Czas, miejsce, kompozycja i narracja

Akcja opowiadania trwa trzy i pół doby w latach czterdziestych XX wieku i toczy się na Kubie oraz na Oceanie Atlantyckim. Utwór nie ma podziału na rozdziały, a opowiada go narrator trzecioosobowy, który oddaje myśli Santiago.

Czas akcji

Akcja opowiadania ma miejsce w latach czterdziestych dwudziestego wieku. Rozgrywa się w przeciągu trzech i pół doby (dzień i noc przed wypłynięciem na połów, prawie dwie doby spędzone na wodzie oraz dzień po powrocie). Jest to szczególny czas dla tytułowego bohatera, ponieważ od osiemdziesięciu czterech dni nie złowił żadnej ryby, dlatego postanawia wypłynąć w morze dalej niż zwykle.

Miejsce akcji

Wydarzenia opowiadania, w największej mierze, rozgrywają się na morzu, w łodzi Santiago. Na początku, jak i na końcu, towarzyszymy bohaterowi w jego chacie: „zbudowanej z twardych liści palmy królewskiej, zwanych guano, było łóżko, stół, jedno krzesło, a na klepisku miejsce, gdzie gotowano na węglu drzewnym. Na brunatnej ścianie ze spłaszczonych, zachodzących na siebie liści silnie uwłóknionego guano wisiał kolorowy obrazek Świętego Serca Jezusowego i drugi, przedstawiający Najświętszą Pannę z Cobre. Były to pamiątki po żonie starego”. Poza tym znajdowało się tam również łóżko zrobione ze starych gazet. Widok ten uświadamia czytelnikom sytuację materialną, w której znajdował się główny bohater opowiadania.

Wody Oceanu Atlantyckiego stanowią arenę zmagań Santiago z wielkim marlinem. Starzec zaplanował, iż wypłynie dalej niż zwykle, ale nie przepuszczał, iż tak bardzo oddali się od lądu. Początkowo jego łódź znajdowała się w odległości, z której wciąż mógł obserwować brzeg, z czasem odpłynął tak daleko, że na horyzoncie nie widział niczego, prócz wody. Przestrzeń, w której znalazła się łódź Santiago jest nieskończenie wielka, w porównaniu z nim i jego łodzią. Morska woda zmienia swój kolor w zależności od pory dnia, rankiem jest zielonkawa, a wieczorem przechodzi w fiolet. Łódź bohatera jest sfatygowana, lecz sprawna i wytrzymała. „Dobra ona jest (…)”, mawiał o niej starzec.

Kompozycja

Kompozycja utworu nie jest skomplikowana. Opowiadania przedstawia kilka dni z życia starego kubańskiego rybaka, który od osiemdziesięciu czterech dni nie złowił żadnej ryby. Czytelnik poznaje Santiago na dzień przed tym, zanim ten wypływa bardzo daleko od brzegu w nadziei na udany połów i przerwanie złej passy. Następnie autor opisuje trzydniową walkę starca z wielkim marlinem oraz próbę przyholowania go do lądu. W międzyczasie, podczas pobytu na morzu główny bohater wspomina lata swojej młodości oraz tęskni za swoim jedynym przyjacielem – Manolinem. Opowieść kończy się następnego dnia po powrocie wycieńczonego Santiago go wioski z pustymi rękami.

W odróżnieniu od większości utworów autora Stary człowiek i morze nie posiada podziału na rozdziały. Można by sądzić, iż jest to związane z tym, że dzieło jest relatywnie krótkie, ale istnieje jeszcze inny powód. Od początku do końca czytelnik ma do czynienia z następującymi po sobie kolejami życia Santiago, zupełnie niczym w filmie dokumentalnym opisującym pięć dni z życia rybaka. Ramy czasowe przedstawiają się następująco: jeden dzień przed wypłynięciem, trzy dni spędzone na morzu oraz jeden dzień po powrocie. Doby spędzone na wodzie można z kolei podzielić na: czas spędzony zanim marlin chwycił za przynętę Santiago, walkę z rybą i zabicie jej, powrót do portu.

Narracja i styl

Równie z tego, o czym pisał, Hemingway słynął również z tego jak pisał. Nielicznym artystom udało się osiągnąć tak rozpoznawalny styl, jaki wypracował Amerykanin. Wielu pisarzy próbowało zbliżyć się do jego kunsztu z lepszym lub gorszym skutkiem. Tym, co czyni styl Hemingwaya niepowtarzalnym jest prostota i precyzja w zakresie doboru słów. Przez to jego powieści zamiast są bardziej efektywne niż efektowne.

Hemingway uważał narrację w pierwszej osobie za dramatyczną, lecz zbyt ograniczoną i, jak sam przyznawał, dużo czasu zajęło mu opanowanie narracji w trzeciej osobie, a do tego wszystkowiedzącej, z jaką możemy się spotkać w Starym człowieku i morzu. Wszechwiedzący punkt widzenia u Hemingwaya jest dużo bardziej prosty i bezpośredni, aniżeli u innych pisarzy. Zwykle taki typ narratora informuje czytelnika o tym, co dzieje się z bohaterem, o jego uczuciach i przemyśleniach.

Zabieg ten ma miejsce również w Starym człowieku i morzu: „Chętnie by dłużej trzymał dłoń w słonej wodzie, ale obawiał się, że ryba znów szarpnie, więc wstał, zaparł się mocno i podniósł rękę ku słońcu”. Jednakże znacznie częściej czytelnik ma do czynienia z bezpośrednimi monologami, które Santiago wygłasza w myślach, na przykład: „Chętnie bym nakarmił marlina - pomyślał. - To mój brat. Ale muszę go zabić i zachować na to siły”.

Jak pisze Urszula Lamentowicz: „Narrator wypowiada się w trzeciej osobie, oddając niekiedy głos samemu bohaterowi. Relacja utrzymana jest w czasie przeszłym, ale skonstruowana w taki sposób, że odczuwa się przedstawione wydarzenia jako teraźniejsze”.

Pytania i odpowiedzi

Ile trwa akcja opowiadania?

Trzy i pół doby: dzień i noc przed wypłynięciem, prawie dwie doby na morzu i dzień po powrocie.

Gdzie rozgrywa się akcja?

W wiosce rybackiej koło Hawany oraz na wodach Oceanu Atlantyckiego, na łodzi Santiago.

Czy opowiadanie ma rozdziały?

Nie. Utwór nie ma podziału na rozdziały, więc streszczenie dzielimy według etapów wyprawy.

Szybki test

Chata Santiago była zbudowana z liści:

Akcja powieści ma miejsce w:

Akcja powieści rozgrywa się: