Problematyka: duma, klęska i zwycięstwo

Najważniejsze zagadnienia opowiadania to duma, klęska i zwycięstwo oraz pytanie, czym jest szczęście. Santiago przegrywa z rekinami, ale zachowuje godność. Hemingway pokazuje, że człowiek może zostać zniszczony, a mimo to nie zostaje pokonany.

Przesłanie opowiadania

„Stary człowiek i morze” to prosta opowieść o starym kubańskim rybaku, który podjął najtrudniejszą walkę w swoim życiu. Ten krótki utwór porusza przede wszystkim kwestie ludzkiej wytrwałości, odwagi, wiary we własne możliwości, dumy, przyjaźni oraz klęski. Aby tego dokonać Ernest Hemingway stworzył postać Santiago, która przeszła do historii literatury jako odzwierciedlenie zasad wyznawanych przez wielkiego moralnego pisarza.

Przesłanie opowiadania jest bardzo jasne, człowiek jest zdolny do osiągnięcia każdego celu, jeśli tylko pokona swoje słabości. Widać to na przykładzie starego rybaka, który złowił rybę większą od swojej łodzi. Zanim jednak tego dokonał zmagał się z wieloma przeciwnościami losu. Pomimo, iż od osiemdziesięciu dni nie złowił żadnej ryby, Santiago uparcie wracał na morze w poszukiwaniu swojej wielkiej sztuki. Kubańczyk wierzył w siebie, swoją siłę i umiejętności. Gdy los zetknął go z marlinem, starzec podjął wyzwanie bez wahania, wykazując się wielką odwagą.

W obliczu największej ryby, jaką widział w życiu zwątpił w swoje możliwości, lecz potrafił odnaleźć motywację do walki. Wspomnienie dawnej świetności, gdy pokonywał największych przeciwników w siłowaniu na rękę, połowów z chłopcem oraz myśl, iż „wielki DiMaggio” grał w baseball pomimo kontuzji pięty pomogły Santiago przetrwać batalię z wielką rybą. Widzimy w tym momencie wskazówkę od Hemingwaya, według którego człowiek w najtrudniejszych chwilach powinien zaglądać w głąb siebie w poszukiwaniu motywacji do działania. Santiago uosabia się z wszystkimi ludźmi, którzy toczą walkę z czymś, co wydaje się być silniejsze od nich, gdy mówi: „(…) pokażę mu, co potrafi człowiek i co człowiek może wytrzymać”.

Duma i indywidualizm

Jednym z poruszonych w opowiadaniu tematów jest zagadnienie dumy. Uczucie to zostało ukazane przez Hemingwaya w różnych aspektach. Po pierwsze Manolin robi wszystko, by duma Santiago nigdy nie ucierpiała. Młodzieniec wiedział, iż starzec nie złowił ryby od wielu dni, ale mimo to wciąż powtarzał mu, że jest najlepszym rybakiem, jakiego zna. Przez cały ten trudny okres pomagał swojemu przyjacielowi w tak dyskretny sposób, iż ten nie odczuwał, że jest od kogoś zależny. Widać to w momencie, gdy bohater dziękował Manolinowi za posiłek: „Dziękuję ci - powiedział stary. Był zbyt prosty, żeby się zastanawiać, kiedy osiągnął pokorę. Wiedział jednak, że ją osiągnął, wiedział też, że nie ma w tym nic haniebnego i że nie pociąga to za sobą utraty prawdziwej dumy”.

Sposób, w jaki łowił Santiago wskazywał na to, iż był indywidualistą. Wypływał w może najdalej, by nikt mu nie przeszkadzał i stosował precyzyjne techniki połowu. Pozostawał wierny swoim metodom przez cały czas i był dumny z tego, że sam je wypracował. Wspaniała przeszłość, jaką mógł poszczycić się Kubańczyk nie tylko dodawała mu otuchy, ale i motywacji. Gdy myślał o sobie nie jak o starcu, lecz wspaniałym El Campeon, niepokonanym siłaczu, był w stanie wykrzesać z siebie ostatnie siły. Był dumny z tego, co udało mu się dokonać w dawnych czasach, ta duma dodawała mu odwagi. Stary rybak pragnął dorównać swojemu mistrzowi, czyli Joe DiMaggio. Gdy udało mu się pokonać rybę, powiedział z przekonaniem „wielki Di Maggio byłby dziś ze mnie dumny”. Przez ten wyczyn Santiago poczuł się niczym swój idol.

