Nawiązania do „Króla Edypa” w kulturze

Historia Edypa wraca w kulturze od starożytności do dziś. Pisali o nim Ajschylos, Seneka, Corneille, Wolter, Gide i Cocteau, a Igor Strawiński skomponował operę-oratorium „Oedipus Rex”. Tragedię Sofoklesa filmował Pier Paolo Pasolini, a w Polsce wielokrotnie wystawiał ją Teatr Telewizji. Od imienia bohatera Zygmunt Freud nazwał kompleks Edypa.

Literatura

Król Edyp jest nieskończonym źródłem do rozważań nad losem człowieka na ziemi. Motyw uwikłanego w przeznaczenie człowieka jest kontynuowany bezpośrednio w wielu dziełach, zarówno literackich, jak i muzycznych czy malarskich. Oto ważniejsze z nich:

Literatura:

· Lajos, Edyp, Siedmiu przeciw Tebom – trylogia tragedii z 467 roku p.n.e. autorstwa Ajschylosa. Tematem jest historia rodu Labdakidów. Do dzisiejszych czasów w całości zachowała się jedynie tragedia Siedmiu przeciw Tebom oraz fragmenty pozostałych.

· Sfinks – dramat satyrowy, napisany przez Ajschylosa. Tematem jest historia rodu Labdakidów.

· Edyp – w I wieku n.e. tragedię zatytułowaną Edyp napisał Seneka, a 1659 roku w Paryżu Corneille. Tak samo zatytułował swoje dzieło Wolter (1718 roku) oraz Andre Gide (1930, wystawiona dwa lata później). Rumuński kompozytor George Enescu napisał w 1936 roku operę (tragedię liryczną). Urozmaicił ją ćwierćtonami oraz librettem napisanym przez Edmunda Flega.

· Powieść o Tebach – jest to francuski poemat nieznanego autora z połowy XII wieku, a zarazem słynna epopeja francuska opisująca wątki antyczne (jej tematem są losy Edypa, Eteoklesa, Polinika). Składa się z około 10000 rymowanych dystychów (kupletów) ośmiozgłoskowych.

· Edyp i Sfinks – tragedia napisana wierszem autorstwa Hugo von Hofmannsthala. Powstała w 1905 roku.

· Maszyna piekielna – dramat Jeana Cocteau. Powstał w 1934 roku (wydanie polskie rok później).

· The Elder Statesman (z ang. Starszy mąż stanu) – sztuka z 1958 roku T.S. Eliota.

Opera

Opera:

· W 1920 roku w Chicago wystawiono operę, w której Ruggero Leoncavallo przeniósł Króla Edypa na scenę operową.

· Podobnie uczynił Igor Strawiński. W 1927 roku w Paryżu stworzył on operę -oratorium do tekstu Jeana Cocteau, noszącą tytuł Oedipus Rex.

· W 2002 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie wystawiono Króla Edypa Igora Strawińskiego z Włodzimierzem Zalewskim w roli Kreona, pełną ekspresji i dramatyzmu Małgorzatą Walewską jako Jokastą oraz gościnnie Danielem Olbrychskim jako Narratorem. Ten ostatni zebrał największe brawa. W recenzji Magdaleny Sasin czytamy: „Oklaskiwano go bardziej entuzjastycznie od śpiewaków - nic dziwnego, skoro na widowni przeważała publiczność w wieku szkolnym. Znany aktor wybrał bardzo ekspresyjny sposób interpretacji tekstu. Jego pełna emocji deklamacja wyróżniała go spośród grających powściągliwie śpiewaków. Czarny garnitur kontrastował z postaciami w starożytnych strojach i butach na koturnach jak w greckim teatrze. Narrator był osobą współczesną. Ta koncepcja została przez Olbrychskiego konsekwentnie zrealizowana, choć ja wolałabym, by ta postać umiarkowaniem harmonizowała ze stylem gry pozostałych aktorów”. Spektakl wyreżyserował Piotr Łazarkiewicz. „Wysmakowana, pomysłowa scenografia (…)łącząca elementy zaczerpnięte z antyku z nowoczesnymi rekwizytami” była zasługą Doroty Kołodyńskiej.

