Bunt przeciwko porządkowi społecznemu. Omów zagadnienie na podstawie „Tanga” Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Tangu” bunt zmienia kierunek. Rodzice Artura buntowali się kiedyś przeciw tradycji i zniszczyli dawny porządek, a ich syn buntuje się przeciw chaosowi, który po nich został. Odpowiedź pokazuje, dlaczego żaden z tych buntów nie prowadzi do dobra i jak puste miejsce po porządku zajmuje siła. Kontekst to historia PRL i emigracja Mrożka.
Teza
Mrożek pokazuje, że bunt bez celu prowadzi do pustki, a bunt przeciw pustce może skończyć się władzą siły. Pokolenie Stomila i Eleonory zburzyło dawny porządek, a Artur próbuje go odbudować, ale przegrywa z Edkiem, który korzysta z chaosu i przejmuje władzę w domu.
Argument pierwszy: bunt rodziców zniszczył normy
Stomil i Eleonora wspominają młodość jako czas buntu przeciw staremu życiu i starej sztuce. Opowiadają o skandalach, które wywoływali, i o tym, że w ich oczach liczył się tylko bunt, a konformizm był hańbą. Efektem jest dom, w którym nie ma zasad: salon tonie w bałaganie, Stomil chodzi w piżamie i robi eksperymenty teatralne, Eleonora przyznaje się do romansu z Edkiem, a babcia ubiera się jak nastolatka i gra z Edkiem w karty.
Rodzice nie widzą w tym problemu, bo bunt był dla nich celem samym w sobie. Nie zastanawiali się, co będzie później. Artur zauważa, że przez ich bunt zniknęły ostatnie normy, przeciw którym w ogóle da się jeszcze buntować.
Argument drugi: Artur buntuje się przeciw chaosowi
Artur wraca do domu jako student i uznaje, że porządek trzeba odbudować. Nie ma w nim jednak nic z dawnego buntownika. Chce dawnych zasad, dobrych manier i szacunku dla starszych. Buntuje się więc przeciw rodzicom, którzy mu tego nie dali.
Jego plan przechodzi trzy etapy. Najpierw stawia na formę, czyli tradycyjny ślub z Alą, który zmusi wszystkich do zachowania. Kiedy zrozumie, że to nie wystarczy, szuka wielkiej idei. Domownicy proponują Boga, postęp, sport i eksperyment, a żadna idea go nie przekonuje. Na końcu sięga po siłę i ogłasza, że będzie rządził twardą ręką. Bunt Artura staje się więc narzucaniem swojej woli, a jego kary dla babci i wuja (katafalk, klatka na głowę) pokazują, że porządek wprowadzany siłą jest tylko przemocą.
Argument trzeci: skutki buntu i triumf Edka
Artur przegrywa, bo nikt w domu naprawdę nie chce zasad. Ala przyznaje, że zdradziła go z Edkiem, a rozwścieczony Artur traci czujność. Edek, który przez cały dramat cierpliwie czekał, uderza go od tyłu i przejmuje władzę. Od tej pory w domu liczy się posłuch, a rodzina poddaje się bez protestu. Wuj Eugeniusz mówi tylko, że ulega przemocy, ale w duszy będzie gardził Edkiem.
Tango w ostatniej scenie, w którym Edek prowadzi wuja, pokazuje skutek: po buncie, który zniszczył normy, rządzi ten, kto ma siłę. Dramat jest ostrzeżeniem, że brak porządku nie daje wolności, tylko otwiera drogę do dyktatury.
Kontekst historyczny: PRL i emigracja Mrożka
Mrożek napisał „Tango” w 1964 roku we Włoszech, dokąd wyjechał z Polski rok wcześniej. W latach sześćdziesiątych władze PRL zaostrzyły kontrolę po okresie odwilży, a w dramacie widać krytykę tej sytuacji. Edek bywa odczytywany jako Związek Radziecki, a rodzina Stomila jako Polska Ludowa i jej inteligencja, która poddaje się władzy bez oporu. Poza krajem Mrożek nie musiał się obawiać cenzury.
Autor nie zostawił sobie jednak wyłącznie roli widza. W 1968 roku w paryskiej prasie opublikował list, w którym protestował przeciw wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji. Bunt przeciw porządkowi narzuconemu siłą miał więc w jego życiu realne znaczenie, a „Tango” pokazuje, że sam bunt nie wystarczy: trzeba wiedzieć, w imię czego się go podnosi.
Podsumowanie
W „Tangu” bunt jest dwukrotnie nieudany: rodzice niszczą normy bez celu, a Artur próbuje je przywrócić siłą. Obie drogi kończą się porażką, a zwycięża człowiek, który nie ma żadnych zasad. Mrożek mówi, że bunt ma sens tylko wtedy, gdy zostaje po nim coś lepszego od tego, co zburzono.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się bunt rodziców od buntu Artura?
Rodzice buntowali się przeciw dawnym normom i zburzyli porządek, a Artur buntuje się przeciw chaosowi, który po nich został. Chce przywrócić zasady, których oni nie uznają.
Dlaczego bunt Artura się nie udaje?
Bo domownicy nie chcą zasad, a Artur narzuca je siłą. Gubi go też zdrada Ali, przez którą traci czujność i ginie z ręki Edka.
Co symbolizuje Edek w kontekście historycznym?
Siłę, która zdobywa władzę, gdy znikną zasady. Bywa odczytywany jako Związek Radziecki, a rodzina Stomila jako Polska Ludowa.
Jakiego jeszcze kontekstu użyć w odpowiedzi o buncie?
Filozoficznego lub literackiego, na przykład pytania, kiedy bunt jest uzasadniony. Ważne, żeby powiedzieć, co ten kontekst wnosi do oceny Artura i jego rodziców.