Przeznaczenie i niepewność ludzkiego losu w „Królu Edypie”

Los Edypa pokazuje, że według Sofoklesa życiem człowieka rządzi przeznaczenie, czyli fatum. Bohater poznaje przepowiednię i ucieka przed nią, a właśnie ta ucieczka prowadzi go do ojcobójstwa i małżeństwa z matką. Tragedia uczy też, że szczęście jest niepewne: król wielbiony przez lud w ciągu jednego dnia staje się ślepym wygnańcem.

Niepewność ludzkiego losu

Historia króla Edypa – tytułowego bohatera tragedii Sofoklesa jest literacką kreacją uniwersalnego problemu ludzkości, jakim jest niepewność ludzkiego losu. Uczeni i filozofowie twierdzą, że nie znamy dnia ani godziny, gdy zbliża się do nas śmierć czy dotyka przeznaczenie. Tak samo uważał autor dramatu.

Przedstawił opowieść o człowieku prawym i sprawiedliwym, kochającym ojcu rodziny, który za wszelką cenę chciał oszukać przeznaczenie i zmienić jego bieg. Bohater opuścił przybranych rodziców zaraz po tym, gdy w czasie jednej z biesiad dowiedział się od jakiegoś męża, iż jest „podrzutkiem”. Choć nie dowiedział się niczego od Polybosa i Merope: „słowa te jednak / Ciągle mnie truły i snuły się w myśli”. Udał się bez wiedzy opiekunów do wyroczni delfickiej: „a tu mi Apollo / Tego, com badał, nie odkrył; lecz straszne / Za to mi inne wypowiedział wróżby, / Że matkę w łożu ja skalam, że spłodzę / Ród, który ludzi obmierznie wzrokowi, / I że własnego rodzica zabiję”. Mimo iż opuścił ludzi, którzy otoczyli go miłością i sprawili, że poczuł rodzinne ciepło, Edypowi nie udało się zmienić swego losu. I tak zabił Lajosa (w przypadkowej walce), i tak poślubił swą matkę (jej rękę otrzymał w „nagrodę” za rozwiązanie zagadki Sfinksa).

Ucieczka, która prowadzi do celu

W finale tragedii przekonał się, że nie można zboczyć z góry wyznaczonej ścieżki życia. Wszelkie sposoby, które wykorzystywał do odwrócenia losu, były zbyteczne. Na nic zdało się opuszczenie rodzinnego Koryntu, życie w świadomości, że tym krokiem zranił jedynych ludzi, którzy go kochali. Potomek przeklętego rodu Labdakidów nie mógł ściągnąć z siebie klątwy rzuconej przed wiekami. Nie można zmienić boskich planów.

Dramat Sofoklesa jest opowieścią o ogromnej – o ile nie nadrzędnej w stosunku do wszystkiego – sile i roli przeznaczenia. Owo fatum, kierujące ludzkim losem, jest czymś niezmiennym i nieodwracalnym, niezależnym od człowieka. Dowodem na to może być Edyp, który starał się odmienić przepowiednię. Choć opuścił ludzi, których uważał za rodziców i wyjechał z Koryntu, to jednak tymi poczynaniami kierowało przeznaczenie. To ono doprowadziło go na brzeg królestwa Teb, za jego interwencją zabił przypadkowego mężczyznę, którym okazał się jego rodzony ojciec – Lajos. W wyniku niezmiennego przeznaczenia w końcu podzielił łoże z matką i spłodził z nią czworo przeklętych dzieci.

Przesłanie tragedii

O ludzkim losie wielokrotnie wypowiada się Chór, który podkreśla niepewność i złudność naszego istnienia na ziemi, które jest jedynie „cieniem cienia”… Z historii Edypa płynie pesymistyczne przesłanie: nie mamy wpływu na własne życie, ponieważ jesteśmy tylko ludźmi.

Sofokles podkreśla, że nadrzędną siłą rządzącą życiem człowieka jest przeznaczenie i wyroki wyroczni delfickiej.

Warto zauważyć, że przepowiednia mówi tylko, co się stanie. Każdy krok bohaterowie wykonują sami. Lajos każe porzucić syna. Edyp ucieka z Koryntu, w gniewie zabija starca na drodze, przyjmuje tron i rękę królowej, a potem uparcie prowadzi śledztwo. Fatum wyznacza więc cel, ale drogę do niego układają ludzkie decyzje i charaktery. Dlatego los Edypa budzi nie tylko litość, lecz także trwogę: każdy mógłby postąpić podobnie.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest fatum?

Nieuchronne przeznaczenie, wyrok bogów, którego człowiek nie potrafi zmienić.

Jak Edyp próbował uniknąć przeznaczenia?

Opuścił Korynt i ludzi, których uważał za rodziców, żeby nigdy nie zabić ojca i nie poślubić matki. Nie wiedział, że jego prawdziwi rodzice żyją w Tebach.

Co chór mówi o ludzkim szczęściu?

Że życie człowieka to „cień cienia”, a nikogo nie należy nazywać szczęśliwym, dopóki nie dożyje końca swoich dni bez nieszczęścia.

Czy Edyp miał wolną wolę?

Decyzje podejmował sam, ale ich skutki były inne, niż zamierzał, bo nie znał prawdy o swoim pochodzeniu. Wolna wola nie wystarczyła, żeby odwrócić wyrok losu.