Gdy rekiny atakują marlina, Santiago odnosi wrażenie, jakby to jego kąsały wielkie szczęki. Drapieżniki zaatakowały przecież nie tylko martwą rybę, ale również dumę człowieka, który stoczył morderczy pojedynek, aby ją pokonać. Gdy rekiny pozostawiły jedynie szkielet marlina, rybak czuł się podobnie, wydawał się obdarty ze wszystkiego, był zrozpaczony. Kubańczyk zastanawiał się wtedy, dlaczego zabił rybę, o której mówił, że jest jego bratem: „Zabiłeś go z dumy i dlatego, że jesteś rybakiem. Kochałeś go, kiedy żył, i kochałeś go potem”. Widzimy zatem, że ludzka duma nie pozwoliła bohaterowi poddać się w walce z ogromną rybą, lecz była również przyczyną klęski Santiago. Gdyby darował życie marlinowi, nie przeżywałby tak dotkliwej porażki. Z drugiej strony to właśnie to uczucie pozwoliło osiągnąć starcowi życiowy sukces.

Santiago czuł, że prędzej czy później spotka swoją wymarzoną wielką rybę, dlatego był przygotowany do walki z nią. Gdy jego przynętę chwycił ogromny marlin, Kubańczyk musiał podjąć wyzwanie, ponieważ była to jego ostatnia szansa na spektakularny sukces, który pozwoliłby mu wymazać z pamięci osiemdziesiąt cztery dni bez złowienia żadnej ryby. Zwycięstwo było ostatnią deską ratunku dla zachowania przez starca godności. Jednak rozmiar marlina upoważniał Santiago do poddania się bez walki i odcięcia linki, było to przecież stworzenie większe od jego łodzi.

Decyzja Kubańczyka budzi w czytelniku podziw i aprobatę. W drodze do zwycięstwa główny bohater musiał walczyć nie tylko z rybą, ale również z własnymi słabościami. Wzniósł się ponad ból fizyczny, starość, zmęczenie i dokonał rzeczy, wydawałoby się, niemożliwej. Zabił marlina mierzącego osiemnaście stóp długości (około pięciu i pół metra) i ważącego ponad tysiąc pięćset funtów (ponad sześćset siedemdziesiąt pięć kilogramów). Wielki triumf ludzkiej woli nad siłami przyrody i przeciwnościami losu szybko przemienił się w klęskę głównego bohatera. Rekiny nie pozwoliły Santiago długo napawać się poczuciem zwycięstwa. W momencie, gdy pierwszy z drapieżników odgryzł kęs ryby, starzec wiedział, iż nic jej nie uratuje. Co prawda podjął walkę z rekinami, ale długo nie mógł ich powstrzymywać. Hemingway zwrócił przez to uwagę, na fakt, iż o ile do zwycięstwa dochodzimy sami, to porażki przychodzą najczęściej wraz z losem. Widać to najlepiej w tym fragmencie:

„Jakoś lżej człowiekowi, kiedy jest pokonany. Nie miałem pojęcia, że tak lekko. I cóż cię pokonało?” - pomyślał. - Nic - odpowiedział głośno. - Wypłynąłem za daleko”.

Rybak może i przegrał z rekinami, ale przecież pokonał rybę znacznie większą od nich, dlaczego więc starzec jest tak zrozpaczony? Ponieważ pomimo wspaniałego zwycięstwa duchowego, poniósł druzgocącą porażkę materialną. Dopiero z czasem zrozumiał, iż najważniejszy jest fakt, że dokonał rzeczy, która uchodziła za czyn niemal niemożliwy. Najlepiej opisują to słowa: „Ale człowiek nie jest stworzony do klęski - powiedział. - Człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać”.

