„Świętoszek”: bohaterowie
Głównymi bohaterami „Świętoszka” są oszust Tartuffe i zaślepiony nim mieszczanin Orgon. Pozostałe postacie to rodzina i służba Orgona: żona Elmira, dzieci Marianna i Damis, szwagier Kleant, matka pani Pernelle oraz pokojówka Doryna. Z zewnątrz przychodzą Walery, narzeczony Marianny, woźny pan Zgoda i oficer gwardii. Molier ułożył ich w dwa obozy: prawie wszyscy widzą obłudę Tartuffe’a, a wierzą mu tylko Orgon i jego matka.
Tartuffe
Oszust w masce świętego, który chce przejąć majątek, córkę i żonę swojego dobroczyńcy.
Orgon poznał go w kościele, gdzie Tartuffe modlił się tak żarliwie, że zwracał uwagę wszystkich. Przyjęty do domu, szybko zaczął w nim rządzić: zakazał przyjęć, pouczał domowników i pilnował pani domu. Przy Orgonie mówi o niebie i pokucie. Naprawdę lubi dobrze zjeść, wypić i pożąda Elmiry.
Na scenie pojawia się dopiero w trzecim akcie. Gdy Damis oskarża go przed ojcem, Tartuffe udaje skruszonego grzesznika i wychodzi z tego jeszcze silniejszy: dostaje w darowiźnie cały majątek. Zdemaskowany przez Elmirę, zrzuca maskę. Każe eksmitować rodzinę i donosi na Orgona księciu. Gubi go własny donos, bo książę rozpoznaje w nim dawno poszukiwanego przestępcę i każe go aresztować.
Orgon
Zamożny mieszczanin, który ślepo wierzy Tartuffe’owi i o mało nie gubi przez to rodziny.
Kiedyś był rozsądny i dobrze służył królowi. Teraz widzi świat oczami swojego gościa. Nie obchodzi go choroba żony, ważne jest tylko zdrowie Tartuffe’a. Zrywa zaręczyny Marianny z Walerym, żeby oddać ją świętoszkowi. Wypędza syna, który powiedział prawdę. Przepisuje na oszusta dom i powierza mu szkatułkę z papierami przyjaciela.
W domu nie znosi sprzeciwu. Prawdę przyjmuje dopiero w czwartym akcie, gdy spod stołu słyszy zaloty Tartuffe’a do Elmiry. Wtedy jest już za późno, żeby samemu naprawić błędy. Ratuje go łaska księcia.
Bohaterowie drugoplanowi i epizodyczni
Elmira
Druga żona Orgona, spokojna i mądra, która demaskuje Tartuffe’a.
Rozwiń
Jest dużo młodsza od męża i żyje w zgodzie z jego dziećmi. Zaloty Tartuffe’a przyjmuje bez krzyku i chce je wykorzystać, żeby odwieść go od ślubu z Marianną. Gdy to się nie udaje, układa próbę: chowa męża pod stołem i udaje, że ulega świętoszkowi. Po wszystkim nie robi Orgonowi wyrzutów.
Doryna
Pokojówka Marianny, najodważniejsza i najdowcipniejsza osoba w domu.
Rozwiń
Mówi głośno to, czego inni nie śmią powiedzieć. Nazywa Tartuffe’a hipokrytą, kłóci się z panem w obronie Marianny i kpi z niego słowem „Biedaczek!”. Godzi pokłóconych narzeczonych i podsuwa im plan działania. W komedii to ona najczęściej wywołuje śmiech.
Kleant
Brat Elmiry, człowiek umiaru i zdrowego rozsądku.
Rozwiń
Tłumaczy Orgonowi, że prawdziwa pobożność jest cicha, a ludzie tacy jak Tartuffe robią z wiary rzemiosło. Wypomina świętoszkowi, że pozwolił wypędzić Damisa. Po zdemaskowaniu oszusta powstrzymuje szwagra przed potępianiem wszystkich pobożnych. Wypowiada poglądy autora.
Marianna
Córka Orgona, cicha i posłuszna, zakochana w Walerym.
Rozwiń
Boi się ojca tak bardzo, że nie umie mu odmówić. Mówi, że raczej się zabije, niż wyjdzie za Tartuffe’a, ale sama nic nie robi. W czwartym akcie na kolanach prosi ojca, żeby pozwolił jej iść do klasztoru. Na końcu dostaje zgodę na ślub z ukochanym.
Walery
Narzeczony Marianny, dumny, ale szlachetny.
Rozwiń
Kłóci się z Marianną, gdy dowiaduje się o planach jej ojca, i dopiero Doryna ich godzi. W piątym akcie ostrzega Orgona przed aresztowaniem, podstawia powóz i daje mu tysiąc ludwików na drogę, choć Orgon złamał dane mu słowo.
Damis
Syn Orgona, porywczy i prostolinijny.
Rozwiń
Nie umie udawać i chce załatwiać sprawy siłą. Podsłuchuje zaloty Tartuffe’a do macochy i od razu mówi o nich ojcu. Zostaje za to wypędzony i wydziedziczony. Wraca, gdy ojciec jest w kłopotach, i nie wypomina mu krzywdy.
Pani Pernelle
Matka Orgona, surowa dewotka, która wierzy Tartuffe’owi najdłużej.
Rozwiń
Otwiera komedię awanturą, w której gani wszystkich domowników i policzkuje własną służącą. Uważa Tartuffe’a za człowieka zesłanego przez niebo. Nie przekonuje jej nawet relacja syna. Przyznaje się do błędu dopiero wtedy, gdy woźny przynosi nakaz eksmisji.
Pan Zgoda
Woźny sądowy, który przynosi rodzinie nakaz opuszczenia domu.
Rozwiń
Mówi słodko i pobożnie, tak jak Tartuffe, i zapewnia o szacunku dla rodziny, a jednocześnie zapowiada, że rano jego ludzie wyniosą meble. Jego łagodne nazwisko kłóci się z tym, co robi.
Oficer gwardii i książę
Wysłannik władcy, który w finale aresztuje Tartuffe’a.
Rozwiń
Oficer wchodzi razem z Tartuffe’em i wszyscy sądzą, że przyszedł po Orgona. Zabiera jednak świętoszka. Wyjaśnia, że książę widzi ludzkie serca, od razu poznał oszusta i pamięta zasługi Orgona. Sam książę nie pojawia się na scenie. Jest pochwałą Ludwika XIV, który bronił Moliera.
Flipota i Wawrzyniec
Służąca pani Pernelle i sługa Tartuffe’a.
Rozwiń
Flipota towarzyszy pani Pernelle w pierwszej scenie i dostaje od niej policzek. Wawrzyniec nie pojawia się na scenie. Tartuffe woła do niego głośno o włosiennicy i dyscyplinie, żeby wszyscy słyszeli, jak się umartwia.
Tartuffe: charakterystyka · Orgon: charakterystyka · Pozostali bohaterowie · Motywy literackie
Pytania i odpowiedzi
Kto jest głównym bohaterem „Świętoszka”?
Tartuffe, tytułowy świętoszek, oraz Orgon, który daje mu się oszukać.
Kto w rodzinie wierzy Tartuffe’owi?
Tylko Orgon i jego matka, pani Pernelle. Pozostali od początku uważają go za obłudnika.
Która postać wyraża poglądy Moliera?
Kleant, brat Elmiry. Zaleca rozsądek i umiar oraz odróżnia pobożność prawdziwą od udawanej.
Kto ratuje rodzinę Orgona?
Książę, który każe aresztować Tartuffe’a i unieważnia darowiznę. Wcześniej pomóc próbuje Walery, który organizuje Orgonowi ucieczkę.