Geneza, czas i miejsce akcji „Świętoszka”
„Świętoszek” powstał w 1664 roku jako sztuka w trzech aktach i od razu został zakazany, bo uznano go za atak na religię. Molier przerabiał komedię przez pięć lat. Ostateczną, pięcioaktową wersję wystawił 5 lutego 1669 roku. Akcja rozgrywa się w Paryżu, w domu mieszczanina Orgona, w czasach współczesnych autorowi, i trwa jeden dzień.
Trzy wersje i pięć lat zakazu
Utwór powstał z buntu Moliera wobec panującej dookoła obłudy i fałszywej pobożności. Świętoszek składał się pierwotnie z trzech aktów. Sztuka została zakazana zaraz po premierze (12 maja 1664 roku), ponieważ król Francji Ludwik XIV, chociaż był mecenasem teatru, nie mógł zgodzić się na atakowanie religii i moralności.
Molier próbował przerobić sztukę tak, aby nie godziła w niczyje uczucia i pod tytułem Szalbierz została wystawiona na deskach paryskiego teatru w 1667 roku. Co ciekawe, zmianie uległy nawet imiona głównych bohaterów – np. Świętoszek nazywał się Panulf. Komedia została jednak ponownie zakazana, a arcybiskup Paryża nałożył klątwę na każdego, kto przeczyta dzieło Moliera.
5 lutego 1669 roku utwór otrzymał ostateczną wersję i tytuł – Świętoszek. W wersji znanej nam do dziś, spektakl nie został już zdjęty ze sceny.
Pierwszą wersję Molier pokazał w Wersalu, podczas uroczystości na dworze Ludwika XIV. Sztuka oburzyła wpływowych dewotów, którzy rozpoznali w Tartuffie siebie. Autor bronił się w prośbach do króla, zwanych placetami. Tłumaczył w nich, że wyśmiewa obłudników, a nie ludzi naprawdę pobożnych. Drugą wersję zakazano 6 sierpnia 1667 roku, dzień po premierze. W polszczyźnie komedię czyta się w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego.
Miejsce akcji: dom Orgona w Paryżu
„Rzecz dzieje się w Paryżu”, a dokładniej w mieszkaniu pana Orgona, typowego, zamożnego mieszczanina. Mieszkanie to jest duże, dwukondygnacyjne. Miejsce akcji nie jest dokładnie opisane w utworze.
Czas akcji: jeden dzień w XVII wieku
Sztuka była stworzona jako współczesna, toteż czas akcji to prawdopodobnie rok 1664.
Wszystkie wydarzenia mieszczą się w jednym dniu. Rano pani Pernelle wychodzi obrażona z domu syna, wieczorem ma się odbyć ślub Marianny z Tartuffe’em, a nakaz eksmisji daje rodzinie czas tylko do następnego ranka. Taki układ odpowiada zasadzie jedności czasu, której przestrzegali francuscy dramatopisarze XVII wieku.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy powstał „Świętoszek”?
Pierwsza wersja w 1664 roku, druga w 1667, a ostateczna, znana dziś, w 1669 roku.
Dlaczego „Świętoszka” zakazano?
Bo wpływowe środowiska religijne uznały komedię o fałszywym pobożnisiu za obrazę wiary i duchowieństwa. Król, choć lubił Moliera, ustąpił pod ich naciskiem.
Gdzie i kiedy toczy się akcja?
W Paryżu, w domu Orgona, w czasach Moliera, czyli w drugiej połowie XVII wieku. Akcja trwa jeden dzień.
Kto przełożył „Świętoszka” na polski?
Najbardziej znany jest przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego.
Szybki test
„Świętoszek” składał się pierwotnie z:
Poprawna odpowiedź: d) trzech aktów
„Świętoszek” był wystawiany w 1667 roku pod tytułem:
Poprawna odpowiedź: d) Szalbierz
Sztuka została zakazana zaraz po premierze w:
Poprawna odpowiedź: c) 1664 roku