Cechy tragedii antycznej na przykładzie „Króla Edypa”
„Król Edyp” uchodzi za wzorcową tragedię antyczną. Tak oceniał go już Arystoteles w „Poetyce”. Utwór ma typową budowę: prolog, parodos, epeisodia przedzielone stasimonami i exodos. Zachowuje zasadę trzech jedności, zasadę decorum, nie pokazuje na scenie krwawych wydarzeń i ogranicza liczbę aktorów do trzech. Ważną rolę odgrywa w nim chór.
Budowa: od prologu do exodosu
Król Edyp spełnia wymogi tradycyjnej antycznej tragedii.
Dramat starożytny odznaczał się zupełnie inną budową, niż dzisiejsze dramaty podzielone na akty i sceny (tym częściom odpowiadały epejsodiony i stasimony). Do czasów teatru elżbietańskiego był wzorcem dla wszystkich pisarzy. Każda część spełniała określoną funkcję. Ich układ przedstawiał się następująco:
· Prologos (prolog, czyli wstęp) – zawierał zapowiedź treści tragedii w formie dialogu między dwoma bohaterami lub lirycznego monologu. W dramacie liczy pierwsze sto pięćdziesiąt wersów i dotyczy przybliżenia czytelnikowi głównego problemu - klęsk nękających Teby (zaraza, choroby), będących wynikiem niepomszczenia śmierci poprzedniego króla Lajosa (zabójca wciąż przebywał w mieście). Król Teb - Edyp relacjonuje sytuację na swych ziemiach. Od dłuższego czasu jego rodaków nękają straszliwe klęski, cierpią z powodu chorób i rozprzestrzeniającej się zarazy, a Edyp nie wie, jak ulżyć ich cierpieniu i poprawić los poddanych. W rozmowie ze starym Kapłanem, którego prosi o poradę, wyznaje, że kocha swą ojczyznę miłością szczerą i bezinteresowną i nie spocznie, póki nie odnajdzie przyczyn klęsk.
Gdy pojawia się Kreon – szwagier Edypa, który powraca z wyroczni, do której posłał go monarcha, informuje Edypa i zebranych o przyczynie nieprzychylności bogów (poznajemy wówczas sylwetkę poprzedniego króla Teb – Lajosa, zamordowanego przed laty w niewyjaśnionych okolicznościach). Król postanawia odszukać zabójcę i pomścić śmierć swego poprzednika.
· Parodos (pierwsza pieśń chóru) – wraz z wejściem Chóru, proszącego bóstwa o pomoc, odbiorca zostaje poinformowany, jak doszło do konfliktu, czyli nękających Teby klęsk; trwa od sto pięćdziesiątego pierwszego do dwieście piętnastego wersu.
· Epejsodia (epizody) i stasimony (pieśni chóru) – epejsodia zawierały treści akcji, stasimony komentowały to, co zdarzyło się w poszczególnych epizodach. Epejsodiów było zazwyczaj pięć – w czwartym z nich występował punkt kulminacyjny. W przypadku Króla Edypa są cztery epizody i pieśni chóru:
· Epejsodion pierwsze – wersy od dwieście szesnastego do czterysta sześćdziesiątego drugiego; Król Edyp nawołuje mieszkańców Teb o wsparcie w poszukiwaniu zabójcy poprzedniego monarchy – Lajosa. Zapewnia, że nie zamierza zabijać winnego, lecz puści go wolno poza granice kraju, czym uwolni ziemie od plag. Wyznacza nagrodę dla osoby, która przyczyni się do ujawnienia sprawcy królobójstwa. Odbywa się rozmowa władcy ze starym i ślepym wróżbitą – Tyrezjaszem, który wypowiada znamienite słowa: Którego szukasz, ty jesteś mordercą.
· Stasimon pierwsze – wersy od czterysta sześćdziesiątego trzeciego do pięćset dwunastego; Pieśniarze analizują sens strasznych słów Tyrezjasza, bojąc się przy tym powtórzyć przepowiedni.
· Epejsodion drugie – wersy od pięćset trzynastego do osiemset sześćdziesiątego; Kreon, dotknięty słowami szwagra o rzekomej zdradzie i spisku z Tyrezjaszem, przeprowadza rozmowę z coraz bardziej zagubionym Edypem. Między mężczyznami dochodzi do kłótni, czego nie udaje się przerwać nawet Jokaście. Dzięki kobiecie, lekceważącej słowa wróżbitów, odbiorca poznaje coraz więcej szczegółów na temat śmierci jej męża – Lajosa, a w Edypie narasta trwoga i przerażenie. Żąda sprowadzenia sługi, który był świadkiem zabójstwa Lajosa oraz wyznaje żonie tajemnicę swego pochodzenia.
· Stasimon drugie - wersy od osiemset sześćdziesiątego pierwszego do dziewięćset dziesiątego, Chór krytykuje bluźniercze słowa Jokasty, dając tym samym ostrzeżenie niewiernym.
· Epejsodion trzecie – wersy od dziewięćset jedenastego do tysiąc osiemdziesiąt piątego; Wystraszona Jokasta powoli zaczyna zdawać sobie sprawę z tragedii. Po przybyciu Posłańca z Koryntu królewska para dowiaduje się o śmierci Polybosa – rzekomego ojca Edypa. Choć monarcha i jego żona czują ulgę, to Edyp nadal obawiał się dopełnienia wróżby. Jego obawy nabrały na sile, gdy z rozmowy z Posłańcem dowiedział się, że tak naprawdę to nie był biologicznym synem Polybosa. Jokasta zrozumiała, że to ona jest matką Edypa. Przerażona wbiegła do pałacu.
· Stasimon trzecie – wersy od tysiąc osiemdziesiąt szóstego do tysiąc sto dziewiątego; Chórzyści mają nadzieję, że Edyp nie był ojcobójcą i kazirodcą.
· Epejsodion czwarte – wersy od tysiąc sto dziesiątego do tysiąc sto osiemdziesiąt piątego; Dochodzi do symbolicznej konfrontacji przeszłości z teraźniejszością. Od starego Sługi, dawnego pracownika Lajosa Edyp dowiaduje się prawdy o swym pochodzeniu i zyskuje pewność o swej winie. Słysząc straszne słowa – ojcobójca i kazirodca – szaleje z bólu i rozpaczy nad swym tragicznym losem, by chwilę później wbiec do pałacu.
· Stasimon czwarte – wersy od tysiąc sto osiemdziesiąt szóstego do tysiąc dwieście dwudziestego drugiego; Tematem pieśni Chóru jest ziemskie życie i zależność człowieka od wyższych sił.
· Exodos (ostatnia pieśń chóru) – wersy od tysiąc dwieście dwudziestego trzeciego do tysiąc pięćset trzydziestego drugiego; podsumowywał treść dramatu; wyjście chóru. Od Posłańca dowiadujemy się o samobójstwie Jokasty oraz o samookaleczeniu Edypa. Po pojawieniu się ślepego monarchy, przeklinającego dzień swych narodzin, dochodzi do rozmowy bohatera z Kreonem – swym następcą. Edyp pozostawia pod opieką szwagra czworo swych dzieci. Głos zabiera Chór, który lituje się nad losem starca, dla którego życie nie było łaskawe. Oś konstrukcyjną tragedii stanowił konflikt tragiczny, polegający na starciu dwóch równorzędnych racji, pomiędzy którymi nie sposób dokonać wyboru.
Cztery zasady tragedii antycznej
Zasady tragedii antycznej na przykładzie Króla Edypa:
Poza powyższym układem w kompozycji tragedii obowiązywały cztery podstawowe zasady:
· Zasada trzech jedności: miejsca, czasu i akcji:
1. Jedność miejsca polegała na umiejscowieniu akcji i bohaterów tylko w jednym miejscu (pałacowym dziedzińcu w Tebach). O zdarzeniu, które rozegrało się gdzie indziej, informowali specjalni posłańcy, 2. Jedność czasu - ograniczała czas trwania tragedii najwyżej do jednej doby (antyczni twórcy dążyli, by czas trwania akcji równał się czasowi trwania tragedii), rozpoczynając akcję o wschodzie, a kończąc o zachodzie słońca; w Królu Edypie akcja trwa jeden dzień, 3. Jedność akcji zawężała treść dramatu tylko do jednego, głównego wątku – niezawinionej zbrodni Edypa. Brak jest wątków pobocznych, epizodów.
· Zasada decorum – dotyczy odpowiedniości stylów do gatunku. Tragedii czy eposowi przypisywany był styl „wysoki”, podniosły, koturnowy, pozbawiony wulgaryzmów i mowy potocznej, z odpowiednimi postaciami. Komedii zaś styl „niski”, bardziej lekki, żartobliwy, niekiedy rubaszny. Reguła decorum określała również typ postaci, jakie mogły występować w teatrze – w tragedii postacie „wysokiego” stanu, szlachetnie urodzone, w komedii postacie o rodowodzie plebejskim. Nikt decorum nie naruszał aż do czasów pewnego Anglika – Williama Szekspira.
· Zasada nieprzedstawiania bezpośrednio scen krwawych – o drastycznych wydarzeniach (zbrodniach i trupach, okaleczeniach czy pojedynkach) opowiadano w dialogu lub poprzez posłańców. Zasada ta wynikała z zasady decorum. Takie traktowanie śmierci nie było spowodowane troską o wrażliwe sumienia widzów. To był efekt religijnego pochodzenia tragedii. W starożytnej Grecji krew była święta, nie imitowano jej, nie składano też krwawych ofiar na oczach ludzi. O wyłupieniu oczu przez Edypa czy samobójstwie Jokasty widz-czytelnik dowiaduje się od świadka tych wydarzeń (nie są ukazane na scenie, jedynie ich konsekwencje).
· Zasada niezmienności charakteru postaci – bohaterowie tragedii antycznej nie podlegają transformacjom, nie popadają w skrajne stany emocjonalne. Takiej kreacji postaci sprzyjało użycie niezmiennej maski, którą aktor przywdziewał na początku przedstawienia, a zdejmował dopiero na końcu sztuki.
Chór, bohaterowie i liczba aktorów
Inne reguły:
· Istnienie chóru. Jego rolą było wprowadzanie kolejnych aktorów na scenę, jak również komentowanie i ocenianie przebiegu zdarzeń. W tragedii Chór pojawia się parokrotnie, przyjmując rolę komentatora, obserwatora, a czasem obrońcy tytułowego bohatera.
· Jedność estetyki. Nie można było przeplatać scen tragicznych z komicznymi i odwrotnie. Sofokles był wierny tej regule. Dla niego niemożliwe było to, czego kilka wieków później dokonał pewien znamienity Anglik. U Szekspira komizm słowny czy sytuacyjny przeplatał się z tragicznymi wiadomościami, wystarczy chociażby wspomnieć Romea i Julię. To właśnie w tym dramacie pisarz wprowadził postacie komiczne (Marta czy lokaje), ujawniające swe zabawne oblicze nawet w sytuacjach klęski.
· Bohaterami są jedynie wybitne jednostki, wywodzące się z najwyższych rodów (a nie służba). Edyp pochodził ze znakomitego rodu Labdakidów. Odznaczał się (podobnie jak Kreon) niezwykłą mądrością, odwagą i poczuciem sprawiedliwości.
· Tytułowanie dzieła imieniem głównego bohatera (Antygona, Elektra, Król Edyp).
· Brak scen zbiorowych. Na scenie mogło przebywać jedynie trzech aktorów. Modyfikacji tej kwestii dokonał Szekspir, u którego sceny zbiorowe (walki, spotkania na rynku) są już typowe.
Pytania i odpowiedzi
Z jakich części składa się tragedia antyczna?
Z prologu, parodosu (pieśni na wejście chóru), epeisodiów (scen dialogowych), stasimonów (pieśni chóru między scenami) i exodosu (części końcowej).
Na czym polega zasada trzech jedności?
Akcja toczy się w jednym miejscu, trwa najwyżej dobę i ma jeden wątek. W „Królu Edypie” jest to plac przed pałacem w Tebach, jeden dzień i śledztwo w sprawie śmierci Lajosa.
Dlaczego śmierć Jokasty nie jest pokazana na scenie?
Bo tragedia antyczna nie przedstawiała krwawych scen. O samobójstwie królowej i oślepieniu Edypa opowiada Posłaniec domowy.
Jaką rolę pełni chór?
Chór starców tebańskich modli się za miasto, doradza Edypowi, komentuje wydarzenia i wypowiada końcowe przesłanie o niepewności ludzkiego szczęścia.
Szybki test
W „Królu Edypie” zgodnie z zasadą decorum mamy do czynienia ze stylem:
Poprawna odpowiedź: c) wysokim
Drastyczne wydarzenia w „Królu Edypie”:
Poprawna odpowiedź: a) rozgrywają się poza akcją właściwą
Bohaterowie „Króla Edypa”:
Poprawna odpowiedź: b) nie podlegają transformacjom