Molier: biografia i twórczość
Molier, właściwie Jean Baptiste Poquelin, urodził się w 1622 roku w Paryżu i zmarł tam w 1673 roku. Był francuskim komediopisarzem, aktorem i dyrektorem teatru, najważniejszym twórcą komedii w XVII wieku. Napisał ponad trzydzieści sztuk, wśród nich „Świętoszka”, „Skąpca”, „Mizantropa”, „Don Juana” i „Chorego z urojenia”. Cieszył się opieką króla Ludwika XIV, a mimo to jego komedie, wyśmiewające obłudę i ludzkie wady, ściągały na niego ataki i zakazy.
Molier w skrócie
- Urodził się w rodzinie zamożnego paryskiego tapicera, który pracował dla króla.
- Uczył się w kolegium jezuickim i studiował prawo, ale wybrał teatr.
- Z rodziną Béjart założył trupę teatralną. Po jej bankructwie przez kilkanaście lat grał na prowincji.
- W 1658 roku wrócił do Paryża i zdobył poparcie Ludwika XIV.
- „Świętoszek” z 1664 roku został zakazany na pięć lat.
- Zmarł w 1673 roku po przedstawieniu „Chorego z urojenia”, w którym grał główną rolę.
Kim był Molier
W trzechsetną rocznicę urodzin Moliera Jacques Copeau napisał przemówienie, w którym stwierdził, że ten komediopisarz: „To coś więcej niż geniusz, to wielki duch, który naraża się i poświęca, aby teatr zmienił swój sens, swoją naturę, swoje znaczenie. Odnajduje zasadę życia, staje się prawdziwie sztuką, w której duch twórczy i środki realizacji łączą się ze sobą jak najściślej, w której zasady rzemiosła są współistniałe z natchnieniem twórczego artysty”.
Prawdziwe nazwisko Moliera to Jean Baptiste Poquelin. Ten genialny komediopisarz francuski i jeden z najwybitniejszych pisarzy literatury europejskiej, odnowiciel dramatu komicznego w XVII wieku, żył w latach 1622-1673.
Syn królewskiego tapicera wybiera teatr
Urodził się w poważanej i zamożnej paryskiej rodzinie mieszczańskiej. Oczekiwano, że przejmie po ojcu prestiżowy tytuł nadwornego tapicera (z jego usług korzystał król Francji) i królewskiego lokaja. Młodego Jeana posłano do prestiżowych szkół. Staranne nauki pobierał w znanym jezuickim kolegium Clermont w Paryżu, a potem w Orleanie, gdzie studiował prawo.
Wszyscy oczekiwali, że przedłuży rodzinną tradycję i stanie się kolejnym przykładem wzorowego mieszczanina… W tym momencie jego życia nastąpił przełom, ponieważ Molier, ku przerażeniu rodziny, zrezygnował ze wszystkich przywilejów wiążących się z jego urodzeniem, statusem w społeczeństwie oraz wykształceniem i wybrał inną drogę życia. Poszedł w stronę aktorstwa, wybierając niepewny los artysty, reżysera i teatralnego przedsiębiorcy.
Wybór ten nie był jednak przypadkowy, ponieważ Molier już jako dziecko przejawiał zainteresowanie sztukami teatralnymi. Mając dwadzieścia jeden lat, zakochał się w starszej o cztery lata doświadczonej aktorce Madeleine Béjart i związał się z jej teatralną rodziną, tworząc grupę L’Illustre Theatre, którą później samodzielnie kierował. Niestety, nie wiodło im się dobrze, na dowód czego mogę przytoczyć fakt, iż ich teatr w Paryżu zbankrutował.
Lata wędrówek po Francji
Mimo tego, Molier nie zrezygnował ze swych marzeń – wspólnie z tą grupą wyjechał na prowincję Francji, gdzie realizował się jako aktor, dyrektor, ale przede wszystkim autor sztuk teatralnych.
Ponosił konsekwencje wyboru swej życiowej drogi, miał niejednokrotnie poważne problemy. Nie licząc upokorzeń, borykał się stale z problemami finansowymi, a raz nawet trafił do więzienia z powodu niewypłacalności (wykupił go ojciec). Mimo wszystko tak kochał teatr, że nie zrezygnował ze swej pasji nigdy.
Powrót do Paryża i opieka króla
W 1658 roku, po dwunastoletniej nieobecności w Paryżu, trzydziestosześcioletni Molier powrócił do stolicy Francji. Wtedy właśnie uśmiechnęło się do niego szczęście i zaczął się drugi okres jego twórczości. Wzbudził zainteresowanie króla Ludwika XIV, który otoczył trupę Béjart opieką i troską. Od tego momentu, aż do śmierci, czyli przez 15 lat, Molier prowadził w Paryżu własny teatr, w którym grał główne role w sztukach, wychodzących spod jego genialnego pióra. Molier stał się bardzo popularny wśród dworzan króla, którym organizował rozrywki w swym teatrze.
Jego komedie, które po dziś dzień rozśmieszają czytelników i widzów, w XVII wieku przysporzyły pisarzowi wielu wrogów. Molier, z dnia na dzień, stał się obiektem ostrych ataków, czego przykładem może być negatywne przyjęcie pierwszej paryskiej premiery jego komedii „Pocieszne wykwintnisie”.
