympatią darzył żółwie, zwłaszcza zielone i szylkretowe, cenił ich elegancję i żwawość. Bohaterowi znany był fakt, iż serca tych stworzeń biją jeszcze godzinami po ich wypatroszeniu. Porównywał się nawet do nich: „I ja też mam takie serce, a nasze ręce i nogi są do siebie podobne”. Starzec, jak co roku, jadł żółwie jaja od maja aż do września, by mieć siły na jesienne połowy. Codziennie wypijał też kubek tranu z rekina. Chociaż większość rybaków nienawidziła tego smaku, on uważał, iż napój dobrze działa na odporność oraz wzrok.
Santiago spostrzegł ponownie zataczającego koła sokoła morskiego. Z tą jednak różnicą, że nie unosił się już nad ławicą latających ryb, a małych tuńczyków. Bohater oszacował, iż może mu się udać skierować swoją łódź prosto na nie. W pewnym momencie starzec poczuł, że linka, którą trzymał pod stopą zaczęła się napinać. Rzucił wiosła i zaczął ją wybierać, po krótkim czasie na jego pokładzie znalazł się mały tuńczyk. Santiago nie dał się rybie długo męczyć i zabił ją jednym ciosem pałki. Następnie kopniakiem wysłał ją w cień rufy. Uznał tę zdobycz za doskonałą przynętę na coś większego.
Bohater nie potrafił sobie przypomnieć od jak dawna mówił do siebie na głos. Niegdyś, jako młody marynarz, był nauczony, iż na morzu należy rozmawiać tylko wtedy, gdy jest to konieczne. Tak też robił, nawet, gdy pływał z nim chłopiec. Jednak od jakiegoś czasu nie mógł się powstrzymać i wyrażał głośno swoje myśli i obawy. „Gdyby inni usłyszeli, że głośno mówię, pomyśleliby, że zwariowałem”, rzekł do siebie, po czym dodał: „Ale ponieważ nie jestem wariatem, więc mi to obojętne. Bogaci mają w łodzi radio, które do nich gada i przynosi im nowiny baseballowe”. Wiedział, że nie może myśleć teraz o swoim ukochanym sporcie, ale skupić się na tym, do czego został stworzony.
Starzec nie widział już zieleni brzegu, a jedynie niebieskie szczyty na horyzoncie. Słońce dawało mu się we znaki, a pot ściekał po jego karku i plecach. Wiedział, że nie może sobie odpuścić: „Mógłbym zwyczajnie podryfować - pomyślał - i przespać się, owinąwszy linkę na palcu stopy, żeby mnie przebudziła. Ale dziś mija osiemdziesiąt pięć dni i powinienem łowić porządnie”. Nagle jeden z zielonych patyków przytwierdzonych do burty wygiął się raptownie w dół. Na głębokości stu sążni, marlin zainteresował się jego sardynką. Santiago chwycił za linkę umiejętnie, by ryba nie poczuła napięcia. „Musi być wielki, jeżeli wypłynął tak daleko w tym miesiąc”. Gdy ryba odpłynęła stary rybak zachęcał ją jak tylko potrafił, by powróciła. Po dłuższej chwili niepewności tak też się stało. Santiago był przekonany, że marlin weźmie, ale tak się nie stało. Ryba odpłynęła, a starzec nie mógł w to uwierzyć.
Nagle bohater poczuł niewiarygodny ciężar na końcu linki. Ryba jednak wzięła i okazała się być bardzo duża. Rybak umiejętnie popuszczał zapas linki. Wiedział, że hak tkwi bokiem w pysku marlina. Nie chcąc mówić tego na głos, by nie zapeszyć, pomyślał: „Potem zawróci i połknie go”. Ciężar na chwilę przestał mu ciążyć, ale nagle stał się jeszcze większy, gdy ryba zaczęła sunąć prosto w dół. Santiago wiedział, że połknęła jego przynętę wraz z hakiem. Rybak pozwolił marlinowi płynąć dalej. Lewą ręką powiązał linkę, którą trzymał w prawej z jednym ze swoich zapasowych zwoi. Starzec w myślach mówił do ryby: „Zjedz tak, żeby ostrze haka trafiło do serca i zabiło cię (…) Wypłyń gładko i pozwól, żebym wbił w ciebie harpu.”. Krzycząc: „Teraz!” Santiago oburącz szarpnął z całych sił i zaczął wybierać linkę raz prawą, raz lewą ręką. Ryba jednak nie pozwalała się przyciągać i zaczęła ponownie odpływać. Rybak zaparł się o ławkę wioślarską i ku jego zdumieniu, marlin zaczął ciągnąć jego łódź powoli w kierunku północno-zachodnim.
Starzec żałował, że nie ma przy nim chłopca, który mógłby razem z nim cieszyć się tą sytuacją. Wiedział też, że nie może przywiązać linki do kołka, ponieważ ryba z łatwością mogłaby ją zerwać. Rybak musiał trzymać ją w rękach i co jakiś czas popuszczać. Dziękował Bogu, że marlin podąża przed siebie, a nie w głąb morza. Nie wiedział, co zrobi, jeśli ryba zdecyduje się opłynąć w dół lub jeżeli zdechnie i opadnie na dno. Pocieszał się: „Ale coś przecież zrobię. Dużo jest rzeczy, które mogę zrobić”. Był pewien, że wysiłek, jakim niewątpliwie było holowanie jego łodzi, w końcu zabije zwierzę. Jednak cztery godziny później ryba wciąż ciągnęła go w kierunku pełnego morza.
Bohatera zaczynały nękać zmęczenie oraz pragnienie. Usiadł więc ostrożnie, by nie pociągać za linkę i wychylił się, by sięgnąć po butelkę z wodą. Nie przejmował się tym, że nie widzi już lądu. Uważał, że za drogowskaz może posłużyć mu łuna świetlna Hawany. Wiedział, że do zachodu słońca zostały najwyżej dwie godziny. Czuł się na siłach, by walczyć z rybą do rana. Był pełen podziwu dla marlina i bardzo chciał go zobaczyć.
Po zachodzie słońca zrobiło się zimno. Santiago owinął sobie wokół szyi stary worek, którym przykryte było pudełko z przynętami i wsunął jego część pod linkę, którą trzymał na ramieniu. W ten sposób zrobił z niego podkładkę. Starzec oparł się w taki sposób o dziób łódki, że było mu prawie wygodnie. Siedząc tak pomyślał: „Nie mogę nic z nim zrobić i on nie może nic zrobić ze mną. Przynajmniej dopóki będzie dalej tak postępował”.
Raz musiał wstać, by oddać mocz przez burtę. Spojrzał wtedy w gwiazdy, by sprawdzić kurs. Zorientował się, iż ryba zmieniła kierunek i płyną bardziej na wschód. Zmartwiło go nieco to, że łuna Hawany przestaje być widoczna. Przez moment zastanawiał się nad wynikami ligi baseballowej, ale po chwili skarcił samego siebie w myślach: „Myśl tylko o tym, co należy. Miej w głowie to, co robisz. Nie wolno ci zrobić żadnego głupstwa”. Wyraził swój żal, że nie ma z nim chłopca, który mógłby mu pomóc i dotrzymać towarzystwa. „Nikt nie powinien zostawać sam na starość. Ale to nieuniknione”, pomyślał Santiago. Zdawał sobie sprawę, że będzie musiał zjeść złowionego za dnia tuńczyka, żeby mieć siły.
Nocą podpłynęły do jego łodzi dwa delfiny, samiec i samica. Starzec uważał te stworzenia, podobnie jak latające ryby, za swoich braci. Nagle zrobiło mu się żal marlina, którego schwytał na hak: „Wspaniały jest, dziwny i kto wie, ile ma lat (…) Jeszcze nigdy nie spotkałem równie silnej ryby ani takiej, która postępowałaby równie dziwacznie. Może jest za mądry, żeby skakać. Mógłby mnie wykończyć, gdyby skoczył albo rzucił się nagle. Ale pewnie już nieraz brali go na hak i wie, że tak właśnie powinien walczyć. Nie może wiedzieć, że ma przeciwko sobie tylko jednego człowieka, ani że ten człowiek jest stary. (...) Ciekawe, czy ma jakieś plany, czy też to taki sam straceniec jak ja?”
Starcowi zapadło w pamięci zdarzenie, które zdarzyło się pewnego razu, gdy łowił z chłopcem. Schwytał wtedy na hak samicę marlina, a samiec przez cały czas pozostawał przy niej. Nawet, gdy Santiago wciągnął martwe od uderzeń pałką zwierze na pokład, druga ryba wyskoczyła nad wodę w poszukiwaniach partnerki. Gdy marlin dostrzegł, iż samica nie żyje zanurkował w głąb morza, ukazując lawendowe pasy na swoim ciele. „Stary pamiętał, że był piękny i że pozostał przy łodzi”. Manolinowi, podobnie jak i Santiago, było bardzo żal tej ryby, dlatego też zarżnęli ją bardzo szybko. Stary rybak ponownie wyraził na głos swój smutek, iż nie ma przy nim teraz chłopca.
Tuż przed świtem jeden z zielonych patyków wygiął się znacznie, co sygnalizowało, iż jakaś ryba chwyciła za hak. Starzec wstał, wyjął nóż i jedną ręką sprawnie odciął linkę. Zrobił podobnie z pozostałymi. Pozostałe zapasowe zwoje powiązał razem w jeden bardzo długi kawałek. Do burty była przymocowana jeszcze jedna linka, którą Santiago miał zamiar odciąć, jak tylko się rozjaśni. Co prawda była ona jakościowo najlepsza, a w dodatku miała doskonały hak, ale starzec nie chciał ryzykować sytuacji, w której złowiona na nią ryba odetnie jego wielkiego marlina.
Po raz kolejny głośno powiedział, że chciałby mieć przy sobie chłopca, a w myślach skarcił się: „Ale nie masz chłopca. Masz tylko siebie samego i lepiej od razu podsunąć się do ostatniej linki, i chociaż jest jeszcze ciemno, odciąć ją i złączyć oba zapasowe zwoje”. Tak też zrobił, lecz podczas tej czynności ryba zaczęła się szarpać, a starzec przewrócił się i rozciął sobie łuk brwiowy. Krew szybko zakrzepła, nie docierając nawet do brody. Zasiadł ponownie na dziobie i poprawił linkę na ramieniu. Był zadowolony, że usunął wszelkie przeszkody, które mogłyby utrudnić mu pokonanie marlina. Powiedział łagodnie do swojego przeciwnika: „Rybo, zostanę z tobą, póki nie umrę”.
Po miejscu, w którym wzeszło słońce, Santiago zorientował się, iż zwierzę ciągnie jego łódź na północ. Nic nie wskazywało na to, że ryba jest zmęczona. Jedynie kąt nachylenia linki wskazywał, że płynie trochę bliżej powierzchni, ale to nie musiało wcale oznaczać, że wyskoczy nad wodę. Staremu rybakowi zależało, by marlin choć raz wyskoczył nad lustro wody, wtedy powietrzem napełniłyby się pęcherze znajdujące się na jego grzbiecie, co nie pozwoliłoby mu zejść na dno. Próbował jeszcze bardziej napiąć linkę, ale poczuł, że nie może. Pomyślał: „Nie wolno mi nią szarpnąć. Każde szarpnięcie poszerza ranę zrobioną przez hak i kiedy ryba skoczy, może go wyrzucić. Tak czy owak lepiej się czuję przy słońcu i raz przynajmniej nie muszę w nie patrzeć”.
Po pewnym czasie do linki przyległy wodorosty, których ciężar dodatkowo musiał męczyć marlina. Santiago zwrócił się do swojego przeciwnika: „Rybo - powiedział. - Kocham cię i szanuję bardzo. Ale zabiję cię, nim ten dzień się skończy”. W duchu dodał, że miał nadzieję, iż właśnie tak się stanie.
Z północy nadleciał mały drozd. Zmęczony ptaszek przysiadł na lince łączącej starca z rybą. Rybak nie zmarnował okazji i porozmawiał ze skrzydlatym podróżnikiem. Uważał, iż nie może powiedzieć mu o jastrzębiach, które czyhają tylko na takie małe ptaki. Prosił drozda, by odpoczął sobie na jego łodzi. Mówienie przynosiło mu ulgę, ponieważ zapominał o fizycznym bólu, jaki odczuwał.
Nagle ryba szarpnęła mocniej, a bohater padł na dziób łodzi. Gdyby się nie zaparł, prawdopodobnie skończyłby za burtą. Drozd natychmiast zerwał się przestraszony, a starzec nawet nie zauważył jego odlotu. Miał inne zamartwienie. Nagłe szarpnięcie spowodowało, że krwawiła mu dłoń. Santiago wiedział, że marlina coś zabolało, dlatego pociągnął mocniej. Bohater zorientował się, że ptaszka już nie było. Zaczął zastanawiać się nad tym, co zdarzyło się przed momentem: „Jakże mogłem pozwolić, żeby ryba tak mnie skaleczyła tym jednym szybkim szarpnięciem? Widocznie całkiem głupieję. A może patrzałem na ptaszka i o nim myślałem? Teraz skupię uwagę na swojej robocie, a poza tym muszę zjeść tuńczyka, żeby mi sił nie zabrakło”. Ponownie żalił się, iż nie ma z nim chłopca. Poza tym przydałaby mu się sól. Przeniósł ciężar ciała na lewy bok, tak, że mógł nachylić się i zanurzyć skaleczoną dłoń w morskiej wodzie. Wiedział, że nie może jej moczyć zbyt długo, ponieważ ryba może w każdej chwili szarpnąć.
Żałował, że skaleczył się w tę część dłoni jeszcze przed wielką pracą, jaką musiał wykonać. Uznał ten moment za dobry, by posilić się małym tuńczykiem, którego złowił poprzedniego dnia. Pociął wprawnie jedną ręką rybę na sześć kawałków, a szkielet wyrzucił za burtę. Nagle poczuł, że łapie go skurcz w lewej dłoni, którą trzymał linkę. Musiał się posilić, ponieważ zaczynał opadać z sił. Zjadł jeden kawałek, poczym zapytał dłoń, czy lepiej się czuje. Ta była sztywna, niczym u trupa, dlatego Santiago zjadł jeszcze jeden kawałek tuńczyka. Ponowił swoje pytanie do ręki i wziął do ust kolejny pasek mięsa zdarty z ryby. W tym momencie cieszył się, że złowił właśnie tuńczyka, a nie na przykład delfina, którego mięso uważał za zbyt słodkie. Czuł, że posiłek dodawał mu sił. W obawie, że słońce zepsuje pozostałe kawałki ryby, postanowił zjeść wszystkie, chociaż nie był głodny. „Chętnie bym nakarmił marlina - pomyślał. - To mój brat. Ale muszę go zabić i zachować na to siły”.
Po posiłku zwolnił lewą rękę i zapewnił, że dopóki nie odpocznie, będzie posługiwał się we wszystkim wyłącznie prawą. Gdy przekładał linkę modlił się do Boga, by sprawił, aby opuściły go skurcze. Santiago był pełen podziwu dla ryby: „(…) działa według planu. Tylko jaki jest jego plan? A mój? Mój muszę wymyślać na poczekaniu, zależnie od tego, co robi on, bo przecie jest taki wielki. Jeżeli wyskoczy, będę mógł go zabić. Ale on za nic nie chce się stamtąd ruszyć. Więc i ja się od niego nie ruszę”.
Lewa dłoń rybaka wciąż była zaciśnięta od skurczy. Bohater miał nadzieję, że jak strawi tuńczyka, to być może wtedy odzyska sprawność. Spojrzał na morze i poczuł, jak bardzo jest samotny. Jednak świadomość, iż płynie wraz z wielkim merlinem oraz widok dzikich kaczek, których stado przelatywało po niebie, sprawił, iż zrozumiał coś ważnego. Na morzu nigdy nie jest się samotnym.
Starzec spojrzał w niebo i widok go uspokoił. Jako człowiek, który całe życie spędził na wodzie, umiał prognozować pogodę i wiedział, iż nie zbliża się żaden huragan. Białe cumulusy, a nad nimi cienkie pasma pierzastych obłoków zwiastowały lekką bryzę. „Lepsza pogoda dla mnie niż dla ciebie, rybo”, powiedział Santiago.
Stopniowo i powoli udawało mu się lekko rozewrzeć lewą dłoń. Nienawidził skurczu, tak o nim mówił: „To zdrada ze strony własnego ciała. (...)kurcz (nazywał go w myśli calambre) szczególnie upokarza człowieka samotnego. Gdyby chłopiec tu był, mógłby mi rękę rozetrzeć i rozluźnić od przedramienia”.
W tym momencie rybak poczuł, że linka zmienia kąt. Marlin zbliżał się do powierzchni. „Wynurzał się bez końca, a woda spływała strumieniami z jego boków. Lśnił w słońcu, głowa i grzbiet były ciemnofioletowe, a w świetle widniały pasy na jego ciele, szerokie, jasnolawendowego koloru. Miecz miał długi jak pałka baseballowa, spiczasty jak rapier; wypłynął z wody na całą długość, następnie pogrążył się znowu niby nurek, a stary ujrzał, jak znika ogromna kosa jego ogona, po czym linka zaczęła wylatywać za burtę”. Santiago wiedział, że ryba jest dłuższa od jego łodzi. Pomimo tego pięknego widoku, starzec nie przestał trzeźwo myśleć. Chwycił linkę oburącz, aby stałym naciskiem zwolnić marlina, inaczej zwierze wybierze mu cały zapas, aż w końcu się zerwie. Rybak miał nadzieję, że ryba nie zerwie się do szalonej ucieczki, tak jak by to zrobił na jej miejscu. Wiedział, że marlin jest od niego dużo silniejszy i z łatwością mógłby zerwać linkę, „ale, Bogu dzięki, ryby nie są tak mądre jak ci, co je zabijają, chociaż są szlachetniejsze i zręczniejsze”.
Santiago widywał już w swoim życiu wielkie ryby, udało mu się nawet dwie złowić, ale nigdy nie zrobił tego w pojedynkę. „Teraz, samotny, daleko od lądu, trzymał na haku największą rybę, jaką kiedykolwiek oglądał, większą od wszystkich, o jakich słyszał, a jego lewa ręka była nadal skurczona niczym zaciśnięte szpony orła”. Bohater był przekonany, że dłoń wreszcie się rozluźni. Uważał, że ryba i jego dwie ręce są „siostrami”. Wreszcie marlin zwolnił i powrócił do swojego zwykłego tempa. Starzec zastanawiał się, co skłoniło zwierzę do wyskoczenia. Chciałby być na jego miejscu, „mieć to wszystko, co on ma przeciwko jego woli i rozumowi”.
Wiatr ze wschodu wzburzył nieco morze, a w popołudnie lewa ręka rybaka była ponownie sprawna. Santiago miał złe wieści dla ryby. Chociaż nie był religijny, to zamierzał odmówić dziesięć razy „Ojcze nasz” i tyleż samo „Zdrowaś Mario”. W dodatku poprzysiągł, że odprawi pielgrzymkę do Najświętszej Panny z Cobre, jeśli uda mu się złowić marlina. Modlił się machinalnie, czasami zapominając słów. Spostrzegł, że „Zdrowaśki łatwiejsze są do odmawiania niż ojczenasze”. Po modlitwie do Marii dodał od siebie: „Najświętsza Panienko, pomódl się o śmierć tej ryby. Choć taka jest wspaniała”.
Upał dawał się Santiago we znaki. Zastanawiał się, czy nie nawlec na hak przynęty i spróbować złowić jakąś rybę, którą mógłby zjeść, ponieważ zanosiło się, iż marlin przetrzyma kolejną noc. Miał już mało wody pitnej. Wiedział, że na tych wodach złowi najwyżej delfina, ale marzyła mu się latająca ryba, która smakowałaby mu doskonale na surowo. Udało mu się zarzucić tą samą linkę z tą samą sardynką, na którą złowił małego tuńczyka. Zastanowił się chwilę nad swoim przeciwnikiem. Wiedział, ze będzie musiał go zabić, mimo jego wspaniałości. Zdawał sobie również sprawę, iż nie jest to sprawiedliwe. Chciał pokazać rybie, „co potrafi człowiek i co człowiek może wytrzymać”. Postanowił dowieść, że jest „dziwnym staruchem”, jak powiedział o sobie chłopcu.
Marzył o tym, aby marlin pozwolił mu zasnąć i śnić o lwach. Pod wieczór łódka kołysała się na niewielkich falach, a bryza stanowiła dla ryby dodatkowy opór. Santiago zdołał przywyknąć do bólu, który przeszywał jego plecy i ręce. Wiedział już jak wygląda jego przeciwnik i wyobrażał sobie jak płynie poprzez mroczne morze. Słońce oraz ciągłe poruszanie palcami sprawiło, iż lewa dłoń zupełnie wróciła do zdrowia. Rybak postanowił stopniowo coraz bardziej ją obciążać, aby dać odpocząć prawej. Starzec odczuwał już wielkie znużenie. Próbował myśleć o czymś innym, niż marlin.
Oczywiście skupił się na swoim ukochanym baseballu. Wiedział, że Jankesi grali z Tygrysami z Detroit. Żałował, że od dwóch dni nie ma wiadomości o wynikach wielkiej ligi. Pozostawał jednak wiernym wielkiemu DiMaggio i był przekonany, iż pomimo kontuzji pięty, jego idol poprowadził nowojorczyków do zwycięstwa. Zastanawiał się nad urazem zawodnika i doszedł do wniosku, że „Człowiek niewiele może w porównaniu do wielkich ptaków i zwierząt. A jednak wolałbym być tą rybą tam, w ciemnościach oceanu”. Miał nadzieję, że nie zjawią się rekiny, ponieważ wtedy straciłby swoją rybę. Powrócił w myślach do DiMaggio. Był przekonany, iż baseballista również walczyłby tak długo z tym marlniem.
Gdy słońce niemal już zaszło, aby podnieść się na duchu, Santiago wspominał historię, jak za młodu w jednym z szynków w Casablance, siłował się na rękę z wielkim Murzynem z Cienfuegos. Ich pojedynek trwał nieprzerwanie cały dzień i noc. Co jakiś czas zmieniali się sędziowie, ponieważ zmagało ich zmęczenie, podczas gdy oni trwali w uścisku i spoglądali sobie w oczy. Spod paznokci sączyła im się krew. Przez całą noc widzowie zmieniali swoje zakłady. Ludzie poili Murzyna rumem i podpalali mu papierosy. Santiago El Campeon, bo tak był za młodu nazywany bohater, o świcie, gdy wszyscy byli przekonani, iż sędziowie ogłoszą remis, przechylił szalę zwycięstwa na swoją korzyść. W walce rewanżowej, która odbyła się kilka miesięcy później, Murzyn nie miał żadnych szans, ponieważ w pierwszym pojedynku Santiago złamał jego ducha walki i pewność siebie. Za sprawą swego uporu był w stanie wygrać z każdym,. Nie ufał za to nigdy swojej lewej ręce, którą uważał za zdradziecką. Zawsze odmawiał, gdy miał siłować się z mańkutem.
Cień lecącego z Hawany do Miami samolotu płoszył na morzu ławice ryb. Santiago był przekonany, że muszą być wśród nich delfiny. Sprawdził, czy może wybrać trochę linki marlinowi, ale ta napięła się do granic możliwości. Płynął więc dalej i obserwował samolot. Zastanawiał się jak musi wyglądać morze z jego pokładu.
Tuż przed zapadnięciem mroku mały delfin pochwycił zarzuconą wcześniej linkę. Santiago przytrzymywał marlina prawą ręką, a lewą wciągał na pokład mniejszą rybę. Ogłuszył złocistego delfina jednym ciosem pałką. Założył na hak nową sardynkę i ponownie zarzucił linkę do wody. Gdy wrócił na dziób spostrzegł, że jego wielka ryba wyraźnie zwolniła. Wpadł na pomysł, by przywiązać wiosła do rufy w ten sposób, by stanowiły dodatkowy opór dla marlina.
Zdawał sobie sprawę, że ryba nic nie jadła, odkąd chwyciła za jego przynętę. Miał tą przewagę nad marlinem, że mógł się pożywiać, by nabrać sił do walki, ale prawdę mówiąc, Santiago nie czuł się dobrze. Ból, jaki sprawiała mu linka przeszywał plecy i zamieniał się w tępe uczucie. Dodał sobie otuchy, myśląc: „Rękę mam tylko trochę skaleczoną, a drugą puścił kurcz. Nogi są w porządku. Prócz tego jestem nad nim górą, jeżeli idzie o odżywienie”.
Wrześniowy mrok zapadł zaraz po zachodzie słońca. Rybak oparł się o deski i próbował odpocząć. Cieszył go widok gwiazd, które uważał za swoje przyjaciółki. „Marlin jest także moim przyjacielem”, powiedział na głos. Zrobiło mu się ponownie żal ryby, która nie miała się czym pożywić. W myślach argumentował, że marlin wykarmi wielu ludzi, ale zaraz dodał, że nikt nie jest wart tego, by zabić dla niego tak wspaniałe i dumne zwierzę. Porzucił te myśli, ciesząc się, że nie musi pozbawiać życia gwiazd lub księżyca. Zastanowił się nad realizacją swojego pomysłu z wiosłami, które miałyby hamować łódź. Nie mógł się jednak zdecydować, czy to zrobić. Ryzykowałby przecież utratę znacznej części linki. Postanowił najpierw wypatroszyć delfina, później poczekać na dogodny moment i ponownie to przemyśleć.
Santiago odpoczywał około dwóch godzin. Oczywiście był to względny wypoczynek, ponieważ wciąż zmagał się z ciężarem ciągnącej jego łódź ryby. Wiedział, że koniecznie musi się przespać, ponieważ od poprzedniego dnia nie zmrużył oka. Najpierw chciał wypatroszyć delfina. Chwycił linkę lewą ręką, a za pomocą prawej i stóp najpierw przyciągnął do siebie małą rybę, a następnie wypatroszył ją swoim nożem. Okazało się, iż w żołądku delfina znajdowały się dwie, niestrawione i całkiem świeże, latające ryby. Gdy płukał rękę w wodzie zorientował się, iż płyną coraz wolniej. Wiedział, że marlin jest zmęczony. Postanowił zjeść mięso delfina i spróbować się przespać.
Zjadł pół kawałka delfina i jedną latającą rybę. Poprzysiągł sobie, że już nigdy nie wypłynie w morze bez soli i cytryn, które wzbogaciłyby smak surowych ryb. Spojrzał w niebo, na którym chmury zakrywały gwiazdy. Wiedział, że przez kolejne dwa dni będzie dobra pogoda. Chwycił mocno linkę prawą ręką, po czym przycisnął ją do pokładu udem. Po tym umieścił linkę nieco niżej na ramieniu i chwycił ją silnie lewą dłonią. W przypadku, gdyby podczas snu prawa dłoń puściła, poczułby to w lewej. Usnął niemal natychmiast. Zamiast lwów przyśniła mu się wielka ławica delfinów. Następnie widział siebie, śpiącego w wiosce. Na koniec przyszedł czas na długą plażę i pojawiające się na niej lwy, ta ostatnia wizja ucieszyła go bardzo.
Zbudziło go szarpnięcie prawej pięści, która uderzyła go w twarz. Zaciskał dłoń, lecz linka ciągle nie zwalniała i paliła jej wnętrze. Wtedy lewą ręką chwycił mocno i stawił opór rybie. Kosztowało go to dużo sił i jeszcze więcej bólu. Marlin wyskoczył w blasku księżyca nad wodę. Zrobił tak kilka razy ciągnąc z wielką siłą za linkę. Santiago leżał twarzą w kawałkach delfina, wciśnięty w dziób i robił co mógł, by nie stracić ryby. W duchu dodawał sobie animuszu: „Na to właśnie czekaliśmy (…) Więc teraz trzeba to znieść”. Rybak nie widział wyskakującego raz za razem z wody marlina, ale słyszał donośne pluski, jakie tym wywoływał. Linka wciąż wymykała mu się z dłoni dotkliwie je parząc i kalecząc. Starzec ponownie żałował, że nie ma z nim młodego pomocnika.
Ryba z każdym skokiem słabła. Bohaterowi udało się podnieść na kolana i wstać. Coraz wolniej oddawał marlinowi linkę. Wymacał nogą zapasowe zwoje. Pomyślał: „Wyskoczył już z górą tuzin razy, napełnił sobie powietrzem pęcherze na grzbiecie i nie może zanurzyć się głęboko, żeby zdychać tam, skąd nie zdołałbym go wydostać. Niedługo zacznie krążyć, a wtedy muszę się wziąć do niego. Ciekawe, co go tak nagle ruszyło. Czy to głód doprowadził go do rozpaczy, czy też przeląkł się czegoś w nocy? Może raptem ogarnął go strach. Ale przecież był taki spokojny, silny, wydawał się taki nieustraszony i ufny. Dziwne”. Bohater przytrzymywał rybę lewą ręką, a prawą nabrał wody, aby obmyć sobie twarz z resztek delfina. Nie chciał, by ich zapach go zemdlił. Zorientował się, że marlin płynie z prądem, co oznaczało, iż jest zmęczony. Wiedział, że wkrótce zacznie krążyć i wtedy będzie musiał wykonać największą pracę. Zanurzył w wodzie także lewą dłoń, by zdezynfekować świeże rany od linki. Uważał, że jest w całkiem dobrej sytuacji. Nie mógł na razie jeść mięsa delfina, ponieważ jego smak przyprawiał go o mdłości. Dlatego zjadł drugą latającą rybę. Był gotowy do bezpośredniej walki z marlinem.
„Słońce wschodziło po raz trzeci, odkąd stary wyruszył na morze, gdy ryba poczęła zataczać kręgi”. Bohater poczuł, że napięcie linki spada. Przyciągał ją równo i delikatnie. Pierwsze koło było bardzo duże, Santiago wiedział, że im większy stawi rybie opór, tym mniejsze kręgi będzie zataczać. Dwie godziny później bohater był cały mokry od potu, a marlin pływał coraz bliżej powierzchni. Starzec czuł zawroty głowy i widział przed oczami czarne plamki, lecz uważał, że to normalne przy takim wysiłku. Prosił Boga, by nie pozwolił mu skonać w tym momencie, obiecywał, że odmówi po sto „Zdrowaś Mario” i „Ojcze nasz”, gdy to wszystko się skończy. Nagle poczuł bardzo ostre szarpnięcie. Ryba uderzała swoim mieczem w drucianą przeponę łączącą linkę z hakiem. Rybak miał nadzieję, iż marlin nie będzie już skakał, ponieważ mógłby wtedy wyzwolić się od haka. Zwierze uderzyło w przeponę kilka razy, po czym ponownie zaczęło krążyć. Starcowi ponownie zrobiło się słabo. Sięgnął dłonią po morską wodę i zmoczył nią sobie głowę oraz kark. Wiedział, że dopóki nie łapią go skurcze, to może znieść wszystko. Ukląkł przy dziobie i na chwilę założył sobie linkę na barki. Postanowił trochę odpocząć. Chciał nabrać sił, by rozprawić się z rybą, gdy zbliży się do łodzi.
Pomimo wielkiego zmęczenia Santiago podniósł się ponownie zaczął wybierać linkę zataczającemu koła marlinowi. Zerwał się pasat. Wiatr okazał się sojusznikiem człowieka i pomagał mu w holowaniu ryby. Rybak był przekonany, że jeszcze dwa, trzy koła, i będzie po wszystkim. Podczas trzeciego okrążenia ujrzał wreszcie swojego przeciwnika. Jego rozmiar przeraził starca. Ogon ryby „Był dłuższy od ostrza dużej kosy, bladolawendowy nad ciemnobłękitną wodą”. Starzec dostrzegł również oko ryby. Z każdym kolejnym okrążeniem Santiago wybierał coraz więcej linki. Czekał na moment, kiedy marlin będzie na tyle blisko, by wycelować w niego harpunem. Chciał trafić w serce, a nie w głowę. Ryba jednak nie zbliżała się do łodzi, a starcowi zrobiło się ponownie słabo, ale mimo to się nie poddawał: „Ciągnijcie, ręce - myślał. - Wytrzymajcie, nogi. Wytrwaj, głowo. Wytrwaj dla mnie. Nigdy mnie nie zawiodłaś. Tym razem go przyciągnę”.
Zdobył się na największy wysiłek i przyciągnął marlina nieco do burty, ale zwierzę skręciło i nieco odpłynęło. Santiago zwrócił się do swojego rywala: „Rybo, i tak będziesz musiała umrzeć. Czyż musisz zabić i mnie?”. Na następnym nawrocie stworzenie było już bardzo blisko burty, ale ponownie odpłynęło. Bohater zwrócił się do niego: „Zabijasz mnie (…) Ale masz do tego prawo. Nigdym nie widział nic większego, piękniejszego, bardziej spokojnego i szlachetnego od ciebie, bracie. Przyjdź i zabij mnie. Wszystko mi jedno, kto kogo zabije”.
Starzec nie mógł stracić trzeźwości myślenia. Mobilizował się, by jego ciało zniosło cierpienie jak prawdziwy mężczyzna… lub ryba. Jednak siły go opuszczały, a zawroty głowy były coraz mocniejsze. Z każdym okrążeniem tracił nadzieję na pokonanie ryby. Wciąż próbował przyciągnąć marlina do burty. „Zebrał cały swój ból i resztę sił, jakie mu pozostały, i swoją dawno utraconą dumę - i przeciwstawił to męce ryby, a ona przybliżyła się do niego i popłynęła łagodnie obok, prawie dotykając swym mieczem desek łodzi, i zaczęła ją mijać, długa, potężna, szeroka, srebrzysta, pręgowana fioletem, nieskończona tam, w wodzie”. Wtedy rybak puścił linkę, przycisnął ją stopą i chwycił za harpun. Uniósł go najwyżej jak mógł i wbił go z całych sił w bok ryby, tuż za wielką płetwą piersiową. Wepchnął harpun głębiej, opierając się na nim całym swym ciężarem. Marlin zdobył się na ostatni skok: „wzbił się wysoko nad wodę, ukazując całą swą wielką długość i objętość, całą swą moc i piękno. Zdawało się, że zawisł w powietrzu nad starym rybakiem w łodzi”. Nagle runął do wody, obryzgując całą łódź.