Klęska i zwycięstwo

To wspaniałe zdanie, które zdaje się być mottem opowiadania, jest wielką nauką życiową dla każdego czytelnika. Stary Santiago w momencie, gdy wielki marlin chwycił za jego przynętę, był w beznadziejnej sytuacji. Przez osiemdziesiąt cztery dni nie złowił żadnej ryby, przez co stał się pośmiewiskiem rybackiej wioski, której mieszkańcy nazwali go salao, co oznaczało wielkiego pechowca.

Jednakże, Kubańczyk nie przejmował się opinią innych i każdego dnia wypływał w morze w nadziei, że złowi swoją wymarzoną wielką rybę. Co więcej, autor opisując bohatera słowami: „Wszystko w nim było stare prócz oczu, które miały tę samą barwę co morze i były wesołe i niezłomne”, podkreślił, iż starzec z natury był człowiekiem triumfu i zwycięstwa. Z metaforycznego punktu widzenia, jeśli czyjeś oczy, które są odzwierciedleniem ludzkiej duszy, są jasne i błyszczące, oznacza to, że ich posiadacz jest obdarzony silną wolą i samozaparciem, pozwalającym trwać pomimo fizycznego bólu. W przypadku Santiago obydwie te cechy stanowiły największe atuty jego charakteru.

Pomimo wielu kłopotów i przeciwności losu, starzec nie poddawał się i wciąż wracał na morze. Poza tym, że pokładał wielką wiarę w Manolinie, Wielkim DiMaggio, przede wszystkim wierzył w siebie. Być może właśnie to było jego największą zaletą, ponieważ bez tego nie byłby w stanie stoczyć wspaniałego zwycięskiego pojedynku z rybą większą od jego łodzi, a później z rekinami.

Niektórzy mogą twierdzić, że Santiago został pokonany, podobnie uważał on sam: „Pobiły mnie, Manolin (…) Pobiły mnie zupełnie”. Jednak należy podkreślić, iż Kubańczyk mówił jedynie o fizycznej porażce, która dała mu się mocno we znaki. Jeśli chodziło o jego wiarę, ducha walki, wytrwałość, to wciąż był w stanie stawiać czoła jeszcze większym przeciwnościom losu, jak sam mawiał: „Będę z nimi walczył, póki nie skonam”. Poza tym powiedział on również: „Głupio jest nie mieć nadziei (...) Poza tym to pewnie grzech”.

Ta niecodzienna i niesamowita opowieść może służyć ludziom potrzebującym motywacji i wigoru do przeciwstawienia się złemu losowi, który opanował ich życie. Dzięki lekturze mogliby z pewnością powiedzieć jak Manolin: „Do diabła ze szczęściem (…) Szczęście przyniosę ze sobą”. W tym utworze Hemingway zaprezentował odbiorcom rozróżnienie pomiędzy dwoma typami sukcesu: zewnętrznym – materialnym oraz wewnętrznym – duchowym. Dla Santiago chęć osiągnięcia tego pierwszego została przesłonięta przez dokonanie drugiego. Jego triumf był zwycięstwem ducha nad wycieńczonym ciałem i złym losem.

Hemingway przekazał czytelnikowi poprzez ukazanie postawy starca, iż aby być człowiekiem, należy postępować honorowo i z godnością, nie poddawać się cierpieniu, akceptować swoje obowiązki bez narzekania i, co najważniejsze, zachować maksimum samokontroli. Pod koniec opowiadania Santiago wspomina: „(…) człowiek nie jest stworzony do klęski (…) Człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać”. Zupełnie niczym Chrystus, starzec reprezentuje wszystkich ludzi, którzy pokonali trudności i osiągnęli zdolność do przemiany porażki w zwycięstwo.

Santiago to postać, której należy się szacunek, ponieważ jego poświęcenie jest dla wielu ludzi niemożliwe do poniesienia. Opowiadanie Hemingwaya jest dowodem na to, że nawet jeśli człowiekowi wydaje się, że jest na straconej pozycji, w beznadziejnej sytuacji, to dzięki wierze i hartowi ducha będzie on w stanie poradzić sobie ze wszystkim.

