Motywy literackie w „Starym człowieku i morzu”

W opowiadaniu powtarzają się motywy starca i młodzieńca, przyjaźni, walki, porażki i zwycięstwa, samotności, przemijania, fatum, Boga i śmierci. Każdy pokazuje inny wymiar zmagań Santiago.

Przyjaźń, młodość i ojcostwo

Poruszonym przez Hemingwaya w opowiadaniu „Stary człowiek i morze” zagadnieniem jest przyjaźń. Niezwykła więź, jaka istniała między starcem i kilkunastoletnim Manolinem była bardzo specyficzna. Powstała dzięki wspólnej miłości obydwu do morza i łowienia ryb.

Gdy chłopiec miał pięć lat starzec pozwalał mu nosić swój osprzęt, a nawet zabierał go na połowy. Od tamtej pory byli niemal nierozłączni. Stosunki, jakie między nimi panowały były czymś pomiędzy relacjami uczeń-mistrz, a ojciec-syn. Z pozoru szorstkie, ale tak naprawdę serdeczne. Nie okazywali sobie uczuć, nie byli wylewni w swoich wypowiedziach, lecz stali się sobie bardzo bliscy.

Ojciec Manolina zabronił mu pływania z Santiago, ponieważ, jak wierzyli okoliczni rybacy, prześladował go pech. Pomimo to chłopiec pozostał lojalny wobec starca i robił wszystko, co mógł, by pomóc przyjacielowi na lądzie. Młodzieniec w bezinteresowny sposób pomagał w codziennych czynnościach biednemu rybakowi, który nie złowił ryby od osiemdziesięciu czterech dni. Zapewniał mu pożywienie oraz dbał, by ten nie czuł się osamotniony, czy gorszy od innych rybaków. Zapewniał go: „Jest wielu dobrych rybaków i kilku wspaniałych. Ale nie ma takiego jak ty”. Wsparcie psychiczne, jakiego udzielał starcowi sprawiło, iż ten nigdy nie przestawał wierzyć w swoje umiejętności. Ta wielka przyjaźń była również wspaniałą motywacją dla Santiago osamotnionego na morzu. Często myślał o chłopcu i powtarzał: „Chciałbym tu mieć chłopca”. Po powrocie bohatera do wioski z opisanego w opowieści połowu, Manolin zaopiekował się natychmiast starcem. Poprzez swoje wzruszenie dał czytelnikowi do zrozumienia, iż jako jedyny rozumiał Santiago oraz, że był niezwykle dojrzały, pomimo młodego wieku.

Dzięki opisanej historii Hemingway zwrócił uwagę, iż każdy człowiek, niezależnie od wieku, potrzebuje drugiej osoby. Nawet najwięksi samotnicy muszą mieć kogoś, na kim będą mogli polegać. Siła przyjaźni pozwoli człowiekowi przeżyć największe klęski oraz dodatkowo wzbogaci smak zwycięstwa.

Młodzieniec – w „Starym człowieku i morzu” motyw ten uosabia zarówno Manolin, jak i Santiago, gdy wspomina siebie z dawnych lat. Bohaterowie ci reprezentują wszystkie cechy, jakie niesie ze sobą młodość. Są ciekawi świata, odważni, zdrowi, sprawni fizycznie i silni. Manolin jest młodzieńcem bardzo dojrzałym, mimo swojego wieku.

Przyjaźń – motyw ten uwidacznia się we więzi łączącej Santiago z Manolinem. Ta relacja jest bardzo ważna dla starca. Chłopiec jest jedyną osobą, która nie bała się jego pecha i na której mógł zawsze polegać. To wspaniałe wsparcie pozwalało mu wciąż mieć nadzieję, że wreszcie pokona swoje fatum.

Ojciec – motyw ten pojawia się wraz z postacią ojca Manolina. Chłopiec ma poczucie, iż rodzic próbuje mu udowodnić, że jest od niego lepszy: „Nie lubię, jak ten mój mnie budzi. Bo to tak, jakbym był gorszy od niego”. Mężczyzna nie pozwala synowi nawet nosić swojego sprzętu rybackiego, od Santiago dowiadujemy się: „U nas inaczej (…) Pozwalałem ci nosić różne rzeczy, kiedy miałeś pięć lat”. Dla Manolinem większym autorytetem jest starzec, aniżeli własny rodzic. Ich przyjaźń przypomina nieco relację ojca z synem.

Walka, porażka i zwycięstwo

Porażka – uczucie to jest największym wrogiem Santiago. Przez osiemdziesiąt cztery dni nie udało mu się złowić ryby, przez co był odbierany przez pozostałych rybaków jako symbol porażki. Bohater podjął wyzwanie i stanął do walki z wielkim marlinem i, pomimo początkowego zwycięstwa, poniósł straszną klęskę, gdy jego trud poszedł na marne. Za sprawą krwiożerczych rekinów Santiago powrócił do wioski z poczuciem klęski.

Walka – motyw ten pojawia się dwukrotnie w opowieści. Przede wszystkim można się go dopatrzyć w zmaganiach rybaka z wielkim marlinem. Ich pojedynek był długi i wyczerpujący. Rybak mężnie znosił trudy tej walki. Fizycznie ryba była od niego silniejsza, ale to on zadał jej decydujący cios. Po raz drugi motyw ten pojawia się we wspomnieniach starca. Za młodu wziął udział w pojedynku w siłowaniu się na rękę z wielkim Murzynem. Ich mecz trwał bez przerwy ponad dobę. Santiago, zwany w tamtych czasach El Campeon zdołał pokonać swojego przeciwnika.

Zwycięstwo – to uczucie towarzyszyło Santiago przez niespełna godzinę. Tyle czasu upłynęło pomiędzy zabiciem przez niego marlina, a atakiem pierwszego rekina.

Pokonywanie własnych słabości – widzimy to na przykładzie Santiago. Rybak pomimo skaleczeń, skurczów i zmęczenia wciąż trzymał linkę z marlinem. Bohater zdawał sobie sprawę, iż nie może się poddać i stara się zapomnieć o fizycznym bólu. Udaje mu się również odżegnać wszelkie negatywne myśli, dzięki czemu dopina swego i dokonuje rzeczy niemożliwej, pokonał rybę większą od swojej łodzi.

Cierpienie – w opowiadaniu motyw ten pojawia się wielokrotnie, zazwyczaj przybierając formę bólu fizycznego, trapiącego starca. Cierpienie było nieodzownym elementem życia Santiago. Rybak zdołał się już do niego przyzwyczaić, dlatego świetnie radził sobie na morzu. Musiał przezwyciężyć krwawiące dłonie, rany twarzy i boku oraz wycieńczenie organizmu, aby osiągnąć swój wielki cel. Inaczej było z cierpieniem psychicznym. Klęska, jaką odniósł w starciu z rekinami była dla niego dużo bardziej szkodliwa i bolesna, niż wszystkie rany, jakie poniósł.

Samotność, starość i los

Starzec – w opowiadaniu jest nim tytułowy bohater. Santiago nie jest jednak typowym starcem, jak sam mawiał o sobie: „Bo ze mnie dziwny staruch”. Postać ta zawiera wszelkie cechy osoby w podeszłym wieku. Ciało rybaka pokryte było głębokimi zmarszczkami i bruzdami, lecz miał w sobie coś z młodzieńca, a mianowicie oczy, „które miały tę samą barwę co morze i były wesołe i niezłomne”. Jedną z głównych cech Santiago była życiowa mądrość, jaką posiadał. Wypływała ona z jego ogromnego doświadczenia.

Samotność – w opowiadaniu pisarz ukazał potrzebę przebywania z drugim człowiekiem. Pomimo, iż Santiago uważał, że „nikt nie jest nigdy samotny na morzu”, to często powtarzał również: „Chciałbym tu mieć chłopca”. Nie wiadomo, czy gdyby rybak nie wypłynął w pojedynkę, to udałoby mu się dowieźć swoją wielką rybę w całości, ale z pewnością byłoby mu łatwiej tego dokonać. Manolin zawsze dbał o to, by starzec nie czuł się osamotniony na lądzie, dlatego wszędzie mu towarzyszył, a nawet jadał z nim posiłki.

Przemijanie – Santiago wspominając czasy swojej dawnej świetności, kiedy był mistrzem w siłowaniu się na rękę, nazywanym El Campeon, uwidocznił czytelnikowi jak bardzo czas go postarzał.

Fatum – zły los sprawił, że Santiago nie mógł złowić ryby przez osiemdziesiąt cztery dni, przez co ludzie w wiosce nazywali go „salao”. Rybak rzucił wyzwanie swojemu przeznaczeniu i wypłynął daleko w morze. Los zetknął go tam z największą rybą, jaką starzec widział w życiu. Gdy Kubańczyk był pewny, że odniósł zwycięstwo, rekiny zaatakowały jego zdobycz. Drapieżniki uzmysłowiły człowiekowi, iż ciąży nad nim fatum, którego sam nie pokona.

Śmierć – jej obecność jest odczuwalna w utworze. Hemingway zawsze twierdził, że śmierć nigdy nie jest końcem w samym sobie, doszukiwał się w niej początku innego życia i odwrotnie: „Wtedy marlin ożył, niosąc śmierć w sobie”. Autor zwrócił również uwagę na cykliczność żywota człowieka, mimo iż nie jest to powiedziane wprost. Czytelnik może się domyślać, że po śmierci Santiago Manolin będzie kontynuował wykonywanie zawodu rybaka, mając w pamięci wszystko to, czego nauczył go starzec.

Idol, zwierzęta i Bóg

Idol – motyw został zrealizowany głównie za sprawą zamiłowania Santiago do baseballa. Joe DiMaggio był dla starego rybaka wzorem do naśladowania. Stało się tak za sprawą faktu, iż zawodnik był trapiony licznymi kontuzjami, lecz zawsze wracał na boisko i, wkładając wielkie serce do gry, był najlepszy w całej lidze. Dla Manolina największym idolem był Santiago: „Stary nauczył chłopca łowić ryby i chłopiec go kochał”.

Zwierzę – motyw ten pojawia się wiele razy. W utworze mamy do czynienia z lwami, rekinami oraz, oczywiście, marlinem. Stworzenia te pełnią role metaforyczne oraz symboliczne.

Bóg – chociaż Santiago sam przyznaje, iż nie był zbyt wierzący, to jednak zwraca się do Boga z prośbą o pomoc w walce z marlinem. Bohater szukał w Stwórcy pocieszenia, nadziei i otuchy.

Pytania i odpowiedzi

Który motyw jest najważniejszy?

Walka człowieka z przeciwnościami: najpierw z marlinem, potem z rekinami i własnymi słabościami.

Jaką rolę ma motyw przyjaźni?

Więź Santiago z Manolinem daje starcowi siłę. Starzec często wspomina chłopca na morzu i żałuje, że go przy nim nie ma.

Co oznacza motyw fatum?

Zły los, który sprawił, że Santiago przez osiemdziesiąt cztery dni nie złowił ryby.