Rybakiem wstrząsnęły mdłości. Gdy doszedł do siebie spostrzegł, że ryba unosi się brzuchem do góry u burty jego łodzi. Woda zaczerwieniła się od krwi zwierzęcia. Widok ten spowodował u Santiago mieszane uczucia. Usiadł i powiedział do siebie: „Trzeba zachować jasność w głowie (…) Jestem zmęczony i stary. Ale zabiłem tego marlina, który jest moim bratem, i teraz muszę odrobić pańszczyznę”. Wiedział, że łódź nie pomieści tak wielkiej ryby, nie pozostało mu nic innego, jak przywiązać ją do burty. Po raz kolejny nie mógł uwierzyć, że zwierzę jest tak ogromne. Przewlókł linkę przez skrzela i paszczę marlina, okręcił na mieczu i przymocował do kołka u dziobu łodzi. Podobną pętlę założył na ogon ryby i przymocował jej tył do rufy. Starzec obliczał w myślach: „Taki, jak teraz jest, waży z górą półtora tysiąca funtów (…) A może i dużo więcej. Jeżeli po oprawieniu zostanie z tego dwie trzecie po trzydzieści centów za funt...”, lecz nie miał jeszcze wystarczająco jasnego umysłu, by wykalkulować, ile dostanie za swoją zdobycz. Był pewny, że gdyby widział go wielki DiMaggio, pogratulowałby mu. Przytwierdził marlina do dziobu, rufy i dodatkowo do środkowej ławy. Miał wrażenie, że przywiązuje do burty drugą, znacznie większą łódź. Na wszelki wypadek związał pysk rybie, by niepotrzebnie się nie otwierał, ponieważ taki opór mógłby ich spowolnić. Postawił maszt, rozwinął żagiel i pożeglował na południowy zachód.
Starzec doskonale wiedział, w jakim kierunku miał płynąć, pomimo, że nie miał kompasu. Wystarczył mu podmuch pasatu, by zorientować się, którędy do domu. Nie mógł już złowić żadnej małej ryby, ponieważ sardynki nie nadawały się już na przynętę. Wyłowił natomiast pęk wodorostów i potrząsnął nimi, a na deski pokładu wysapało się około tuzina małych krewetek. Rybak rozgniatał im łebki i zjadał korpusy, były bardzo pożywne i w dodatku smakowały mu. Popił posiłek niewielką ilością wody z butelki. Widok marlina upewniał bohatera, że nie śni. Naprawdę złowił bez niczyjej pomocy ogromną rybę. Poza tym ból rąk i pleców mówił mu o tym, że wszystko wydarzyło się naprawdę. Santiago nie mógł jednak myśleć zupełnie trzeźwo. Nie wiedział już czy to on ciągnie rybę, czy też ona jego. Zupełnie inaczej by to wyglądało, gdyby marlin spoczywał na pokładzie. Spodobała mu się myśl, że płyną obok siebie, bok w bok, niczym bracia. Bohater raz za razem moczył ręce w słonej wodzi i spoglądał na rybę. Płynęli dość szybko, ponieważ mieli sprzyjający wiatr. Po godzinie od triumfu starca, marlina zaatakował pierwszy rekin.
Zwabiony krwią drapieżnik wypłynął bardzo gwałtownie z głębin morza i podążał za łodzią Santiago. Ogromny żarłacz budził postrach: „Grzbiet miał błękitny jak u ryby-miecza, brzuch srebrny, a skórę gładką i ładną. Zbudowany był też podobnie do ryby-miecza, z wyjątkiem olbrzymich szczęk, zatrzaśniętych teraz, gdy płynął bystro tuż pod powierzchnią, tnąc niewzruszenie wodę sterczącą płetwą grzbietową. Za ściśniętymi podwójnymi wargami jego paszczy było osiem rzędów kłów osadzonych skośnie do wewnątrz. Nie były to zwykłe, stożkowe zęby większości rekinów. Miały kształt palców ludzkich zagiętych jak szpony. Były prawie tak długie jak palce starego rybaka, a z obu stron miały tnące, ostre jak brzytwa krawędzie”. Drapieżnik nie miał żadnych naturalnych wrogów w morskich głębiach. Żadne inne stworzenie nie miało z nim szans.
Santiago dostrzegł rekina i przygotował harpun. Myślał trzeźwo: „Za dobre to było, żeby trwać”. Wiedział, że ma niewielkie szanse na obronienie swojej zdobyczy. Rekin podpłynął do marlina od tyłu i jednym kęsem wygryzł w nim tuż za ogonem wielką dziurę. Rybak wbił wtedy harpun dokładnie między oczy drapieżnika. Tęgie ostrze ugodziło w mózg. Zanim żarłacz poszedł na dno rzucał się i kotłował w morskiej wodzie. Starzec spojrzał na swojego marlina i rzekł: „Wziął ze czterdzieści funtów (…) Zabrał mi także harpun i całą linkę i teraz moja ryba znów krwawi, więc przyjdą inne”. Nie chciał już patrzeć na swoją rybę, czuł się tak, jakby rekin odgryzł kawałek jego. Był z siebie dumny, że udało mu się rozprawić z drapieżnikiem. Widział w życiu wiele rekinów, ale ten był bez wątpienia największy.
„Za piękne było, żeby trwać - myślał. - Wolałbym teraz, żeby to był sen, wolałbym nigdy nie schwytać tej ryby i leżeć samotnie w łóżku na gazetach”. Na głos dodał: „Ale człowiek nie jest stworzony do klęski (…) Człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać”. Było mu żal, że zabił swojego marlina. Wiedział, że wkrótce nadpłyną inne rekiny, a on nie będzie mógł obronić ryby. Ganił samego siebie za pesymistyczne myśli. Mobilizował się, iż musi tylko płynąć do przystani. Uważał, że zostało mu już tylko „To i baseball”. Zastanowił się, czy wielki DiMaggio doceniłby cios, jaki zadał rekinowi. Uważał, że to nic takiego, ale przecież zmagał się z bólem rąk, tak jak jego idol ze swoją kontuzją.
Zaświtał mu w głowie pomysł, by przywiązać nóż do końcówki wiosła i odstraszać tym rekiny. Tak też zrobił. Ulżyło mu na myśl, iż nie jest już zupełnie bezbronny. Naszły go takie oto myśli: „Głupio jest nie mieć nadziei (…) Poza tym to pewnie grzech. (...) Może było grzechem zabijać rybę? Przypuszczam, że tak, chociaż zrobiłem to, żeby wyżyć i nakarmić wielu ludzi. A wreszcie wszystko jest grzechem. (...) Urodziłem się, żeby być rybakiem, tak jak ryba urodziła się, żeby być rybą.”. Jednak nie mógł się powstrzymać od rozmyślania o grzechu, ponieważ lubił to robić: „Nie zabiłeś tego marlina tylko po to, żeby wyżyć i sprzedać go na mięso - myślał. - Zabiłeś go z dumy i dlatego, że jesteś rybakiem. Kochałeś go, kiedy żył, i kochałeś go potem. Jeżeli go kochasz, nie jest grzechem go zabić. Czy też jest jeszcze większym?”. Zabicie rekina uważał natomiast za akt samoobrony, z którego nie czerpał przyjemności. Wyrwał kawałek mięsa marlina z miejsca, gdzie ugryzł rekin. Posmakował i był zachwycony jego jakością. Mógłby dostać za nie najwyższą cenę, ale nie wiedział, czy uda mu się dopłynąć do brzegu choćby z kawałkiem ryby.
Po dwóch godzinach spokojnego rejsu pojawił się kolejny rekin, a wraz z nim jeszcze jeden. Starzec chwycił broń, którą sporządził wcześniej i ściskając mocno trzon czekał na okazję do zadania ciosu. Zorientował się, iż jest to inny gatunek drapieżnika. Te osobniki żywiły się padliną i znane były przypadki, gdy odgryzały części łodzi rybackich, ponieważ czuły zapach śniętych ryb.
Pierwszy z rekinów zaatakował marlina od spodu, więc Santiago nie miał okazji, by go ugodzić. Drugi zaatakował w to samo miejsce, co wcześniej żarłacz. Santiago zadał mu dwa ciosy: w głowę i w oko. Rekin zdołał odgryźć kawałek ryby, ale po chwili opadł martwy na dno. Pierwszy drapieżnik wciąż znajdował się pod łodzią i bezkarnie obgryzał mięso marlina. Rybak wykonał manewr obrotu i ujrzał rekina. Wychylił się za burtę i zadał mu cios nożem. Zabolały go od tego całe ręce. Po chwili padlinożerca zatopił swoje kły w ciele ryby. Santiago zadawał mu wtedy liczne ciosy w głowę i oczy, lecz ten wciąż nie puszczał. Gdy wiedział już, że bestia jest martwa rozwarł jej szczęki za pomocą wiosła. Zaraz po tym rekin osunął się w głębię morza. Wiedział, że stracił już ćwierć swojego marlina. Zwrócił się do ryby: „Wolałbym, żeby to był sen i żebym jej nigdy nie złowił. Przykro mi z tego powodu, rybo. W ten sposób wszystko wychodzi na opak”. Żałował, że wypłynął tak daleko i przeprosił za to marlina.
Głos rozsądku nakazał mu sprawdzić, czy nóż wciąż trzyma się wiosła, ponieważ był przekonany, że to jeszcze nie koniec walki z rekinami. Rybak żałował, że nie wziął ze sobą osełki, ponieważ ostrze nieco się stępiło. Ponownie zganił się w myślach, że nie czas rozprawiać teraz nad tym, co powinien był zabrać ze sobą, ale skupić się na tym, co ma i jak potrafi to wykorzystać.
Wiedział, że taka ryba, jak marlin, mogłaby zapewnić mu dostatnie życie przez całą zimę, ale nie chciał o tym myśleć. Postanowił skupić się na obronie tego, co z niej zostało. Musiał często moczyć dłonie w wodzie, ponieważ wciąż krwawiły. Następny rekin był z gatunku płaskonosych. Santiago pozwolił mu ugryźć swoją rybę, ale zaraz po tym wbił drapieżnikowi w głowę nóż. Rekin zaczął się szarpać i kotłować, czego nie wytrzymało ostrze noża i pękło. Zostały mu już tylko osęk, rumpel, dwa wiosła i drewniana pałka.
Pomyślał: „Już mnie pobiły (…) Jestem za stary, żeby zatłuc rekina na śmierć. Ale spróbuję tego ...”. Zbliżał się wieczór, a rybak wciąż miał korzystny wiatr, dzięki któremu z każdą minutą był coraz bliżej lądu. Tuż przed zachodem słońca rekiny zaatakowały ponownie. Starzec zdecydował, że w walce z drapieżnikami użyje drewnianej pałki. Gdy pierwszy zacisnął swoje szczęki w ciele marlina, Santiago uderzył go z całej siły czubek głowy. Ponowił swój cios i rekin osunął się na dno. Z drugim już nie poszło mu tak łatwo. Pierwsze uderzenie było niecelne, drugie również nie wyrządziło drapieżnikowi wielkiej krzywdy. Dopiero kolejne dwa ciosy, gdy rekin po raz drugi kąsał jego rybę, poskutkowały. Nie udało mu się ich zabić, ale skutecznie je ogłuszył i zniechęcił. Santiago nie chciał spojrzeć na marlina. Widok jego rozerwanego ciała był dla niego zbyt ciężki.
Zapadał już zmrok, starzec miał nadzieję, iż niedługo ujrzy łunę Hawany. Pomyślał: „Mam nadzieję, że nikt się zanadto nie niepokoi. Tylko chłopiec może się niepokoić, rzecz jasna. Ale jestem pewien, że wierzy we mnie. Wielu starszych rybaków będzie się martwiło. I wielu innych też. Mieszkam w zacnym mieście”. Nie mógł rozmawiać ze swoją rybą, ponieważ była zbyt zniszczona, ale znalazł na to sposób. Zwracał się do niej „półrybo”, lub „rybo, którą byłaś”. Ponownie przepraszał ją, że do tego wszystkiego doszło. Był pewien, że za życia marlin swoim mieczem rozprawił się z wieloma rekinami. Wyobrażał sobie swoją rybę żywą, walczącą z największymi morskimi drapieżnikami i sprawiało mu to przyjemność. Doszedł do wniosku, że powinien był użyć jej miecza, aby nim zabijać kolejne rekiny, ale nie miał toporka, by go odrąbać.
Całkowita ciemność wywołała w starcu przekonanie, że nie żyje. Dotknął wnętrz sowich dłoni i poczuł ból, który upewnił go, że jeszcze nie umarł. Przypomniał sobie, iż obiecał zmówić modlitwy, lecz był zbyt zmęczony, by zrobić to teraz. Przykrył się workiem i położył się na rufie. Zadawał sobie pytania, czy wciąż ma szczęście. Mówił, że próbował je okupić osiemdziesięcioma czterema dniami na morzu bez żadnej złowionej ryby, a w momencie, gdy myślał, że je osiągnął, zaraz je utracił. Ostatecznie doszedł do wniosku, iż „Szczęście jest czymś, co przychodzi pod wieloma postaciami, więc któż je może rozpoznać? A jednak chętnie bym wziął go trochę pod każdą postacią i zapłacił, co by żądano. Chciałbym już widzieć tę łunę świateł (…) Za wielu rzeczy chcę. Ale tego właśnie chcę w tej chwili”.
Około dziesiątej wieczorem dostrzegł światła Hawany. Już niedługo miał wpłynąć w prąd morski, który doprowadzi go do brzegu. Miał ogromną nadzieję, że nie będzie już musiał walczyć. Została mu jeszcze połowa ryby i bardzo chciał, by tak już pozostało do końca. Jednak o północy nadpłynęła cała horda rekinów, a jakakolwiek walka z nimi pozbawiona była sensu. Santiago rozpaczliwie tłukł pałką po ich łbach, ale było ich po prostu za wiele. Gdy stracił swoją broń, wyszarpnął rumpel ze steru i nim zaczął ogłuszać drapieżniki. Nie miał szans z tak licznym przeciwnikiem, a z jego ryby pozostawało coraz mniej. Udało mu się zabić ostatniego rekina ze stada. Uderzył go trzy razy z całych sił rumplem w łeb, a gdy pękł wbił jego ostry trzonek w mózg drapieżnika. Z marlina nie pozostało już nic, poza szkieletem. Niezwykle zmęczony Santiago spojrzał w głąb morza, splunął i zwrócił się z nienawiścią do rekinów: „Zjedzcie to sobie, galanos. I niech wam się przyśni, żeście zabiły człowieka”.
Pokonany wrócił do steru i stwierdził, że roztrzaskany rumpel nadaje się jeszcze, by kierować nim łodzią. Z lekkością zmierzał do swojego macierzystego portu. O niczym nie myślał. Nie zwrócił nawet uwagi na rekiny, które zaatakowały szkielet marlina w poszukiwaniu resztek mięsa. Santiago był zadowolony ze swojej łodzi, która spisała się znakomicie podczas całej tej przygody z wielką rybą. Czuł, że płynie z prądem i rozpoznawał już okolicę, w której się znajdował. Do domu było już niedaleko. Pomyślał wtedy: „Wiatr to w każdym razie nasz przyjaciel (…) Czasem. I to wielkie morze, razem z naszymi przyjaciółmi i wrogami. I łóżko (…) Łóżko jest moim przyjacielem. Nie ma jak łóżko. W łóżku będzie wspaniale. Jakoś lżej człowiekowi, kiedy jest pokonany. Nie miałem pojęcia, że tak lekko. I cóż cię pokonało?”. Na to pytanie odpowiedział sobie na głos: „Nic. Wypłynąłem za daleko”.
W środku nocy dotarł do małej przystani, z której wyruszał każdego poranka na połów. Dostrzegł, że światła Tarasu były pogaszone. Nie było nikogo, kto mógłby pomóc mu wypchnąć łódź na brzeg, więc zrobił to sam, najdalej, jak potrafił. Wyjął maszt, zwinął żagiel i z tym osprzętem zaczął wspinać się na brzeg. Dopiero w tym momencie zdał sobie sprawę z tego, jak bardzo był zmęczony. Obrócił się jeszcze i spojrzał na szkielet marlina, nie mógł patrzeć na niego długo, ponieważ był to przykry widok. Po drodze do domu starzec przewrócił się i nie miał siły wstać. Usiadł jedynie i przyglądał się okolicy. Wreszcie się podniósł, ale zanim doszedł do domu musiał siadać pięć razy. Gdy wszedł do chaty, po ciemku znalazł butelkę z wodą, napił się trochę i przykrywszy się kocem położył się spać. Leżał twarzą do dołu z rękami spoczywającymi wzdłuż ciała.
Santiago spał, gdy do jego chaty wszedł chłopiec. Manolin ujrzał przyjaciela, upewnił się czy żyje i udał się po kawę, całą drogę płakał. Rybacy nie mogli się nadziwić rozmiarowi szkieletu umocowanego do łodzi starca. Jeden z nich dostrzegł chłopca i zapytał, jak czuje się Santiago. Młodzieniec odparł, że śpi. Nie obchodziło go to, że wszyscy widzą jego łzy. Mężczyźni zmierzyli szkielet marlina, okazało się, iż miał on osiemnaście stóp długości. Właściciel kawiarni zapytał chłopca, co to była za ryba, ale ten zamiast odpowiedzieć wciąż płakał. Poprosił mężczyznę, by przekazał pozostałym, by nie przeszkadzali Santiago w odpoczynku. Wrócił do chaty starca z kawą i czekał, aż ten się obudzi. Gdy wreszcie to nastąpiło, młodzieniec wlał mu gorącego napoju do szklanki i kazał wypić. Stary rybak zwrócił się do swojego przyjaciela: „Pobiły mnie, Manolin (…) Pobiły mnie zupełnie”. Chłopiec odparł: „On cię nie pobił. Ten marlin”. Bohater przyznał mu rację.
Młodzieniec zapytał, co rybacy mają zrobić z głową ryby i jej mieczem. Starzec odparł, że głowę odda Pedricowi, by ją porąbał, a miecz podarował Manolinowi. Młodzieniec opowiadał przyjacielowi, że szukała go zarówno straż przybrzeżna, a nawet samoloty. Santiago wyznał, że bardzo mu brakowało chłopca. Zapytał go, co złowił przez czas, gdy jego nie było. Manolin odparł, że przez trzy dni udało mu się zdobyć cztery duże sztuki. Gdy chłopiec powiedział, że teraz już zawsze będą łowić razem, starzec odparł, że nie mogą, ponieważ on już w ogóle nie ma szczęścia. Młodzieniec odparł, że powodzenie przyniesie ze sobą oraz, iż nie obchodzi go, co o tym myśli jego rodzina. Santiago zastrzegł, że koniecznie muszą mieć metalowa lancę do obrony przed rekinami, która zawsze powinna być na łodzi.
Manolin prosił jedynie, by starzec wyleczył sobie ręce, a wtedy wypłyną na połów. Rybak odpowiedział, że zadba o to, ale ma jeszcze jeden problem: „W nocy wyplułem coś dziwnego i miałem takie uczucie, jakby mi coś trzasło w piersiach”. Młodzieniec był jednak przekonany, że i z tego się wyleczy. Wstał, by pójść po coś do jedzenia, Santiago porosił go, by przyniósł mu gazety z dni, w których go nie było. Manolin wyszedł zadowolony, że wrócił jego nauczyciel i że niedługo ponownie razem wypłyną na morze.
Turystka, siedząca na Tarasie, dostrzegła, iż przy brzegu, wśród odpadów i martwych ryb dryfuje niesłychanie długi szkielet zakończony pięknym ogonem. Zapytała kelnera, co to takiego. Mężczyzna odparł, iż jest to tiburon, chciał powiedzieć, że rekiny obgryzły jego mięso, ale zdążył powiedzieć jedynie: „(…) to rekin…”, ponieważ kobieta mu przerwała, mówiąc „Nie wiedziałam, że rekiny mają takie śliczne, pięknie ukształtowane ogony”. Jej towarzysz przyznał, iż on też tego nie wiedział.
„Przy drodze, w chacie, stary rybak spał znowu. Spał wciąż na brzuchu, a chłopiec siedział obok i wpatrywał się w niego. Staremu śniły się lwy”.
Streszczenie szczegółowe jako osobny artykuł · Plan wydarzeń
Bohaterowie: Santiago, Manolin i inniStarzec, chłopiec, marlin i rekiny. ok. 2 min
- Santiago: stary kubański rybak, cierpliwy i uparty. Od osiemdziesięciu czterech dni nie złowił ryby.
- Manolin: chłopiec, którego Santiago nauczył rybołówstwa. Opiekuje się starcem.
- Marlin: wielka ryba, godny przeciwnik Santiago.
- Rekiny: niszczą zdobycz starca.
- Joe DiMaggio: baseballista, idol Santiago.
Santiago: charakterystyka bohatera
Santiago to tytułowy „stary człowiek”, główny bohater opowiadania. Najczęściej jest nazywany przez narratora „starcem”, „rybakiem” lub po prostu „starym”. Po imieniu zwraca się do niego jedynie Manolin. Jego wygląd zewnętrzny wynikał nie tylko z podeszłego wieku, ale i codziennej, ciężkiej pracy: „Stary był suchy i chudy, na karku miał głębokie bruzdy. Brunatne plamy po niezłośliwym raku skóry, występującym wskutek odblasku słońca na morzach tropikalnych, widniały na jego policzkach. Plamy te biegły po obu stronach twarzy, a ręce miał poorane głębokimi szramami od wyciągania linką ciężkich ryb. Ale żadna z tych szram nie była świeża. Były one tak stare jak erozje na bezrybnej pustyni. Wszystko w nim było stare prócz oczu, które miały tę samą barwę co morze i były wesołe i niezłomne”.
Pozostali bohaterowie „Starego człowieka i morza”
Manolin, czyli chłopiec, był największą opoką Santiago. W opowiadaniu nie pojawia się choćby jedno zdanie opisujące wygląd tego bohatera. Możemy się jedynie domyślać, że ma kilkanaście lat, świadczą o tym jego cechy, takie jak dojrzałość, opiekuńczość i zaradność. Z Santiago wiąże go bardzo prosta i mocna więź: „Stary nauczył chłopca łowić ryby i chłopiec go kochał”. Posłuszny wobec rodziców Manolin od dłuższego czasu nie wypływał w może ze swoim starym przyjacielem, którego okoliczni rybacy nazywali „salao”. Jego relacje z ojcem nie były najlepsze, chłopiec zdradza: „Nie lubię, jak ten mój mnie budzi. Bo to tak, jakbym był gorszy od niego”. Wbrew woli rodzica pozostał lojalny wobec Santiago i spędzał z nim każdą chwilę, gdy ten przebywał w wiosce. O ile na morzu starzec nie potrzebował niczyjej pomocy, na lądzie wymagał stałej opieki chłopca.
Czas, miejsce i budowaTrzy i pół doby na morzu i w wiosce. ok. 2 min
Akcja trwa trzy i pół doby w latach czterdziestych XX wieku. Zaczyna się dzień przed wyprawą w wiosce koło Hawany, potem prawie dwie doby toczą się na Atlantyku, a ostatni dzień po powrocie. Opowiadanie nie ma rozdziałów, a narrator trzecioosobowy oddaje myśli Santiago.
Czas, miejsce, kompozycja i narracja
Akcja opowiadania ma miejsce w latach czterdziestych dwudziestego wieku. Rozgrywa się w przeciągu trzech i pół doby (dzień i noc przed wypłynięciem na połów, prawie dwie doby spędzone na wodzie oraz dzień po powrocie). Jest to szczególny czas dla tytułowego bohatera, ponieważ od osiemdziesięciu czterech dni nie złowił żadnej ryby, dlatego postanawia wypłynąć w morze dalej niż zwykle. Wydarzenia opowiadania, w największej mierze, rozgrywają się na morzu, w łodzi Santiago. Na początku, jak i na końcu, towarzyszymy bohaterowi w jego chacie: „zbudowanej z twardych liści palmy królewskiej, zwanych guano, było łóżko, stół, jedno krzesło, a na klepisku miejsce, gdzie gotowano na węglu drzewnym. Na brunatnej ścianie ze spłaszczonych, zachodzących na siebie liści silnie uwłóknionego guano wisiał kolorowy obrazek Świętego Serca Jezusowego i drugi, przedstawiający Najświętszą Pannę z Cobre.
Plan wydarzeń „Starego człowieka i morza”
1. Opis wyglądu Santiago i trudnej sytuacji, w jakiej się znajdował. Starzec od osiemdziesięciu czterech dni nie złowił żadnej ryby. 2. Podczas wspólnego pobytu w Tarasie, Santiago wyznał chłopcu, swojemu jedynemu przyjacielowi, iż następnego dnia ma zamiar wypłynąć bardzo daleko w morze, aby tam szukać wielkich ryb. 3. Młodzieniec pomaga rybakowi zanieść sprzęt do chaty. Tego dnia przynosi Santiago ciepły posiłek i wraz z nim go spożywa. Chłopiec bardzo troszczy się o swojego przyjaciela. Gdy bohater zasnął, przyśniły mu się lwy. 4. Santiago wyrusza na połów z zamiarem złowienia wielkiej ryby. 5. Na morzu czuje się jak wśród przyjaciół. Jego stosunek do oceanu oparty był na miłości, ale i szacunku. Starzec był doskonałym rybakiem, który wypracował swoje własne metody połowu.
ProblematykaDuma, klęska, zwycięstwo i szczęście. ok. 1 min
- Duma i indywidualizm: Santiago łowi samotnie i płynie dalej niż inni.
- Klęska i zwycięstwo: rekiny zjadają marlina, ale starzec pokonał rybę większą od rekinów.
- Godność człowieka: człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać.
