Słowniczek pojęć tragedii antycznej
Żeby omówić „Króla Edypa”, trzeba znać kilka pojęć związanych z teatrem greckim. Najważniejsze to tragizm, konflikt tragiczny, ironia tragiczna, fatum i katharsis. Słowniczek objaśnia je na przykładach z tragedii Sofoklesa, a także przypomina, czym były Dionizje, komos i dytyramb, z których wyrósł teatr.
Tragedia, tragizm i konflikt tragiczny
Kategorie związane z tragedią:
Tragizm Tak jak komizm czy groteska jest kategorią estetyczną, określa rodzaj dzieła. Polega na umiejscowieniu bohaterów w sytuacji konfliktu tragicznego, w starciu dwóch równorzędnych racji. Wybór którejkolwiek racji przynosi w rezultacie klęskę, a nawet śmierć. Bohater zostaje zatem uwikłany w sytuację bez wyjścia. Każdy z wyborów, jakiego dokona, kończy się dla niego tragicznie.
Konflikt tragiczny Jest istotą tragedii. Zakłada istnienie dwóch równorzędnych racji, pomiędzy którymi nie sposób dokonać wyboru, na przykład losy bohaterów Sofoklesa.
Tragedia Gatunek dramatyczny powstały w starożytnej Grecji. Oto definicja Kulawika, autora Poetyki: „Nazwa gatunkowa tragedia wywodzi się ze słów greckich tragos – kozioł i ode – pieśń i oznaczała pierwotnie pieśń kozłów”. Obejmuje utwory, których ośrodkiem i motorem akcji jest nieprzezwyciężony konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi, czyli „tragizm”. Bohaterowie tragedii są uwikłani w konflikt tragiczny, a ich czas, działanie są uzależnione od siły wyższej, fatum.
Ironia tragiczna, fatum i katharsis
Ironia tragiczna Wiąże się z „nieszczęśliwym zbłądzeniem” bohatera (winą tragiczną) i polega na zderzeniu rzeczywistej sytuacji bohatera z tym, co wie on na własny temat, na przykład popełnia zbrodnię, czyn wynikający z niewiedzy. Przykładem sytuacji, w której zaistniała ironia tragiczna jest moment, kiedy Edyp zabija Lajosa i żeni się z Jokastą, nie wiedząc, że są to jego rodzice, a wręcz przeciwnie, przecież uciekł z Koryntu, by uniknąć spełnienia przepowiedni, iż zabije własnego ojca i ożeni się z matką.
Fatum Inaczej „przeznaczenie, los”. Łacińskie „fatum” znaczy: to, co przepowiedziane, zrządzone przez bogów. Starożytni Grecy byli przekonani, że los każdego człowieka jest z góry określony, a on sam nie ma żadnego wpływu na bieg dziejących się w jego życiu wypadków. Nad ich przebiegiem czuwają Mojry – boginie przeznaczenia. Kloto i Lachezis przędły nić ludzkiego życia, Atropos przecinała ją, gdy nadchodziła chwila śmierci. Przedstawiono je jako poważne niewiasty z kądzielą, wagą, nożycami lub zwojem papirusu, na którym zapisywały wyroki przeznaczenia. Innymi bóstwami przeznaczenia były Parki, Sybille i rzymskie bóstwo – Fatum.
Katharsis Dosłownie znaczy „oczyszczenie”. Jest to pojęcie związane z terapeutyczną funkcją tragedii, jaką przypisywał tragedii Arystoteles. Wstrząs uczuciowy oznaczał wyzwolenie duszy z win, oczyszczenie ze złych emocji poprzez przeżycie uczucia „litości i trwogi”. Widz, śledząc akcję tragedii, miał doznać uczucia litości, gdy obserwował tragedię niewinnego człowieka, natomiast trwoga miała być jego udziałem, kiedy oglądał dramat człowieka, w którym odnajdywał samego siebie. W efekcie katharsis prowadziła do wyzwolenia z tych uczuć.
Arystoteles pisał: „Można wprawdzie litość i trwogę wywołać za pomocą wystawy scenicznej poprzez ukazanie na scenie gwałtownych i szokujących zdarzeń, ale mogą się one też wyłonić ze samego układu zdarzeń, i to jest przedniejsze i godniejsze lepszego poety. Trzeba bowiem i bez względu na przedstawienie tak ułożyć fabułę, aby już słyszenie tego, co się dzieje, wywoływało uczucie trwogi i litości wobec samych zdarzeń. Tego może niejeden doznać przy lekturze fabuły o Edypie”.
