Tragizm Edypa: wina tragiczna, ironia tragiczna i przeznaczenie
Edyp jest wzorem bohatera tragicznego. Jest człowiekiem szlachetnym, który chce dobrze, a mimo to ponosi klęskę i sam okazuje się zbrodniarzem. Jego tragizm ma kilka źródeł: przeznaczenie, którego nie da się uniknąć, winę popełnioną w nieświadomości oraz własny charakter. Sofokles wzmacnia go ironią tragiczną, bo widz od początku wie więcej niż bohater.
Sytuacja bez dobrego wyjścia
Bohater tragiczny to postać, która nie może wybrać dobrze. Edyp znajduje się w takim położeniu od chwili, gdy słyszy przepowiednię. Jeśli zostanie w Koryncie, zagraża ludziom, których uważa za rodziców. Odchodzi więc i właśnie wtedy spotyka prawdziwego ojca. Jako król Teb musi znaleźć zabójcę Lajosa, bo inaczej miasto zginie od zarazy. Gdy go znajduje, gubi samego siebie. Każda decyzja, podjęta w dobrej wierze, obraca się przeciw niemu.
Wina tragiczna, czyli zbłądzenie
Edyp nie jest zbrodniarzem z wyboru. Zabił człowieka, który pierwszy uderzył go na drodze, i poślubił królową, którą dostał w nagrodę za ocalenie miasta. Nie wiedział, że to jego ojciec i matka. Taki błąd, popełniony w niewiedzy, Grecy nazywali hamartią, a po polsku mówi się o winie tragicznej.
Mimo to Edyp uznaje swoją odpowiedzialność. Mówi o sobie: „Dziś nędzny ja, wyrodny syn, Zakałą jestem domu”. Nie czeka na wyrok. Sam się oślepia i domaga się wygnania.
Ironia tragiczna
Ironia tragiczna polega na tym, że słowa i czyny bohatera znaczą co innego, niż on sądzi. Widzowie w Atenach znali mit, więc rozumieli więcej niż Edyp. Kiedy król rzuca klątwę na zabójcę Lajosa, przeklina siebie. Kiedy obiecuje, że pomści zmarłego jak własnego ojca, mówi prawdę, o której nie wie. Zarzuca Tyrezjaszowi ślepotę, a sam jest ślepy na oczywiste znaki.
Ironiczne są też wydarzenia. Jokasta chce uspokoić męża opowieścią o rozstaju trzech dróg i tym budzi jego lęk. Posłaniec z Koryntu przynosi dobrą nowinę i chce uwolnić Edypa od strachu, a dostarcza brakującego dowodu.
Charakter: rozum, upór i pycha
Los Edypa nie zależy tylko od bogów. Te same cechy, które uczyniły go wielkim, przyczyniają się do upadku. Bystry rozum pozwolił mu pokonać Sfinksa, a teraz każe drążyć sprawę do końca. Odwaga i poczucie obowiązku nie pozwalają mu przerwać śledztwa. Jest też porywczy. W gniewie zabił starca na rozstaju, w gniewie oskarża Tyrezjasza i Kreona.
Grecy nazywali zbytnią pewność siebie słowem hybris, czyli pychą. Edyp ufa swojemu rozumowi bardziej niż wróżbicie. Jokasta posuwa się dalej i mówi wprost, że na przepowiednie nie warto się oglądać. Chór odpowiada na to pieśnią, w której ostrzega przed dumą i lekceważeniem bogów.
Przeznaczenie a wolna wola
Przepowiednię usłyszeli najpierw Lajos i Jokasta, potem Edyp. Wszyscy próbowali jej zapobiec i właśnie przez to ją spełnili. Gdyby rodzice nie porzucili dziecka, Edyp znałby ojca i matkę. Gdyby nie uciekł z Koryntu, nie doszedłby do rozstaju. Tragedia pokazuje więc człowieka, który działa swobodnie, ale nie zna skutków swoich czynów. Tylko bogowie widzą całość.
Oślepiony Edyp sam wskazuje obie przyczyny. Mówi chórowi: „Apollo, on to sprawił, przyjaciele”, lecz zaraz dodaje, że oczy wykłuła mu własna ręka.
Rozpoznanie i katharsis
Szczytowym momentem tragedii jest rozpoznanie, czyli chwila, w której bohater dowiaduje się, kim jest. U Edypa następuje po zeznaniu Sługi Lajosa. Jednocześnie odwraca się jego los: z króla staje się wygnańcem. Arystoteles uważał takie połączenie za najdoskonalsze i podawał „Króla Edypa” jako przykład.
Widz czuje wobec Edypa litość, bo cierpi człowiek, który nie chciał zła. Czuje też trwogę, bo widzi, jak łatwo szczęście zmienia się w nieszczęście. Te dwa uczucia miały według Arystotelesa prowadzić do katharsis, czyli oczyszczenia. Chór podsumowuje tę naukę słowami: „Śmiertelnika tu żadnego zwać szczęśliwym nie należy”.
Edyp: charakterystyka · Przeznaczenie i niepewność losu · Poszukiwanie prawdy · Słowniczek pojęć tragedii antycznej
Pytania i odpowiedzi
Na czym polega tragizm Edypa?
Na tym, że jako człowiek szlachetny i mądry spełnia straszną przepowiednię, której chciał uniknąć. Każda jego słuszna decyzja prowadzi do nieszczęścia.
Czy Edyp jest winny?
Popełnił ojcobójstwo i kazirodztwo, ale nieświadomie. To wina tragiczna: błąd wynikający z niewiedzy, za który bohater mimo wszystko bierze odpowiedzialność.
Jaki jest przykład ironii tragicznej w „Królu Edypie”?
Klątwa, którą Edyp rzuca na zabójcę Lajosa. Nie wie, że przeklina samego siebie, a widz od początku to rozumie.
Co to jest hybris?
Pycha, czyli nadmierna wiara we własne siły i lekceważenie bogów. W tragedii widać ją w drwinach Edypa z Tyrezjasza i w słowach Jokasty o wróżbach.
Dlaczego Arystoteles cenił „Króla Edypa”?
Bo rozpoznanie prawdy łączy się w nim z nagłą odmianą losu, a całość wynika z samego układu zdarzeń. Uznał tę sztukę za wzór dobrze zbudowanej tragedii.