- Szczęście: przychodzi pod wieloma postaciami.
Problematyka: duma, klęska i zwycięstwo
„Stary człowiek i morze” to prosta opowieść o starym kubańskim rybaku, który podjął najtrudniejszą walkę w swoim życiu. Ten krótki utwór porusza przede wszystkim kwestie ludzkiej wytrwałości, odwagi, wiary we własne możliwości, dumy, przyjaźni oraz klęski. Aby tego dokonać Ernest Hemingway stworzył postać Santiago, która przeszła do historii literatury jako odzwierciedlenie zasad wyznawanych przez wielkiego moralnego pisarza. Przesłanie opowiadania jest bardzo jasne, człowiek jest zdolny do osiągnięcia każdego celu, jeśli tylko pokona swoje słabości. Widać to na przykładzie starego rybaka, który złowił rybę większą od swojej łodzi. Zanim jednak tego dokonał zmagał się z wieloma przeciwnościami losu. Pomimo, iż od osiemdziesięciu dni nie złowił żadnej ryby, Santiago uparcie wracał na morze w poszukiwaniu swojej wielkiej sztuki. Kubańczyk wierzył w siebie, swoją siłę i umiejętności. Gdy los zetknął go z marlinem, starzec podjął wyzwanie bez wahania, wykazując się wielką odwagą. W obliczu największej ryby, jaką widział w życiu zwątpił w swoje możliwości, lecz potrafił odnaleźć motywację do walki. Wspomnienie dawnej świetności, gdy pokonywał największych przeciwników w siłowaniu na rękę, połowów z chłopcem oraz myśl, iż „wielki DiMaggio” grał w baseball pomimo kontuzji pięty pomogły Santiago przetrwać batalię z wielką rybą.
Motywy literackiePrzyjaźń, walka, samotność, Bóg. ok. 1 min
- Przyjaźń: więź Santiago z Manolinem daje starcowi siłę.
- Walka i porażka: z marlinem, rekinami i własnymi słabościami.
- Samotność i przemijanie: starość Santiago i wspomnienia dawnej świetności.
- Bóg, fatum i cierpienie: zły los i modlitwy starca w trudnych chwilach.
Motywy literackie w „Starym człowieku i morzu”
Poruszonym przez Hemingwaya w opowiadaniu „Stary człowiek i morze” zagadnieniem jest przyjaźń. Niezwykła więź, jaka istniała między starcem i kilkunastoletnim Manolinem była bardzo specyficzna. Powstała dzięki wspólnej miłości obydwu do morza i łowienia ryb. Gdy chłopiec miał pięć lat starzec pozwalał mu nosić swój osprzęt, a nawet zabierał go na połowy. Od tamtej pory byli niemal nierozłączni. Stosunki, jakie między nimi panowały były czymś pomiędzy relacjami uczeń-mistrz, a ojciec-syn. Z pozoru szorstkie, ale tak naprawdę serdeczne. Nie okazywali sobie uczuć, nie byli wylewni w swoich wypowiedziach, lecz stali się sobie bardzo bliscy. Ojciec Manolina zabronił mu pływania z Santiago, ponieważ, jak wierzyli okoliczni rybacy, prześladował go pech. Pomimo to chłopiec pozostał lojalny wobec starca i robił wszystko, co mógł, by pomóc przyjacielowi na lądzie. Młodzieniec w bezinteresowny sposób pomagał w codziennych czynnościach biednemu rybakowi, który nie złowił ryby od osiemdziesięciu czterech dni. Zapewniał mu pożywienie oraz dbał, by ten nie czuł się osamotniony, czy gorszy od innych rybaków. Zapewniał go: „Jest wielu dobrych rybaków i kilku wspaniałych. Ale nie ma takiego jak ty”.
Parabola i symbolikaMaszt jak krzyż, lwy ze snu. ok. 1 min
Opowiadanie można czytać jako parabolę o godności człowieka. Symbolami są żagiel, maszt przypominający krzyż, dłonie Santiago, lwy ze snu, chłopiec, morze, marlin i rekiny. Wiele skojarzeń jest chrześcijańskich.
Parabola i symbolika „Starego człowieka i morza”
Parabola, zwana także przypowieścią, jest gatunkiem literackim, który niesie ze sobą przesłanie moralne lub dydaktyczne. Do cech formalnych paraboli zalicza się: - schematyczną fabułę, - uproszczoną konstrukcję postaci, - obiektywność narracji. Wyżej wymienione cechy służą alegorycznemu lub symbolicznemu odczytaniu świata przedstawionego w dziele literackim. W przypowieściach odnajdujemy zawsze dwie płaszczyzny wydarzeń – realną (przedstawioną w dziele) i alegoryczną. Parabolę zalicza się do literatury moralistyczo – dydaktycznej. Przypowieść służy do przekazywania treści uniwersalnych. Opowiadanie Ernesta Hemingwaya może być odczytywana na wiele sposobów. Jeden z nich zaproponował Lech Burdecki, autor wstępu do polskiego wydania „Starego człowieka i morza” z 1987 roku. Według niego Santiago ponosi winę za swą porażkę. Przekroczył swoje możliwości wypływając zbyt daleko i podejmując walkę z marlinem. Karą za jego pychę była utrata wspaniałej zdobyczy i upokorzenie. Burdecki uważa, iż stary rybak chciał zbyt wiele osiągnąć, pomimo, iż nie miał do tego predyspozycji. Inni dopatrują się w opowieści przestrogi przed samotnością. Wskazują, iż Santiago z pewnością poradziłby sobie dużo lepiej, gdyby był z nim chłopiec. Sam rybak doskonale zdawał sobie z tego sprawę, lecz podjął walkę samotnie i pokonały go rekiny.
Geneza opowiadaniaNapisane na Kubie. ok. 1 min
Opowiadanie ukazało się w 1952 roku w magazynie „Life”. Hemingway oparł je na własnych doświadczeniach rybaka z Kuby i chciał pokazać, że wciąż jest wielkim pisarzem. Dwa lata później dostał Nagrodę Nobla.
Geneza „Starego człowieka i morza”
„Otóż, stary rybak złowił wielkiego marlina, który ciągnął za sobą łódź daleko od brzegu. Po długotrwałej upartej gonitwie przez fale starcowi udało się zabić rybę, ale znaczną jej część zjadły rekiny, z którymi rybak musiał zaciekle walczyć. Nie był w stanie pokonać groźnych rywali, gdyż coraz bardziej słabł. Większa część rekina została zjedzona przez drapieżniki, zaś starzec został znaleziony przez innych ludzi morza, kiedy siedział w łodzi oszalały z rozpaczy i płakał”. Tak brzmi fragment tekstu zatytułowanego „Na błękitnej wodzie” autorstwa Hemingwaya, który został opublikowany w 1936 roku w czasopiśmie „Esquire”. Ponad piętnaście lat później pisarz powrócił do tego szkicu. Wzbogacił go oraz zmodyfikował zakończenie, dzięki tym zabiegom powstało opowiadanie„Stary człowiek i morze”. Hemingway napisał swoje arcydzieło, by udowodnić światu, że wciąż jest wielkim pisarzem. Jego poprzednia powieść „Za rzekę w cień drzew” została bardzo chłodno przyjęta przez krytyków literackich, dlatego pisarz powrócił do swojego szkicu z 1936 roku. We wrześniu 1952 roku „Stary człowiek i morze” został opublikowany na łamach magazynu „Times”. Pierwszego dnia sprzedało się ponad pięć milionów egzemplarzy.
Pytania i odpowiedzi
Kto napisał „Stary człowiek i morze”?
Ernest Hemingway, amerykański pisarz. Opowiadanie ukazało się w 1952 roku w magazynie „Life”.
O czym jest „Stary człowiek i morze”?
O kubańskim rybaku Santiago, który po osiemdziesięciu czterech dniach bez połowu płynie daleko w morze i walczy z ogromnym marlinem. Rekiny zjadają jego zdobycz.
Kim jest Manolin?
Chłopcem, którego Santiago nauczył łowienia. Jest przyjacielem starca i opiekuje się nim po powrocie.
Jakie jest motto opowiadania?
Zdanie o tym, że człowiek nie jest stworzony do klęski: człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać.
Dlaczego opowiadanie jest parabolą?
Bo prosta historia o rybaku ma uniwersalny sens: opowiada o godności człowieka, który walczy mimo przegranej.
Jak kończy się opowiadanie?
Santiago wraca do wioski ze szkieletem marlina i zasypia z wycieńczenia. Manolin obiecuje, że znów będzie z nim pływał.
Co warto zapamiętać o „Starym człowieku i morzu”?
Santiago i Manolin, osiemdziesiąt cztery dni bez ryby, marlin, rekiny, motto o niepokonanym człowieku i parabolę o godności.