Kino

Kino:

W 1967 roku Pier Paolo Pasolini wyreżyserował (zadbał również o zdjęcia) film Król Edyp. Ponadstuminutowy obraz został wyprodukowany przez Włochy, a światową premierę miał 3 września 1967 roku.

Dramat składał się z 3 części: · prologu, toczącego się w latach 20. naszego wieku, · dramatu właściwego – odbywającego się w starożytności, · finału w scenerii współczesnych ulic Bolonii i Mediolanu.

W rolę Edypa wcielił się Franco Citti, o którego wyborze reżyser powiedział: „Jest to historia człowieka, którego przeznaczeniem jest czyn, działanie. Wybrałem, więc niewinnego prostaczka, aby poznanie prawdy stało się dla niego dramatem”.

Rok później również Wielka Brytania wyprodukowała swą wersję antycznego dramatu. Króla Edypa (Oedipus the King) do scenariusza Michaela Lukea wyreżyserował Philip Saville. Muzykę do tego blisko stuminutowego obrazu skomponował Jani Christou. Główną rolę zagrał Christopher Plummer. Towarzyszyli mu: Richard Johnson jako Kreon, Lilli Palmer jako Jokasta, Cyril Cusack – Posłaniec, Roger Livesey – Pasterz, Friedrich von Ledebur - Król Laius, Dimos Starenios – Kapłan i inni. Chór pod przewodnictwem Donalda Sutherlanda tworzyli: Manos Destounis, Takis Emmanuel, Nicos Paschalides.

Nie była to jedyna adaptacja antycznej tragedii przez Anglików. W 1986 roku wyprodukowali oni telewizyjny kostiumowy dramat historyczny Król Edyp (Oedipus the King). Obraz wyreżyserował Don Taylor, a muzykę skomponował Derek Bourgeois. W głównych rolach możemy podziwiać Claire Bloom (Jokasta), Johna Gielguda (Tyrezjasz), Johna Shrapnela (Kreon), Normana Rodwaya (Posłaniec z Koryntu) oraz jako Chór: Michaela Byrnea, Ernesta Clarka, Davida Collinsa, Donalda Ecclesa.

Polskie spektakle telewizyjne

Teatr

18 września 1967 roku premierę miał spektakl telewizyjny zatytułowany Król Edyp. Reżyserii tekstu przełożonego przez Stanisława Dygata, a opracowanego przez Elżbietę Zaleską podjął się Jerzy Gruza. Realizacją telewizyjną zajęła się Elżbieta Klekow, a o scenografię zadbał Marcin Stajewski. Tytułowego bohatera mistrzowsko zagrał Gustaw Holoubek. W rolę Jokasty wcieliła się Irena Eichlerówna, Koryfeusza (przewodnika) chóru Tadeusz Białoszczyński, Kreona Jerzy Kaliszewski, a Tyrezjasza Janusz Strachocki. Ponadto w rolach drugoplanowych wystąpili: Lech Madaliński (Stary sługa), Henryk Borowski (Posłaniec), Maria Homerska (Domownica).

Osiem lat później, czyli w 1975 roku, Lidia Zamkow wyreżyserowała kolejną wersję antycznego dramatu. Spektakl telewizyjny miał premierę 24 marca 1975 roku. Podobnie jak przy wcześniejszej wersji, tekst przełożył Stanisław Dygat (partie chóru zaś Stefan Srebrny). O dekoracje zadbał Andrzej Sadowski, a muzykę Lucjan Kaszycki. W rolę Edypa wcielił się Leszek Herdegen, Jokasty Maria Chwalibóg, a Kreona Olgierd Łukaszewicz. Jako Tyrezjasz wystąpił z kolei Gustaw Lutkiewicz, Kapłan Andrzej Mrowiec, Posłaniec z Koryntu Stanisław Brudny, Pasterz Eugeniusz Kamiński, Domownik Jerzy Matałowski, Koryfeusz Krzysztof Kalczyński.

Kolejnym spektaklem wyreżyserowanym na potrzeby telewizji jest z obraz z 1992 roku, trwający 61 minut i zrealizowany w kolorze przez Telewizję Polską Kraków. O nowoczesność i współczesność inscenizacji – „dalekiej od akademizmu” - zadbał Laco Adamik, a o autentyczność ról znakomici krakowscy aktorzy. Historia została osadzona w nowoczesnych, umownych, monumentalnych dekoracjach, o którą zadbała Barbara Kędzierska: „potężne bryły stwarzające iluzję pałacowych murów, z niewielką szczeliną światła w kamiennym horyzoncie, potęgowały ciężką, niepokojącą atmosferę dramatu. Krwawa tragedia, która stała się udziałem Edypa i Jokasty, jego matki - kochanki, realistycznie opisana przez Sofoklesa, została pokazana w sposób naturalistyczny i dość dosłowny”.

W uzyskaniu odpowiedniego efektu pomagali jej: Maria Białka, Bogusław Janczy, Tadeusz Sekrecki, Andrzej Seweryn.

Jedna z recenzentek napisała: „Obejrzeliśmy grecką tragedię przyrządzoną na potrzeby telewidzów, którzy na sensacyjnych filmach zamierają z obawy, że bohater zostanie zabity bądź zraniony (...) telewizyjny Edyp budzi litość i trwogę, jak tego żąda Arystoteles. Jest to jednak trwoga wywołana nie tyle nieuchronnością przeznaczenia, co obrazem bólu i fizycznych katuszy, które w naszym głuchym na głos bogów stuleciu uchodzą za największe nieszczęście ludzkiej egzystencji”.

Adamik zajął się tekstem przetłumaczonym przez Kazimierza Morawskiego. O muzykę zadbał Jerzy Satanowski, dźwięk: Zbigniew Degler, montaż: Mieczysław Orman, charakteryzację: Ludmiła Pilecka, Krystyna Zięć, Elżbieta Żeglicka. Edypa zagrał wówczas Jan Frycz, Jokastę Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Tyrezjasza Jan Peszek, Kreona Jerzy Trela. W pozostałe role wcielili się: Jerzy Nowak (Sługa Lajosa), Edward Linde-Lubaszenko (Posłaniec z Koryntu), Tadeusz Huk (Przewodnik Chóru), Jerzy Grałek (Członek Chóru), Andrzej Hudziak (Członek Chóru), Zygmunt Józefczak (Członek Chóru), Paweł Kruszelnicki (Członek Chóru), Piotr Skiba (Członek Chóru).

Najnowszym spektaklem telewizyjnym jest ten z końca 2005 roku (miał premierę 14 marca 2004 w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie z okazji jubileuszu 75-lecia powstania tej sceny). Król Edyp został zrealizowany przez Akson Studio (Telewizja Polska - Agencja Filmowa Program 1) w kolorze i trwał 88 minut. Sztukę wyreżyserował Gustaw Holoubek (asystentem został Sosnowski), który o nowoczesnym przekładzie, napisanym specjalnie na tę okazję, powiedział: „- To nie jest kolejny przekład z oryginału, tylko kompilacja wielu tłumaczeń z greki - od Kasprowicza do Dygata - dokonana przez Marcina Sosnowskiego. Tekst okazał się nieprawdopodobnie nośny i, co w tym przypadku jest nie lada sztuką, niepozbawiony poezji. Nie umiem powiedzieć, do jakiego stopnia jest wierny oryginałowi, ale na pewno jest wierny naturze polskiego języka”.

O zdjęcia zadbał Jan Holoubek. Dekoracje, autorstwa Marcina Stajewskiego, ponownie były umowne i nowoczesne. Współpracę scenograficzną powierzono Piotrowi Jakubkowi. Kierownikiem budowy dekoracji był Marcin Trybulki, a osobą odpowiedzialną za kostiumy Irena Biegańska (przy współpracy z Ewą Krauze, Renatą Duralską, Hanną Gołębiewską). O wygląd aktorów dbała charakteryzatorka Małgorzata Majewska. Holoubek starał się ukazać ponadczasowość sztuki również na tej płaszczyźnie: „Wysiłek scenografa idzie w tym kierunku, by nie kojarzyły się jednoznacznie ze starożytnością ani ze zbyt prostacko pojętą współczesnością, typu dżinsy i adidasy. Musi to być uniwersalny kostium, którego nie można przypisać do żadnej epoki. To nie takie proste. Scenografię zastąpi pusty podest. Mamy nadzieję, że tak ukazany "Król Edyp" będzie przemawiać do współczesnych emocji”.

Muzykę skomponował Wojciech Borkowski, a partie Chóru Teban wykonał Chór Filharmonii Narodowej (przy dyrygenturze Henryka Wojnarowskiego). Obraz zmontowała Katarzyna Rudnik, a cyfrowo zmodyfikował Jacek Kołtunowicz.

Holoubek zdawał sobie sprawę z tego, że Król Edyp wymaga mistrzowskiego kunsztu aktorskiego. W jednym z wywiadów powiedział o decyzji obsady: „- Tego typu literatura nie może obyć się bez doskonałego mówienia, a ten utwór w szczególności. Tutaj aktorowi nic nie pomoże - ani ręce w kieszeni, ani palenie papierosa, ani kładzenie się na kanapie, ani nawet siadanie na krześle. Wykonawca zdany jest wyłącznie na interpretację zawartą w treści i jakości słów. (…) Aktorzy z predyspozycjami do klasycznego repertuaru należą do rzadkości, ponieważ nie każdemu jest to przyrodzone. Dlatego, w niczym nie kwestionując umiejętności wielu moich koleżanek, do roli Jokasty wybraliśmy Teresę Budzisz-Krzyżanowską, która ma w sobie ów rzadki dar poczucia tragizmu. Z tych samych powodów zaprosiłem Jerzego Trelę do roli Kreona. Należy bowiem do aktorów, którzy umieją mówić”.

Obsada aktorska przedstawiała się następująco:

Piotr Fronczewski (Król Edyp), który o swej roli powiedział: „- Byłoby dobrze, gdyby był to Edyp ze znakami mojej własności. To tekst tak obrośnięty legendą, gigantycznym komentarzem literackim, filozoficznym i naukowym, że wciąż jestem w drodze - pielgrzymuję ku Edypowi. Przedstawienie będzie ascetyczne, surowe, skromne. Jego urodą jest potęga i moc słowa. Tekst jest w moim przekonaniu świetny, lapidarny, bez zbędnych słów i daje wielkie możliwości ekspresji aktorskiej”.

Także Jokasta - Teresa Budzisz-Krzyżanowska – podzieliła się swymi refleksjami: „- Głównym problemem Jokasty jest próba sprzeniewierzenia się losowi. Jest w niej bunt, a jednocześnie poszukiwanie szczęścia i spokoju, przeciwko całemu światu, przeciwko temu, co się wokół dzieje. Po to, żeby przenieść życie w następne pokolenie. A to jest rola immanentnie przypisana kobiecie - zawsze, niezależnie od epoki. Pięknie napisana postać, a przez to - przepraszam, jeśli brzmi to bezczelnie - prosta do zagrania”.

Pozostali aktorzy: Jerzy Trela (Kreon), Krzysztof Gosztyła (Tyrezjasz), Jerzy Kamas (Kapłan), Jan Kociniak (Posłaniec z Koryntu), Marian Kociniak (Sługa), Grzegorz Damięcki (Eon), Tadeusz Borowski (Szef Policji), Gustaw Holoubek (tylko głos).

Inne inscenizacje

Innymi godnymi wymienienia adaptacjami sztuki Sofoklesa były:

„Projekt Sofokles” – połączenie po raz pierwszy w historii polskiego teatru dwóch tragedii w jednej inscenizacji ("Król Edyp" i "Antygona"). Dwugodzinne przedstawienie wyreżyserował profesor łódzkiej PWSTiF i dyrektor Teatru Nowego w Słupsku - Bogdan Symotiuk, który „zaproponował przedstawienie niezwykle klasyczne w formie, które jednocześnie uczy widza zasad funkcjonowania antycznego teatru oraz konstrukcji dramatu”. Dekoracja i kostiumy nie były umowne, lecz funkcjonalne. Stworzyła je Anna Bobrowska-Ekiert. Aktorzy byli ubrani w klasyczne kostiumy (chitony, tuniki).

„Król Edyp” – przedstawienie wyreżyserowane przez młodego Litwina Oskarasa Koršunovasa, ze scenografią Jurate Paulekaite, muzyką Gintarasa Sodeika, a wystawione w Oskaro Koršunovo Teatras w Wilnie. Tytułowego bohatera zagrał Dainius Gavenionis. Nie jest to jednak wierna kopia dramatu, lecz luźna interpretacja utalentowanego i przekornego reżysera. W recenzji Łukasza Drewniaka czytamy: „Litewski „Król Edyp” to opowieść o wyrastaniu z Boga. Bóg pojmowany jest w nim z perspektywy dziecka – jak przytulanka, przyjaciel z dzieciństwa, zabawka-powiernik, której można się poskarżyć, która jest zawsze obok w samotności. Cóż dzieje się z takim Bogiem, kiedy dziecko dorasta? Dorosły Boga porzuca, Bóg zawierusza się gdzieś – w skrzyni z zabawkami, pod łóżkiem na strychu. Nie wiadomo, kiedy przestał być potrzebny.

Tymczasem Koršunovas udowadnia, że z Boga nie można wyrosnąć. Potrzeba Boga, tęsknota za nim dopada człowieka, przypomina o sobie w najmniej spodziewanym momencie”.

Ponadto w dalszym tekście Drewniak używa takich określeń wobec obejrzanej sztuki, jak: „Spektakl oszałamia stroną wizualną, przepychem i surowością, śmiałością skojarzeń tego, co trywialne z tym, co święte”, „Koršunovas odkrywa w niej raczej mechanizm kary za odrzucenie przeszłości. Nie tyle fascynuje go los człowieka, fatum i jego nieuniknioność, co religijny wymiar dramatu. Pyta desperacko, co może być silniejsze niż Bóg”, „spektakl jest monumentalny, barokowy, przeestetyzowany – pełen ornamentów, etiud muzycznych i choreograficznych. Reżyserowany z operowym rozmachem, ale wolny od martwoty operowej konwencji. Sceny wielkiej piękności sąsiadują w nim z ujęciami groteskowymi. Koršunovas nie bawi się w rekonstrukcje antycznego widowiska, ale szuka formy pośredniej, nie gubiącej nic z sensów oryginału, wzbogaconej o współczesne odniesienia, rozpoznania, iluminacje”.

Malarstwo i rzeźba

Malarstwo

Metopa z Selinuntu – VI wiek p.n.e., obecnie w muzeum Palermo.

Obraz A.D. Ingresa z 1808 roku (Paryż, Luwr).

Kompleks Edypa

Innym motywem, kultywowanym w rozmaitych dziełach pośrednio, poprzez luźne nawiązanie, jest kazirodztwo ukazane na kartach Króla Edypa.

Kompleksem Edypa „obdarzony” został szekspirowski Hamlet, którego do zemsty na ojczymie popchnęła nie tylko wola zmarłego ojca, lecz również zazdrość o matkę, którą obdarzył chorą miłością. Innym literackim przykładem realizacji kompleksu Edypa jest powieść Johna Irwinga – Regulamin tłoczni win, w której podjął pisarz wątek kazirodczego związku ojca z córką.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest kompleks Edypa?

Pojęcie wprowadzone przez Zygmunta Freuda. Oznacza dziecięce przywiązanie do rodzica przeciwnej płci połączone z niechęcią do drugiego rodzica, traktowanego jak rywal.

Kto nakręcił film „Król Edyp”?

Najbardziej znaną ekranizacją jest film Piera Paola Pasoliniego z 1967 roku z Franco Cittim w roli głównej.

Kto skomponował operę o Edypie?

Igor Strawiński napisał operę-oratorium „Oedipus Rex” do tekstu Jeana Cocteau (1927). Opery o Edypie stworzyli też Ruggero Leoncavallo i George Enescu.

Kto grał Edypa w polskim Teatrze Telewizji?

Między innymi Gustaw Holoubek (1967), Leszek Herdegen (1975), Jan Frycz (1992) i Piotr Fronczewski (2005).