Dionizje, komos i dytyramb
Wielkie Dionizje Wiosną obchodzono w miastach Wielkie Dionizje, trwające początkowo pięć, a potem sześć dni. Uroczystości zaczynały się pod koniec marca, a kończyły na początku kwietnia. Oto plan święta:
· Pierwszy dzień: złożenie Dionizosowi ofiary z kozła, czemu towarzyszyło śpiewanie przez chłopięcy chór dytyrambów. Drugi dzień: w uroczystym pochodzie przenoszono posąg Dionizosa ze świątyni u stóp Akropolis do gaju Akademosa. · W świątyni odbywało się nabożeństwo. · Mszę wieńczyła wielka uczta. · Po zachodzie słońca przy blasku pochodni posąg boga wędrował do Aten. · Przez kolejne dni przy udziale chórów chłopięcych i męskich wystawiano sztuki.
Małe Dionizje Miały mniej podniosły charakter, nazywane ze względu na miejsce uroczystości wiejskimi (obchodzono je w Attyce). Odbywały się na przełomie grudnia i stycznia i przypominały ludową zabawę, w czasie której oddawano cześć czasowi otwierania naczyń z młodym winem. Podobnie jak podczas Wielkich Dionizji, składano w ofierze kozła, a jego krwią polewano korzenie winnej latorośli. Przez następne dni miały miejsce pochody zwane komos.
Komos To wesołe zabawy i procesje, w których uczestniczyli starożytni podczas Małych Dionizji. Śpiewano wówczas zaczepne, żartobliwe pieśni, z których później oddzieliła się komedia.
Dytyramb To kultowa pieśń, wzniosły hymn wykonywany najczęściej chóralnie, sławiący Dionizosa - boga winnej latorośli i odpoczynku. Chórzyści wykonujący dytyramb przebrani byli za kozły przypominające satyrów. Pierwotnie miał charakter ludowo-obrzędowy. Z czasem przekształcił się w tragedię opartą na dialogu Koryfeusza (przewodnika chóru) z chórem. Kulawik, autor Poetyki pisze: Jako forma literacka pojawia się na przełomie VII i VI wieku przed Chrystusem.
Inne pojęcia przydatne przy „Królu Edypie”
- Wina tragiczna (hamartia): błąd bohatera popełniony w nieświadomości. Edyp zabija ojca i żeni się z matką, nie wiedząc, kim są.
- Hybris: pycha, zbytnia pewność siebie, która ściąga karę bogów. Widać ją, gdy Edyp drwi z Tyrezjasza, a Jokasta lekceważy wyrocznie.
- Rozpoznanie (anagnorisis): chwila, w której bohater poznaje prawdę o sobie. U Edypa następuje po zeznaniu Sługi Lajosa.
- Perypetia: nagły zwrot losu. Posłaniec z Koryntu chce Edypa uspokoić, a sprowadza na niego nieszczęście.
- Koryfeusz: przewodnik chóru, który rozmawia z aktorami.
- Epeisodion i stasimon: scena dialogowa i pieśń chóru, które w tragedii następują po sobie na zmianę.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest fatum?
Przeznaczenie, czyli los ustalony z góry przez bogów, którego człowiek nie może zmienić. W „Królu Edypie” fatum wyraża przepowiednia o ojcobójstwie i małżeństwie z matką.
Co to jest katharsis?
Oczyszczenie. Według Arystotelesa widz tragedii przeżywa litość i trwogę, a przez to uwalnia się od tych uczuć.
Na czym polega ironia tragiczna w „Królu Edypie”?
Bohater nie zna prawdy o sobie, a widz ją zna. Edyp przeklina zabójcę Lajosa i obiecuje go ścigać, nie wiedząc, że mówi o sobie.
Czym różni się wina tragiczna od zwykłej winy?
Wina tragiczna nie wynika ze złej woli. Bohater popełnia błąd, bo nie zna całej prawdy, a mimo to ponosi za niego pełną karę.
Szybki test
Komos oznacza:
Poprawna odpowiedź: a) procesje
Na przełomie grudnia i stycznia odbywały się:
Poprawna odpowiedź: b) Małe Dionizje
Katharsis dosłownie znaczy:
Poprawna odpowiedź: c) oczyszczenie