Braterstwo i szczęście

W utworze pojawiają się również treści fratelnalistyczne, czyli odnoszące się do braterstwa. Po raz pierwszy widzimy to w momencie, gdy Santiago wypływa na morze. Jego stosunek do wielkiej wody można nazwać braterskim. Rybak widział w niej ludzkie cechy, myślał o niej jak o kobiecie. Podobna sytuacja mam miejsce, gdy Kubańczyk spotyka na swojej drodze wielkiego marlina, z którym toczy wspaniałą walkę. Bohater tak myślał o pięknym stworzeniu: „Chętnie bym nakarmił marlina - pomyślał. - To mój brat”. Więź, jaka wywiązała się między nimi wywodziła się z tego, iż obydwaj byli osamotnieni, skazani na siebie i na własne siły. Główny bohater poczuł się tak mocno związany z rybą, że ciężko mu było znieść myśl, iż będzie musiał go zabić: „Marlin jest także moim przyjacielem - powiedział na głos. - Jeszczem nie widział ani nie słyszał o takiej rybie. Mimo to muszę go zabić. Cieszę się, że nie musimy próbować zabijać gwiazd”. Zabicie ryby przyszło mu z wielki trudem, a gdy już tego dokonał stwierdził: „Jestem zmęczony i stary. Ale zabiłem tego marlina, który jest moim bratem, i teraz muszę odrobić pańszczyznę”.

Gdy Santiago wiedział, że nie uda mu się przypłynąć do brzegu z marlinem dręczyły go wyrzuty sumienia: „Żal mi jednak, że zabiłem tę rybę”. Wydawał się przepraszać stworzenie za to, iż pozbawił go życia. Zastanawiał się, dlaczego musiało do tego dojść: „Nie zabiłeś tego marlina tylko po to, żeby wyżyć i sprzedać go na mięso - myślał. - Zabiłeś go z dumy i dlatego, że jesteś rybakiem. Kochałeś go, kiedy żył, i kochałeś go potem. Jeżeli go kochasz, nie jest grzechem go zabić. Czy też jest jeszcze większym?”.

Słowa te padają z ust Santiago zaraz po stwierdzeniu: „Pogwałciłeś swoje szczęście, kiedy wypłynąłeś za daleko”. Wyznanie rybaka można rozumieć wielorako.

Jeśli zinterpretujemy je w kontekście krótkiej opowieści, będzie stanowiło pocieszenie starego, wyczerpanego zmaganiem z rybą człowieka. Jeśli zaś zastanowimy się nad słowami Santiago w szerszym ujęciu, to uzmysłowimy sobie, iż szczęście jest uczuciem bądź stanem, którego nie sposób zdefiniować. Ujawnia się w przeróżnych sytuacjach, pod wieloma postaciami, dla każdego inaczej.

Santiago uważał, że największą dobrocią, jaka może go spotkać, będzie złowienie dużej ryby. Tak naprawdę prawdziwym szczęściem były „oczy młodzieńca”, zdrowie, siła fizyczna, hart ducha godny pozazdroszczenia, wytrwałość, upór, świadomość posiadania prawdziwej przyjaźni.

Pytania i odpowiedzi

Czy Santiago ponosi klęskę?

Rekiny zjadają marlina, więc rybak traci zdobycz. Pokonał jednak rybę większą od nich, a jego godność pozostaje nienaruszona.

Co oznacza zdanie o człowieku, którego można zniszczyć, ale nie pokonać?

Że człowiek może stracić wszystko, a mimo to nie traci wiary w siebie. To motto opowiadania.

Czym jest szczęście dla Santiago?

Czymś, co przychodzi w wielu postaciach. Starzec uważa, że największym dobrem byłoby złowienie ogromnej ryby.

Szybki test

Santiago myślał o wodzie jak o:

Treści fratelnalistyczne odnoszą się do:

Marlina Santiago nazywał: