Sławomir Mrożek: życie i twórczość

Sławomir Mrożek urodził się w 1930 roku w Borzęcinie koło Krakowa. Zaczynał jako rysownik satyryczny, potem pisał opowiadania i dramaty. Większość życia spędził poza Polską, a „Tango” przyniosło mu światową sławę. Zmarł w 2013 roku w Nicei.

Młodość i debiut

Sławomir Mrożek urodził się 29 czerwca 1930 roku w Borzęcinie, niewielkim miasteczku, nieopodal Krakowa. O swojej młodości mówił: „Moje dojrzewanie między dziewiątym a piętnastym rokiem życia to wojna, panowanie siły zbrojnej; moja młodość – to doświadczenie powolnego lecz nieubłaganego miażdżenia osobowości przez siły polityczne reżimu totalitarnego”. Jako student nie wytrzymał długo na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej i postanowił przenieść się na Akademię Sztuk Pięknych. Jednak po krótkim czasie całkowicie zrezygnował ze studiów.

Po raz pierwszy dał się poznać szerokiej publiczności w roku 1950 jako rysownik satyryczny w krakowskich tygodnikach i dziennikach. W 1953 roku ukazały się dwa pierwsze zbiory jego opowiadań, zatytułowane „Opowiadania z Trzmielowej Góry” oraz „Półpancerze praktyczne”. Są one uznawane za literacki debiut artysty. Artysta otrzymał kilka nagród za trzy pierwsze zbiory opowiadań (dwa powyższe i „Słoń” z 1957 roku). Zarówno rysunek, jak i proza, służyły autorowi za szkołę pisania. Tak nauczył się jak systematycznie nakreślać temat i budować obraz słowem. W roku 1958 światło dzienne ujrzał pierwszy dramat, który wyszedł spod ręki Mrożka, noszący tytuł „Policja”, zmieniony później na „Policjanci”. Przełomowym momentem w karierze pisarza był rok 1964, gdy opublikował swój najsłynniejszy dramat – „Tango”. Dzieło to przyniosło mu światową sławę.

Teatr absurdu i komizm

Nurt, w którym tworzył swoje pierwsze dramaty nazywany był teatrem absurdu.

Artysta o początkach swojej twórczości dramatopisarskiej mówił: „Debiutowałem w momencie, gdy teatr absurdu triumfował na scenach. Był w powietrzu, oddychało się nim (…). W ten sposób (…) niejako siłą rzeczy było się związanym z tym nurtem (…). Absurd zrywał z konwencjami języka, oswobadzał składnię, uwalniał od tradycyjnej logiki, włączając bezpośrednio fikcję i marzenia do rzeczywistości. Pierwsze wrażenia związane z teatrem absurdu przeżyłem w Polsce. Byłem pod szczególnym wpływem obalania, ośmieszania wartości, zrywania z ustalonym porządkiem. Ten wpływ można dostrzec w moich sztukach do 1970 r., do Emigrantów, w których definitywnie zerwałem z teatrem absurdu (…)”.

Komizm zawarty w jego twórczości uczynił z niego niezwykle popularnego artystę doby PRL. Uważany był za głównego prześmiewcę absurdów, jakie niósł za sobą system realnego socjalizmu. W swojej twórczości ukazywał także stereotypy kształtujące świadomość Polaków. Do języka potocznego na dobre zagościło wtedy powiedzenie „Jak z Mrożka”, którym posługiwano się by opisać szczególnie absurdalne codzienne sytuacje. Artysta w swojej biografii pisze o prześmiewczym charakterze swoich dzieł: „Wprawdzie śmiałem się na rozmaite sposoby, i głośno i cicho, i biologicznie i intelektualnie, niemniej jednak mój śmiech nie dochodził do samego środka. Należę do pokolenia, którego śmiech zawsze bywa zaprawiony ironią, goryczą, czy rozpaczą. - Zwyczajny śmiech, śmiech dla śmiechu, pogodny i bez problemów, pocieszna gra słów - to wydaje się nam jakby nieco staroświeckie i budzi zazdrość”.

Emigracja

Artysta znaczną część swojego życia spędził poza granicami Polski. Na emigracji powstały jego najgłośniejsze dzieła, w tym „Tango”. Zanim opuścił kraj w 1963 roku, został uhonorowany literacką nagrodą im. Kościelskich. Rok później otrzymał Prix de l’Humeur Noir we Francji, a w 1987 roku austriacką nagrodę literacką imienia Franza Kafki. Na początku swojej emigracji przez pięć lat mieszkał we Włoszech, w miejscowości Chiavari, gdzie napisał „Tango”. W 1968 roku przeniósł się do Paryża, skąd po dwudziestu jeden latach przeprowadził się do Meksyku. Po siedmiu latach, czyli w roku 1996, zdecydował się na powrót do Krakowa.

W roku 1968, na łamach paryskiej prasy, opublikował list, w którym protestował przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. W latach siedemdziesiątych zafascynował się kinem, efektem czego było napisanie trzech scenariuszy filmowych: Wyspa Róż, Amor i Powrót. Dwa ostatnie tytuły sam wyreżyserował - były to filmy produkcji niemieckiej.

Choroba i ostatnie lata

Tragiczne zdarzenie miało miejsce w 2002 roku - pisarz przeżył udar mózgu. Artysta utracił w wyniku afazji zdolność porozumiewania się ze światem. Nie mógł ani mówić, ani pisać. Dzięki trzyletniej terapii odzyskał dawną sprawność. Pierwszym dziełem, które napisał po chorobie była autobiografia.

Kiedy w 1996 r. Mrożek opuszczał Meksyk, powiedział w wywiadzie dla "Gazety Wyborczej”: "W Polsce ciągle jeszcze są marzenia, wizje, są wielkie aspiracje. (…) I to jest polska przewaga nad dekadenckim Zachodem. Mimo wszystko w Polsce da się jeszcze żyć. Dlatego wybieram Kraków - nie Paryż”. Po 11 latach, w wywiadzie udzielonym "Dziennikowi" jesienią ubiegłego roku, był już wyraźnie rozczarowany: "Odkąd wyjechałem w 1963 r., w Polsce nic się nie zmieniło” - mówił. Ciągle te same kompleksy. Mrożek był zniesmaczony kołtuństwem, które towarzyszyło rządom PiS. Powiedział "Dziennikowi": "Wreszcie odkryłem, czego się Polacy boją - siebie samych”. Nie podobały mu się też wpływy zachodniej lewicowości, która wraca do Polski przedziwnym rykoszetem, bo "Polska już zapomniała, co to było”. Ostateczna diagnoza brzmiała: "Polak lubi silną rękę”. W ustach autora "Tanga” nie był to komplement. W 2008 roku pisarz zdecydował się ponownie wyemigrować z kraju. Tym razem do Nicei.

Jakakolwiek klasyfikacja tego wielkiego artysty nie jest możliwa. Nie można powiedzieć o nim, że jest komediantem, ponieważ jego utwory mają bardzo często przepełnione goryczą filozofii. Jedno jest pewne, Mrożek, jak nikt inny, potrafił oddać absurd i wariactwo współczesnej epoki, a jego twórczość zawsze dotykała polityki oraz zagadnień etycznych.

Spis dzieł

Zbiory opowiadań:

Opowiadania z Trzmielowej Góry (1953) Półpancerze praktyczne (1953) Słoń (1957) Wesele w Atomicach (1959) Deszcz (1962) Dwa listy i inne opowiadania (1970) Opowiadania (1981) Donosy (1983)

Dramaty:

Policja (1958) Męczeństwo Piotra Ohey'a (1959) Indyk (1960) Na pełnym morzu (1961) Karol (1961) Strip-tease (1961) Zabawa (1962) Kynolog w rozterce (1962) Czarowna noc (1963) Śmierć porucznika (1963) Tango (1964) Der Hirsch (1965) Racket Baby (1965) Poczwórka (1967) Dom na granicy (1967) Testarium (1967) Profesor (1968) Drugie danie (1968) Szczęśliwe wydarzenie (1971) Rzeźnia (1973) Emigranci (1974) Garbus (1975) Serenada (1977) Lis filozof (1977) Polowanie na lisa (1977) Krawiec (1977) Lis aspirant (1978) Pieszo (1980) Vatzlav (1982) Ambasador (1982) Letni dzień (1983) Alfa (1984) Kontrakt (1986) Portret (1987) Wdowy (1992) Miłość na Krymie (1993) Wielebni (2000) Piękny widok (2000)

Powieści satyryczne:

Maleńkie lato (1956) Ucieczka na południe (1961)

Zbiory felietonów:

Małe listy (1981) Dziennik powrotu (2000) Małe listy (2000)

Scenariusze filmowe:

Wyspa róż (1975) Amor (1978) Powrót (1994)

Inne:

Baltazar (2006) – autobiografia

O twórczości Mrożka powiedzieli

„Witkacy przyszedł za wcześnie, Gombrowicz jest obok, Mrożek pierwszy przyszedł w samą porę. I to na obu zegarach: polskim i zachodnim”. Jan Kott

„(...) stosowanie pojęcia absurdu w interpretacji twórczości Mrożka jest jak najbardziej zasadne, ale w innym jednak znaczeniu niż w przypadku dramatów Becketta czy Ionesco. W ich teatrze absurd pojawia się bowiem na innej płaszczyźnie. Wyłania się on u nich z relacji miedzy człowiekiem a nieobecnym absolutem i ewokuje w ten sposób perspektywę metafizyczną. Natomiast w świecie dramatów Mrożka - z relacji człowiek-człowiek (w odniesieniu do jednostki lub zbiorowości)”. Elżbieta Sidoruk

„Wielokrotnie podkreślano matematyczną wręcz zasadę działania wyobraźni Mrożka - który - wybrawszy jakieś absurdalne wynaturzenie otaczającej go rzeczywistości - z żelazną logiką doprowadza na scenie do jego ostatecznych konsekwencji”. Małgorzata Sugiera

„(...) niezwykłość tego dramatopisarza polegała między innymi - i to zarówno w dziełach błahych, jak i najwybitniejszych - na niemal doskonałym porozumieniu z publicznością”. Marta Fik

„Skąd wynikło światowe powodzenie «Tanga»? Podejmuje ono kwestię niemalże... planetarną: kryzys i prawdopodobny kres cywilizacji prącej zabobonnie «naprzód». Opiera się o model wychowawczy, z którym kłopot miały chyba wszystkie rozwinięte społeczeństwa. Pozwala tym samym na dobranie najrozmaitszych kostiumów obyczajowych, równie dobrze serbskich, co irlandzkich. Zachowuje wreszcie wykładnię tak chwiejną, że można ją zwrócić przeciw wszelkim nihilizmom i totalizmom, niby to prawym i rzekomo lewym...”. Jan Błoński

„Arturowi zostanie jeszcze romantyczny maksymalizm. «Tango» dzieje się jednak współcześnie. Gdy romantyczny bohater chciał na własną rękę zbawiać świat, to był prometeizm. Gdy współczesny bohater chce na własną rękę zbawiać świat, to musi znaczyć totalizm. Historia zmienia funkcje i znaczenia mitów. Dlatego ciągle są podważane”. Marta Piwińska

Pytania i odpowiedzi

Kiedy i gdzie urodził się Sławomir Mrożek?

Urodził się 29 czerwca 1930 roku w Borzęcinie, niewielkim miasteczku niedaleko Krakowa.

Dlaczego Mrożek wyjechał z Polski?

Opuścił kraj w 1963 roku. Mieszkał we Włoszech, w Paryżu i w Meksyku, a w 1996 roku wrócił do Krakowa. W 2008 roku wyjechał do Nicei.

Co to jest teatr absurdu?

Styl teatralny z lat sześćdziesiątych XX wieku, w którym fabuła wydaje się pozbawiona sensu, brakuje logiki, a dialogi bywają powtarzalne. Mrożek tworzył w nim pierwsze dramaty, ale w 1970 roku, w „Emigrantach”, definitywnie z nim zerwał.

Jakie są najsłynniejsze utwory Mrożka?

Dramat „Tango” z 1964 roku, a także „Policja”, „Emigranci”, opowiadania „Słoń” i „Wesele w Atomicach” oraz autobiografia „Baltazar”.

Szybki test

Mrożek po raz pierwszy dał się poznać szerokiej publiczności w roku 1950 jako:

„Opowiadania z Trzmielowej Góry” oraz „Półpancerze praktyczne”, uznawane za literacki debiut artysty ukazały się w:

Powiedzenie „Jak z Mrożka” oznaczało: