Jokasta: charakterystyka
Jokasta jest królową Teb, wdową po Lajosie, żoną Edypa i, jak się okazuje, jego matką. W tragedii Sofoklesa próbuje pogodzić męża z bratem Kreonem i uspokoić Edypa, przekonując go, że wróżbom nie należy wierzyć. Prawdę o swoim małżeństwie rozumie wcześniej niż on. Gdy nie udaje się jej powstrzymać śledztwa, odbiera sobie życie.
Żona, matka i królowa
Jokasta jest główną kobiecą bohaterką dramatu Sofoklesa. W momencie akcji właściwej jest żoną Edypa i matką czwórki ich dzieci: synów Eteoklesa i Polinejkesa oraz córek Antygony i Ismeny. Wraz ze swym mężem rządzi Tebami. Posiada także oddanego krajowi brata – Kreona.
Jokasta ma jednak pewną tajemnicę. Bojąc się spełnienia okrutnej wróżby (poprzedni król Teb w młodości otrzymał przepowiednię, iż zginie z ręki rodzonego syna: „Iż kiedyś śmierć go z rąk syna pokona, / Co zeń zrodzony – i z mojego łona”), wraz ze swym pierwszym mężem – Lajosem – porzuciła nowo narodzonego syna w górach, przekłuwając mu wcześniej stopy. Malcem na szczęście zaopiekowali się dobrzy ludzie, doprowadzając tym samym do spełnienia klątwy. W tragedii obserwujemy, jak bohaterka powoli odkrywa prawdę o grzechu, którego się dopuściła. Choć nieświadomie, to jednak poślubiła swego własnego syna – Edypa i urodziła mu czworo dzieci.
Miłość do Edypa i niewiara we wróżby
Jokasta bardzo kochała swego męża Edypa. Była przekonana o jego szlachetności i nieskalanym sumieniu. Do samego końca starała się podtrzymywać go na duchu i przekonywać o nonsensowności wróżb wyroczni delfickiej, starając się zachować spokój i mądrość. Nie uwierzyła słowom Terezjasza: „Ty więc nie bacząc wiele na te rzeczy, / Mnie raczej słuchaj i wiedz, iż śmiertelnych / Sztuka wróżenia nie ima się wcale”. Przepowiednie uważała za „zwykłe paplanie”: „Ja więc na słowa wróżbiarzy ni tyle / Się nie oglądam, a tyle je ważę...”. Była pewna, że Edyp nie może być jej synem, ponieważ tamto niemowlę z pewnością umarło w górach. Wszystko zaczęło się zmieniać, gdy dochodziły do niej coraz to nowe wieści na temat wydarzeń z przeszłości: wyznanie Edypa o zamordowaniu pewnego mężczyzny przed laty (Lajosa), wiadomość o tym, że Edyp nie był biologicznym dzieckiem króla Koryntu – Polybosa.
Bohaterka powoli zaczynała zdawać sobie sprawę z tragedii, jaka rozgrywała się dookoła niej. Ulgi i pocieszenia starała się szukać w prośbach o pomoc i przebaczenie. Wystraszona, modliła się do Apollina o zesłanie ulgi: „Do ciebie, żeś tu bliski, Apollinie, / Z prośbą się teraz zwracam i błaganiem, / Żebyś nam ulgi przysporzył ty zbożnej. / Bo teraz my tu wszyscy zatroskani, / Patrząc na trwogi sternika tej nawy”.
Odkrycie prawdy i śmierć
Gdy miała już pewność, że poślubiła ojcobójcę i swego syna, że dopuściła się kazirodztwa, chciała tę bolesną świadomość zachować dla siebie, oszczędzić jej Edypowi. Prosiła, by zostawił sprawę swego pochodzenia w spokoju: „Jeśli, na bogów, życie tobie miłe, / Nie badaj tego; mej starczy katuszy”. Choć błagała, by zaprzestał dochodzenia, zapewniając, że będzie mu wiernym spowiednikiem i przyjacielem: „Z serca najlepszą ci służę poradą”, on jednak nie usłuchał.
Ostatnimi słowami Jokasty na scenie są te wykrzyczane w szale i rozpaczy: „Biada, nieszczęsny, to jedno już słowo / Rzeknę, a głos ten już będzie ostatnim”. W Exodosie Posłaniec informuje nas o jej samobójstwie.
Jokasta jest postacią równie tragiczną i barwną, co tytułowy bohater dramatu. Sofokles nie poskąpił jej psychologicznej autentyczności, z mistrzostwem na kilkuset wersetach ukazał cierpienie, jakie było udziałem kobiety, dzielącej łoże z pierworodnym synem.
Jokasta rozumie wszystko w chwili, gdy Posłaniec z Koryntu wspomina o niemowlęciu z przekłutymi stopami. Od tej pory nie myśli o sobie, tylko o tym, jak oszczędzić Edypowi prawdy. Jej wcześniejsza rada, żeby żyć „od dnia do dnia” i nie przejmować się przepowiedniami, okazuje się złudzeniem. Wróżby, z których drwiła, spełniły się co do słowa.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Jokasta?
Królową Teb, siostrą Kreona. Była żoną Lajosa, a po jego śmierci poślubiła Edypa, nie wiedząc, że to jej syn. Ma z nim czworo dzieci.
Dlaczego Jokasta nie wierzy wróżbom?
Bo jest przekonana, że przepowiednia dana Lajosowi się nie spełniła: syn miał go zabić, a zginął podobno z rąk zbójców, dziecko zaś porzucono w górach.
Kiedy Jokasta poznaje prawdę?
W epeisodionie trzecim, podczas rozmowy Edypa z Posłańcem z Koryntu. Rozumie ją wcześniej niż mąż i próbuje przerwać śledztwo.
Jak ginie Jokasta?
Wiesza się w swojej komnacie. Widz dowiaduje się o tym z relacji Posłańca domowego.