Spory o „Szkołę żon” i „Świętoszka”
Prawdziwa „wojna” rozpętała się po przedstawieniu sztuki „Szkoła żon”, gdy oskarżono twórcę pierwszy raz (i nie ostatni!) o …niemoralność! Krytyk Jacques Guicharnaud zauważył: „W zasadzie nierealistyczne, jak wszystkie utwory poetyckie, najważniejsze sztuki Moliera z tego okresu pokazują, że życie każdego jest romansem, farsą, nieprzyzwoitością. Ich efekt można porównać z tym, co by się stało, gdyby w filmie Macka Sennetta błazen, rzucając tortem, jakimś cudem filmowej techniki opryskał twarze całej widowni. Pobożni, dobrze urodzeni, kochankowie, mężowie poczuli się dotknięci: powiedziano im właśnie, że są hipokrytami lub głupcami, że są śmieszni lub mają rogi. Nierzeczywistość wtargnęła do rzeczywistości. Widz wątpi w siebie – lub raczej wprowadza się go w stan zakłamania – po to, by mógł w siebie nie zwątpić”.
Jakby tego było mało, pisarz dołożył do swych niemoralnych utworów jeszcze niemoralne małżeństwo z młodszą o dwadzieścia lat Armandą Béjart, siostrą (a według niektórych córką) Madeleine, z którą przed laty założył teatr i którą kochał. Ciągłe ataki społeczeństwa spowodowały, że napisał prowokującego „Świętoszka”, którego zadedykował dwulicowym obłudnikom mieszającym się w cudze życie.
Śmierć i miejsce w historii teatru
Molier zmarł w wieku pięćdziesięciu jeden lat… na scenie, grając rolę hipochondryka Argana w przedstawieniu „Chory z urojenia”, wskutek krwotoku wywołanego gruźlicą (choć zasłabł na scenie, zdołał dokończyć spektakl). Księża odmówili mu ostatniego namaszczenia. Został pochowany na cmentarzu dopiero w nocy (dzięki królewskiej interwencji).
Daniel Burt w swej monografii „100 najwybitniejszych pisarzy wszech czasów” napisał o zaliczonym do tego zaszczytnego grona Molierze: „Molier, obok Arystofanesa, jest wielkim odnowicielem dramatu komicznego. Obaj wyznaczają granice komedii, a Moliera można ponadto wskazać jako odnowiciela tego gatunku w wieku XVII; to dzięki niemu komedia dostarcza poważnej refleksji nad ludzką naturą i doświadczeniem; to on wypracował perfekcyjną konwencję teatralną, która wciąż pozostaje w mocy i służy tak różnym artystom, jak Samuel Beckett, Eugene Ionesco czy Charlie Chaplin. Ku Molierowi również należy się zwrócić, poszukując legitymizacji teatru komicznego w świecie zachodnim, ustanowił on bowiem kanon repertuaru klasycznego. To głównie na jego cześć powołano do życia teatr narodowy, Comédie Francaise. Przez ponad trzysta lat Molier, podobnie jak Szekspir, dominuje w teatrze, który w znacznej mierze stworzył”.
Utwory Moliera
Spod pióra Moliera wyszło ponad trzydzieści komedii i fars. Jego twórczość można podzielić na dwa okresy:
Okres I: utwory napisane podczas wędrówek po Francji: - Wartogłów (1653), - Pocieszne wykwintnisie (1659, już w Paryżu), - Zwady miłosne (1656), - Zakochany doktor (prawdopodobnie między 1656-1658).
Okres II: gdy dostał się pod opiekę króla Francji:
Utwory o błahej treści: - Rogacz z urojenia (1660), - Don Garcja z Nawarry (1661), - Szkoła mężów (1661), - Natręty (1661), - Szkoła żon (1662), - Krytyka szkoły żon (1663), - Improwizacja w Wersalu (1663), - Księżniczka Elidy (1664).
Ostre utwory filozoficzne i społeczne: - Świętoszek, czyli Tartuffe (1664), - Don Juan (1665).
Komedie charakteru: - Miłość lekarzem (1665), - Mizantrop (1666), - Lekarz mimo woli (1666), - Melicerta (1666), - Sielanka komiczna (1667), - Sycylianin (1667), - Grzegorz Dyndała (1668), - Skąpiec (1668), - Pan de Pourceaugnac (1669), - Dostojni współzawodnicy (1670), - Mieszczanin szlachcicem (1670), - Psyche (1671), - Hrabina d’Escarbagnas (1671), - Szelmostwa Skapena (1671), - Uczone białogłowy (1672), - Chory z urojenia (1673).
Pytania i odpowiedzi
Jak naprawdę nazywał się Molier?
Jean Baptiste Poquelin. „Molier” to pseudonim sceniczny, który przyjął, gdy został aktorem.
Kiedy żył Molier?
W latach 1622 do 1673, czyli w XVII wieku, za panowania Ludwika XIV. We Francji to epoka klasycyzmu, w Europie baroku.
Jak zmarł Molier?
Zasłabł na scenie podczas przedstawienia „Chorego z urojenia”, w którym grał Argana. Dokończył spektakl i zmarł kilka godzin później. Chorował na gruźlicę.
Dlaczego Molier miał wrogów?
Bo w komediach wyśmiewał obłudników, snobów, skąpców i lekarzy szarlatanów. Wielu wpływowych ludzi rozpoznawało w tych postaciach siebie. Najostrzej zaatakowano „Świętoszka”, w którym dopatrzono się obrazy religii.
Jakie komedie Moliera warto znać?
„Świętoszka”, „Skąpca”, „Mizantropa”, „Don Juana”, „Mieszczanina szlachcicem” i „Chorego z urojenia”.
Szybki test
Molier trafił do więzienia z powodu:
Poprawna odpowiedź: c) niewypłacalności
Molier urodził się w roku:
Poprawna odpowiedź: c) 1622
Molier zmarł w wieku pięćdziesięciu jeden lat… na scenie, grając w przedstawieniu:
Poprawna odpowiedź: c) „Chory z urojenia”