Parabola i symbolika „Starego człowieka i morza”
Opowiadanie Hemingwaya bywa czytane jako parabola, czyli opowieść o ukrytym, uniwersalnym sensie. Symbolami są żagiel, maszt, dłonie, lwy ze snu, morze, marlin i rekiny. Wiele z nich ma odniesienia chrześcijańskie.
Czym jest parabola
Parabola, zwana także przypowieścią, jest gatunkiem literackim, który niesie ze sobą przesłanie moralne lub dydaktyczne.
Do cech formalnych paraboli zalicza się: - schematyczną fabułę, - uproszczoną konstrukcję postaci, - obiektywność narracji.
Wyżej wymienione cechy służą alegorycznemu lub symbolicznemu odczytaniu świata przedstawionego w dziele literackim. W przypowieściach odnajdujemy zawsze dwie płaszczyzny wydarzeń – realną (przedstawioną w dziele) i alegoryczną. Parabolę zalicza się do literatury moralistyczo – dydaktycznej. Przypowieść służy do przekazywania treści uniwersalnych.
Interpretacje opowiadania
Opowiadanie Ernesta Hemingwaya może być odczytywana na wiele sposobów. Jeden z nich zaproponował Lech Burdecki, autor wstępu do polskiego wydania „Starego człowieka i morza” z 1987 roku. Według niego Santiago ponosi winę za swą porażkę. Przekroczył swoje możliwości wypływając zbyt daleko i podejmując walkę z marlinem. Karą za jego pychę była utrata wspaniałej zdobyczy i upokorzenie. Burdecki uważa, iż stary rybak chciał zbyt wiele osiągnąć, pomimo, iż nie miał do tego predyspozycji.
Inni dopatrują się w opowieści przestrogi przed samotnością. Wskazują, iż Santiago z pewnością poradziłby sobie dużo lepiej, gdyby był z nim chłopiec. Sam rybak doskonale zdawał sobie z tego sprawę, lecz podjął walkę samotnie i pokonały go rekiny.
Bardzo oryginalną interpretacją jest ta, w której upatruje się podobieństw pomiędzy Santiago a Jezusem Chrystusem. Pierwszym elementem tego porównania są dłonie rybaka: „(…) ręce miał poorane głębokimi szramami od wyciągania linką ciężkich ryb. Ale żadna z tych szram nie była świeża. Były one tak stare jak erozje na bezrybnej pustyni”. Gdy zaczynają krwawić podczas zmagań z wielkim marlinem podobieństwo do przebitych gwoździami dłoni Jezusa jest oczywiste. Zmęczenie oraz wielkie fizyczne cierpienie są kolejną wspólną cechą starca i Chrystusa. Znamienny dla tej interpretacji utworu jest fragment: „Wyjął maszt, zwinął żagiel i obwiązał go. Następnie zarzucił maszt na ramię i zaczął wspinać się na brzeg (…) na górze upadł i przeleżał jakiś czas z masztem na ramieniu. Usiłował się podnieść. Było to jednak zbyt trudne, więc siedział tam, trzymając maszt na ramieniu i patrzał na drogę (…) Wreszcie odłożył masz i wstał. Dźwignął go, zarzucił na ramię i ruszył drogą. Musiał siadać pięć razy, nim dotarł do swojej chaty”. Podobieństwo tej sceny do drogi krzyżowej Jezusa narzuca się niemal samoczynnie. Kolejnym, bardzo ważnym, elementem takiej interpretacji jest zwrócenie uwagi na cechy osobowościowe porównywanych postaci. W tym kontekście opowiadanie niesie ze sobą pochwałę takich cech jak odwaga, determinacja oraz zdolność do poświęcenia się dla wyznawanych przez siebie idei.
Jednak najgłębszym przesłaniem, jakie niesie za sobą „Stary człowiek i morze” jest konieczność podejmowania nadającego życiu sens działania, choćby wydawało się ono niewykonalne. Santiago, nie poddając się marlinowi, zrealizował się nie tylko jako rybak, lecz również, a może przede wszystkim, jako człowiek: „pokażę mu, co potrafi człowiek i co człowiek może wytrzymać”. Przeciwstawił się wielkiej sile, która wydawała się go przerastać i pokonał ją. Wielka ryba posłużyła Hemingwayowi za wspaniałą metaforę. Przez to każdy czytelnik może identyfikować się z Santiago i odczytywać treść opowieści na swój własny sposób. Przykładowo zamiast marlina wystarczy podstawić takie pojęcia jak choroba, marzenie czy cokolwiek innego, z czym zmaga się zwykły człowiek. Autor pokazał, jak należy walczyć ze swoją „wielką rybą”. Przesłanie „Starego człowieka i morza”, pomimo smutnego zakończenia jest bardzo pozytywne i krzepiące. Ta piękna historia przywraca wiarę w człowieka, którego „można zniszczyć, ale nie pokonać”.
Symbole: żagiel, maszt i dłonie
„Żagiel był wylatany workami od mąki, a zwinięty wyglądał jak sztandar nieodmiennej klęski”, dla niektórych rybaków to główny bohater opowieści był chodzącym symbolem permanentnej porażki. Chociaż płachta była bardzo stara, to wciąż sprawna, dzięki niej Santiago mógł wypłynąć wystarczająco daleko, by złowić swojego marlina. Podobnie jak żagiel, starzec sprawdził się podczas swojej próby.
Niesiony na ramieniu przypomina krzyż, który niósł Chrystus: „Wyjął maszt, zwinął żagiel i obwiązał go. Następnie zarzucił maszt na ramię i zaczął wspinać się na brzeg (…) na górze upadł i przeleżał jakiś czas z masztem na ramieniu. Usiłował się podnieść. Było to jednak zbyt trudne, więc siedział tam, trzymając maszt na ramieniu i patrzał na drogę (…) Wreszcie odłożył masz i wstał. Dźwignął go, zarzucił na ramię i ruszył drogą. Musiał siadać pięć razy, nim dotarł do swojej chaty”. Symbolizuje brzemię człowieka, ciężar życia, który każdy musi dźwigać na swoich barkach.
Poza chrześcijańskim odniesieniem do dłoni ukrzyżowanego Jezusa, można odczytać je jako symbol cierpienia. Krwawiące dłonie były najbardziej widocznym symptomem bólu, jaki znosił Santiago. Poza głębokimi ranami były trapione przez skurcze. Można odnieść to do słabości ludzkiego ciała, jego kruchości. Bohater musiał wznieść się ponad własne cierpienie, by osiągnąć swój cel.
Symbole: DiMaggio, lwy, chłopiec i Taras
Wspaniały baseballista, idol Santiago, posłużył bohaterowi jako symbol odwagi i wytrzymałości. Pomimo ciężkiej kontuzji zawodnikowi udało się powrócić na boisko i poprowadzić swoją drużynę do zwycięstwa. DiMaggio był wzorem do naśladowania i źródłem motywacji dla starego rybaka.
Jedyna rzecz, która śniła się Santiago. Lwiątka bawiące się na plaży symbolizują tęsknotę Santiago do dawnych dni oraz siłę i idealizm, które są powiązane z młodością.
Jeszcze bardziej niż lwy, chłopiec jest symbolem młodości. Poza tym jego postać przypomina samotnemu rybakowi o przyjaźni. Santiago częściej wzdycha do Manolina, niż do Boga, ponieważ młodzieniec dodaje mu siły i nadziei.
Wielkiej symboliki nabiera w ostatniej scenie opowiadania, gdy pozostałości zjedzonego przez rekiny marlina dryfują u jego brzegu, a turyści niesłusznie myślą, iż szkielet należał on do rekina. Miejsce to odzwierciedla społeczeństwo, w którym Santiago był niezrozumiany, wyśmiewany i żałowany.
Symbole: morze, marlin i rekiny
Symbolizuje otaczający nas świat. Potrafiło być przerażające, lecz Santiago je kochał i traktował je jak kobietę. Santiago mawiał o oceanie: „Jest dobry i bardzo piękny. Ale umie też być okrutny, a przychodzi to nagle (…)”.
Wspaniała ryba symbolizuje idealnego przeciwnika. W świecie, w którym „wszystko w jakiś sposób zabija wszystko inne” Santiago czuł wielkie szczęście, że los zetknął go z rywalem, który zmusił go wykrzesania z siebie wszystko, co najlepsze w człowieku.
Zupełnie inne niż marlin stworzenia symbolizują destruktywne prawa, którymi rządzi się świat. Ucieleśniają wszystko to, co uniemożliwia człowiekowi osiągnięcie zamierzonego celu. Poza tym przypominają o potędze natury.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest parabola?
Utwór, który opowiada konkretną historię, a jednocześnie niesie uniwersalne przesłanie. W „Starym człowieku i morzu” jest nim walka o godność mimo przegranej.
Co symbolizuje maszt niesiony przez Santiago?
Przypomina krzyż niesiony przez Chrystusa. Dłonie rybaka kojarzą się z dłońmi ukrzyżowanego Jezusa.
Co symbolizują lwy ze snu?
Młodość i siłę, do których Santiago wraca we śnie. To jedyny sen, który mu się jeszcze śni.
Szybki test
Lech Burdecki, autor wstępu do polskiego wydania <i>„Starego człowieka i morza”</i> uważa, że:
Poprawna odpowiedź: c) wszystkie odpowiedzi są poprawne
Dłonie Santiago to symbol:
Poprawna odpowiedź: a) cierpienia
Do cech formalnych paraboli zalicza się:
Poprawna odpowiedź: c) wszystkie odpowiedzi są poprawne