„Świętoszek” Moliera: streszczenie i opracowanie
„Świętoszek” Moliera to komedia w pięciu aktach, wystawiona po raz pierwszy w 1664 roku, a w ostatecznej wersji w 1669 roku. Jej bohaterem jest Tartuffe, oszust udający człowieka świętego, który zdobywa bezgraniczne zaufanie paryskiego mieszczanina Orgona. Orgon chce mu oddać córkę i zapisuje mu majątek, choć cała rodzina widzi obłudę gościa. Prawdę odsłania dopiero żona Orgona, Elmira, a od ruiny ratuje dom interwencja księcia. Sztuka jest komedią charakterów i wzorem komedii klasycystycznej. Wyśmiewa fałszywą pobożność i łatwowierność, dlatego przez pięć lat była zakazana.
Lektura w pigułce
- Autor: Molier, właściwie Jean Baptiste Poquelin (1622 do 1673).
- Tytuł: „Świętoszek” (w oryginale „Tartuffe”).
- Powstanie: pierwsza wersja w 1664 roku, ostateczna w 1669 roku.
- Epoka: XVII wiek, we Francji klasycyzm (w Europie barok).
- Rodzaj i gatunek: dramat, komedia charakterów.
- Budowa: pięć aktów, wiersz.
- Czas akcji: jeden dzień w czasach Moliera.
- Miejsce akcji: Paryż, dom Orgona.
- Bohaterowie: Tartuffe, Orgon, Elmira, Marianna, Damis, Kleant, Doryna, pani Pernelle, Walery.
- Temat: obłudnik w masce pobożności i człowiek, który daje mu się oszukać.
- Przekład: Tadeusz Boy-Żeleński.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
Akt I: dom podzielony przez Tartuffe’a
Pani Pernelle, matka Orgona, wychodzi z domu syna obrażona na całą rodzinę. Wszystkim po kolei wytyka wady, a broni tylko Tartuffe’a, ubogiego pobożnisia, którego Orgon przyjął pod swój dach. Domownicy uważają go za obłudnika. Pokojówka Doryna mówi: „Przed panią on świętego udaje niby to, A jest, mogłabym przysiąc, czystym hipokrytą”. Orgon wraca z podróży. Doryna opowiada mu o chorobie żony, a on po każdym zdaniu pyta tylko o Tartuffe’a i lituje się nad nim słowem „Biedaczek!”. Szwagier Kleant próbuje mu wytłumaczyć, że prawdziwa pobożność nie robi widowiska. Orgon nie słucha i nie chce potwierdzić, że dotrzyma słowa danego Waleremu, narzeczonemu córki.
Akt II: Marianna ma wyjść za Tartuffe’a
Orgon oznajmia córce Mariannie, że wyda ją za Tartuffe’a. Dziewczyna jest przerażona, ale nie umie się sprzeciwić ojcu. W jej obronie staje Doryna, która tak długo przerywa panu, aż ten próbuje ją uderzyć. Po wyjściu Orgona pokojówka zawstydza Mariannę za bierność. Zjawia się Walery i między zakochanymi wybucha kłótnia z urażonej dumy: każde udaje, że drugie jest mu obojętne. Doryna godzi ich niemal siłą. Radzi, żeby Marianna pozornie się zgodziła i odwlekała ślub, a reszta rodziny poszuka sposobu na Tartuffe’a.
Akt III: Tartuffe zaleca się do Elmiry
Dopiero teraz Tartuffe pojawia się na scenie. Na widok Doryny podaje jej chusteczkę, żeby zasłoniła dekolt. Elmira, żona Orgona, chce go namówić do rezygnacji z Marianny. Tartuffe wykorzystuje rozmowę, żeby wyznać jej miłość, i przekonuje, że grzech popełniony w tajemnicy nie jest grzechem. Wszystko słyszy ukryty w gabinecie Damis, syn Orgona, i wbrew prośbom macochy donosi ojcu. Tartuffe nie zaprzecza. Nazywa siebie największym grzesznikiem, a Orgon bierze to za dowód pokory. Wypędza syna i wydziedzicza go. Żeby ukarać rodzinę, postanawia zapisać Tartuffe’owi cały majątek: „Ciebie jedynie, bracie, chcę za spadkobiercę”.
Akt IV: Orgon pod stołem
Kleant wyrzuca Tartuffe’owi, że pozwolił wygnać Damisa i przyjął jego spadek. Świętoszek wykręca się pobożnymi obowiązkami. Orgon przychodzi z gotowym kontraktem ślubnym. Marianna na kolanach prosi, żeby pozwolił jej raczej iść do klasztoru. Wtedy Elmira proponuje mężowi próbę: ma się schować pod stołem i sam posłuchać. Udaje przed Tartuffe’em, że odwzajemnia jego uczucie. Ten żąda natychmiastowego dowodu i mówi o Orgonie: „Wszak to człowiek stworzony, by go za nos wodzić”. Orgon wychodzi z ukrycia i każe mu opuścić dom. Tartuffe odpowiada, że dom należy już do niego. Orgon przypomina sobie też o szkatułce z papierami, którą dał mu na przechowanie.
Akt V: woźny, oficer i łaska księcia
Orgon wyznaje Kleantowi, że w szkatułce były dokumenty przyjaciela, który musiał uciekać z kraju. Wraca Damis, gotów bić się z oszustem. Pani Pernelle wciąż nie wierzy w winę Tartuffe’a. Przekonuje ją dopiero woźny sądowy, pan Zgoda, który przynosi nakaz opuszczenia domu do rana. Walery ostrzega, że Tartuffe zaniósł szkatułkę księciu i że Orgonowi grozi aresztowanie. Daje mu powóz i pieniądze na ucieczkę. Jest już za późno: Tartuffe wchodzi z oficerem gwardii. Oficer aresztuje jednak samego Tartuffe’a. Książę rozpoznał w nim poszukiwanego od dawna oszusta, unieważnił darowiznę i przebaczył Orgonowi przez wzgląd na jego dawne zasługi. Orgon zapowiada ślub Marianny z Walerym.
Pigułka jako osobny artykuł · Streszczenie scena po scenie · Plan wydarzeń
Streszczenie szczegółowe: akt po akcieWszystkie sceny pięciu aktów, z cytatami. 5 aktów · ok. 41 min
AKT I Scena 1
Pani Pernelle, Flipota, Marianna, Doryna, Damis, Kleant
„Rzecz dzieje się w Paryżu” . Pani Pernelle była oburzona i natychmiast chciała opuścić mieszkanie swojego syna – Orgona i synowej – Elmiry. Starsza kobieta nie mogła dłużej przebywać w domu, w którym nikt nie liczy się z jej zdaniem i gdzie:
„(…) nikt nic nie szanuje ni w czynach, ni w mowie I gdzie po prostu wszystko chodzi jak na głowie!”.
Gdy Doryna – panna respektowa Marianny, córki Orgona, próbowała się odezwać Pani Pernelle natychmiast kazała jej zamilknąć, ponieważ uważała ją za służącą. Dla niej to „mocna w gębie(...) impertynentka”. Starszą kobietę próbował udobruchać Damis, jej wnuk, ale jemu też się „oberwało”:
„Ty jesteś głuptas! Więcej ani słowa! (…) Już dawnom ojcu twemu w sposób dosyć jasny Tłumaczyła, że z syna pociechy nie zazna, Jeśli będzie w ten sposób chował go na błazna”.
Trzecią osobą próbującą powstrzymać Panią Pernelle od opuszczenia domu Orgona była Marianna, jej wnuczka. Starsza kobieta nazwała ją „cichą wodą” i powiedziała, że dobrze wie, na jakie stać ją wybryki.
Synowa usiłowała załagodzić sytuację, ale jej także Pani Pernelle udzieliła nagany. Elmira nie była rodzoną matką Marianny i Damisa, lecz drugą żoną Orgona, o wiele od niego młodszą. Prawdziwa matka dzieci Orgona już nie żyła. Tak Pani Pernelle wyraziła się o swojej synowej:
„Jesteś płocha, rozrzutna – to wprost oczy rani Patrzeć, jak wciąż się stroisz niby wielka pani; Jeśli dla męża tylko chce być piękną żona, Nie potrzebuje chodzić cała wyfioczona”.
Brat Elmiry – Kleant, także próbował namówić matkę Orgona, by ta została w mieszkaniu. Starsza kobieta powiedziała mu, że nic do niego nie ma, ale na miejscu swojego syna, kazałaby mu się wyprowadzić. Do tego dodała:
„Poglądy, jakie głosić ciągle się pan trudzi Nie nadają się wszakże dla uczciwych ludzi”.
Damis miał za złe swojej babci, że łaskawym okiem patrzyła jedynie na pana Tartuffe’a, nazywanego także Świętoszkiem. Pani Pernelle odpowiedziała, że niewielu jest tak zacnych ludzi na świecie. Nie podobało się jej także u wnuka:
„Że taki, jak ty, błazen w ciągłej z nim jest wojnie”.
Damis wyraził swoje zdanie na temat Tartuffe’a. Uważał, że nie może być tak, że jakiś obcy rządzi się w cudzym domu i do wszystkiego się wtrąca. Doryna stanęła po stronie Damisa. Uważała, że pan Tartuffe za wszystko krytykował mieszkańców domu i we wszystkim dopatrywał się grzechu:
„Bo ten krytyk żarliwy tylko sądzi, rządzi…”.
Pani Pernelle broniła Świętoszka, mówiąc, że on chce jak najlepiej dla rodziny Orgona. Pochwaliła także swojego syna, który namawiał pozostałych mieszkańców do pokochania Tartuffe’a. Damis odparł swojej babci, że nigdy nie przekona się do tak obłudnego człowieka. Doryna powiedziała o Świętoszku:
„(…) trudno już ścierpieć, a zwłaszcza Patrzeć, jak ten przybłęda w domu się rozgaszcza, Jak ten dziad, co gdy przyszedł, buty miał podarte, (…) Dzisiaj, zapominając łatwo o swej nędzy, Do roli pana domu ciśnie się czym prędzej”.
Pani Pernelle uważała jednak, że gdyby wszyscy słuchali Tartuffe’a, to w domu panowałby spokój i porządek. Doryna powiedziała wtedy o niechcianym gościu słowa, które najlepiej oddają jego charakter:
„Przed panią on świętego udaje niby to, A jest, mogłabym przysiąc, czystym hipokrytą”.
Pani Pernelle bardzo oburzona słowami służącej odpowiedziała, że mieszkańcy mają za złe Tartuffe’owi, że mówi im prawdę w oczy, że gardzi wszelkim grzechem i żyje jak święty. Doryna odpowiedziała, że podejrzewa, że wprowadzony przez Świętoszka zakaz urządzania hucznych zabaw w domu był spowodowany jego zazdrością o Elmirę, którą próbował uwieść. Słowa te jeszcze bardziej rozjuszyły starszą kobietę, która uznawała, że duża liczba gości przyczyniała się do ilości plotek krążących po okolicy na temat ich familii. Kleant uważał, że zakaz urządzania przyjęć nie niósł ze sobą niczego dobrego, a jedynie powodował, że przyjaciele odwracali się od rodziny. Kleant powiedział, że nie obchodzi go, co myślą o nich sąsiedzi:
„I bez względu, jak życie nasze sądzą inni, Nam niech starczy, że w sercu jesteśmy niewinni”.
Doryna powiedziała, że to pewnie ich sąsiadka – Dafne roznosiła o nich plotki. Uważała, że ludzie pokroju plotkarki, zamieszkującej tę samą kamienicę, próbują odwrócić uwagę innych ludzi od swoich niedoskonałości poprzez rozpowiadanie fałszywych wiadomości o sąsiadach. Pani Pernelle próbowała w jakikolwiek sposób zanegować słowa Doryny, powołała się więc na przykład swojej koleżanki-plotkarki – Oranty, także zamieszkującej w tej samej kamienicy, co rodzina Orgona.
Kobieta ta była pobożna i cnotliwa, więc na pewno nie rozpuszczała plotek po okolicy, aby odwrócić uwagę od swojego nieczystego życia. Doryna odpowiedziała, że Oranta z wiekiem zmieniła swój tryb życia. Odkąd starość nie pozwalała jej na wyuzdane zabawy, stała się dewotką, która rozpowiadała plotki z czystej zawiści.
Pani Pernelle zwróciła się do Elmiry, mówiąc, że Marianna nie powinna słuchać bredni opowiadanych przez Dorynę, która wszystkich w koło zagłuszała. Ponownie stanęła w obronie swojego syna, który, według niej, czynił szlachetnie przygarniając pod swój dach Tartuffe’a. O gościu mówiła:
„(…) człowiek ten od niebios jest tutaj zesłany, By prostować wasz umysł, sromotnie zbłąkany”.
Starsza kobieta uważała, że mieszkańcy powinni być wdzięczni Świętoszkowi za jego mądre rady. Mówiła, że zakaz hucznych przyjęć w mieszkaniu to najmądrzejsza rzecz, jaką można wprowadzić. Według niej zamęt, jaki niesie ze sobą przyjęcie, nie prowadzi do niczego:
„(…) to prawdziwie istna babilońska wieża Gdzie wszystko możesz słyszeć, wszystko prócz pacierza”.
Kobieta zauważyła, że Kleant śmieje się z jej słów, więc go natychmiast uciszyła. Pani Pernelle pożegnała się ozięble z Elmirą, zapewniając ją, że prędko nie wróci do tego domu. Starsza kobieta spoliczkowała swoją służącą – Flipotę, następnie powiedziała do niej:
„Hej, ty! Czego tak sterczysz z tą gębą niemądrą, Jakbyś wronę połknęła? No, ruszże się, flądro!”
Scena 2 Kleant, Doryna
Po wyjściu Pani Pernelle w mieszkaniu nie opadły jeszcze emocje związane z jej wizytą. Kleant cieszył się, że „starowinka” już sobie poszła. Zarówno brat Elmiry jak i Doryna, byli zgodni, że Pani Pernelle została omamiona przez Tartuffe’a. Służąca Marianny zwróciła uwagę, że Orgon był jeszcze bardziej wpatrzony w gościa, niż jego matka. Syn Pani Pernelle całkowicie się zmienił od momentu poznania Świętoszka. Mężczyzna nazywał „przybłędę” swoim bratem i kochał go bardziej niż własną rodzinę. Orgon dzielił się z nim swoimi największymi tajemnicami i słuchał go w każdej kwestii. Tartuffe stał się dla niego kimś, z kim nawet młoda kochanka nie mogłaby się równać:
„Słowem, szaleje za nim, świat w nim widzi cały”.
Scena 3 Elmira, Marianna, Damis, Kleant, Doryna
Elmira powiedziała bratu, że kiedy odprowadzała z dziećmi swoją teściową do drzwi, to nie ominęła jej kolejna porcja inwektyw ze strony starszej kobiety. Żona Orgona udała się na górę, by tam oczekiwać na swojego męża. Kleant powiedział, że musi omówić kilka ważnych spraw ze swoim szwagrem, dlatego poczeka na niego przy drzwiach.
Scena 4 Kleant, Damis, Doryna
Damis poprosił wuja, by ten wspomniał Orgonowi o zamiarach Marianny, która chciała wyjść za mąż za Walerego. Młody mężczyzna obawiał się, że Tartuffe zamieszał w głowie ojcu i ten nie pozwoli na ten ślub. Damis powiedział, że ta sprawa jest dla niego bardzo ważna, ponieważ zakochał się w siostrze Walerego.
Rozmowę mężczyzn przerwała Doryna, która zauważyła, że pan domu już idzie.
Scena 5 Orgon, Kleant, Doryna
Orgon spodziewał się, że przywita go Tartuffe, dlatego jego słowa wyraziły pewne rozczarowanie:
„A, to ty? Jak się masz?”,
tak przywitał się z Kleantem, pierwszą napotkaną osobą w mieszkaniu. Szwagier wypytywał Orgona o jego podróż służbową na wieś, ale gospodarz domu najpierw chciał usłyszeć od Doryny o wszystkim, co wydarzyło się ostatnio w jego mieszkaniu. Służąca powiedziała, że pani Elmira była dwa dni wcześniej bardzo chora i męczyła ją gorączka. Orgon przerwał jej i zapytał o Świętoszka. Doryna odpowiedziała, że u niego nic się nie zmieniło i że wyglądał jak okaz zdrowia. Orgon odparł: „Biedaczek!”. Doryna ponownie zaczęła opowiadać o chorobie pani Elmiry, o tym, że kobieta nie mogła nic jeść i uskarżała się na mocny ból głowy. Orgon ponownie jej przerwał i zapytał o Tartuffe’a. Służąca odpowiedziała, że gość z wielkim apetytem zjadł wielką kolację, na którą składał się barani comber i dwie kuropatwy. Orgon odparł po raz drugi: „Biedaczek!”. Doryna kontynuowała mówiąc, że pani Elmira przez całą noc nie mogła zmrużyć oka, ponieważ męczyły ją straszne bóle. Orgon ponownie jej przerwał, pytając o Tartuffe’a. Służąca powiedziała, że po kolacji położył się w swoim łóżku i smacznie spał do rana. Orgon odparł po raz trzeci: „Biedaczek!”. Służąca dalej opowiadała, że z samego rana panią Elmirę udało się namówić na upust krwi, co jej wyraźnie pomogło. Orgon po raz kolejny przerwał kobiecie i zapytał o Tartuffe’a. Doryna odpowiedziała, że gość z samego rana, do śniadania wypił trzy lampki wina. Orgon po raz czwarty odparł: „Biedaczek!”.
Scena 6 Orgon, Kleant
Kleant powiedział szwagrowi, że Doryna kpiła z niego za jego plecami. Ale nie potępił jej za to, ponieważ sam widział, jakie rzeczy wyprawiano w domu Orgona. Nie mógł zrozumieć, co takiego jego szwagier widział w Świętoszku i dlaczego pozwolił mu zamieszkać pod własnym dachem. Orgon oburzył się:
„Mój szwagrze, nie sądź rzeczy prędzej, Aż sam poznasz człowieka, o którego chodzi!”.
Kleant przyznał, że może i nie poznał dobrze Tartuffe’a, ale przejrzał zamiary Świętoszka. Orgon odparł, że gdyby jego szwagier bliżej poznał znamienitego gościa, to dostrzegłby jego wspaniałość. Mężczyzna próbował komplementować Świętoszka:
„Bo też to człowiek… człowiek… no, człowiek i kwita”.
Orgon opowiadał, że przy Tartuffe’ie:
„(…) cała się moja odradza istota, On wyzwala mą duszę z doczesnego błota”.
Pan domu opowiedział szwagrowi o tym, jak poznał Świętoszka. Mężczyzna często spotykał Tartuffe’a w kościele. Świętoszek zaimponował mu gorliwością swoich modlitw, podczas których nawet kładł się krzyżem na ziemi i całował posadzkę świątyni. Orgon rozmawiał z Wawrzyńcem – sługą Świętoszka, który powiedział mu, że jego pan żyje w wielkiej nędzy. Mężczyzna zaoferował swoją pomoc i wręczał Tartuffe’owi małe sumy pieniężne, ale ten na jego oczach rozdawał te pieniądze innym ubogim, zostawiając sobie niewielką część. Orgon uznał Świętoszka za dar nieba:
„(…) niebo go wwiodło w domu mego progi A z nim weszła pomyślność wszelka, spokój błogi”.
Mężczyzna zachwalał Tartuffe’a, mówiąc, że ten o wszystko się troszczy, nawet o Elmirę. Przy tym był bardzo surowy dla siebie i za każdy drobny grzech wymierzał sobie pokuty. Nawet zabicie pchły było dla Świętoszka wielkim grzechem.
Kleant nie mógł już dłużej słuchać słów swojego szwagra. Zarzucił mu, że dał się oszukać Tartuffe’owi. Reakcja Orgona była natychmiastowa, przerwał szwagrowi i powiedział, że jego słowa są obrazą dla religii:
„(…) to niedowiarstwo nie wyjdzie [ci] na zdrowie”.
Kleant zaatakował wszystkich ludzi o pobożności podobnej do tej, jaką posiadali Orgon i jego matka. Powiedział:
„Żądacie, aby wszyscy ludzie byli ślepi, I bezbożnikiem dla was jest, kto widzi lepiej! Kto przed waszym bałwanem nie uchyli czoła, Dla tego już na świecie nic świętego zgoła! ”.
Kleant powiedział, że o ludzkiej pobożności świadczy zawartość serca, a nie ostentacyjne gesty, takie jak leżenie krzyżem na posadzce kościoła. Tacy ludzie jak Tartuffe modlą się na pokaz. Nie rozumiał, jak to było możliwe, że jego szwagier dał się nabrać na sztuczki aktorskie Świętoszka, któremu ewidentnie chodziło o życie w bogactwie Orgona. Gospodarz poczuł się urażony słowami Kleanta:
„Tak, tyś jest najmądrzejszy z doktorów, a jakże!”
Szwagier wcale nie uważał się za mądrzejszego od kogokolwiek i dalej próbował tłumaczyć Orgonowi, że Tartuffe go oszukuje. O ludziach pokroju Świętoszka mówił:
„To, co dla wszystkich świętym być winno i wzniosłem Oni czynią niegodnie towarem, rzemiosłem, I losu pragną zyskać korzystną odmianę Przez obłudne wzdychania i posty udane”.
Bardzo długie i racjonalne wywody Kleanta jednak nie poskutkowały. Orgon zdawał się pozostawać niewzruszony słowami szwagra. Kleant zapytał zatem o ślub Marianny z Walerym. Otóż data wesela była już ustalona, ale okazało się, że Orgon zmienił zdanie, co do zamążpójścia swojej córki. Mężczyzna nie chce powiedzieć tego wprost, ale można wywnioskować, że rozważał zerwanie słowa danego Waleremu. Kleant postanowił, że ostrzeże narzeczonego Marianny, jak się sprawy mają.
AKT II Scena 1 Orgon, Marianna
Orgon przywołał do siebie córkę. Mężczyzna w oczekiwaniu na Mariannę rozglądał się w koło, czy nikt go nie podsłuchuje. Ojciec powiedział córce, że zawsze cenił w niej jej posłuszeństwo. Marianna nie ukrywała swojej uległości wobec Orgona:
„Uległość – oto dziecka największa ozdoba”.
Mężczyzna bez ogródek zapytał córkę, czy podoba się jej pan Tartuffe. Zdziwiona kobieta odpowiedziała, że zrobi wszystko, co rozkaże jej ojciec.
Scena 2 Orgon, Marianna, Doryna
(wchodzi po cichu i staje niedostrzeżona za Orgonem)
Orgon nakazał Mariannie, aby wmówiła sobie, że widzi mnóstwo zalet w osobie Tartuffe’a. Chciał też, żeby córka z jego woli wyszła za Świętoszka. Młoda kobieta nie wierzyła własnym uszom. Nie mogła uwierzyć, że ojciec prosił ją o coś takiego. Orgon uważał, że jego wola jest tożsama z wolą córki. Powiedział jej otwarcie:
„[Tartuffe] Będzie twoim małżonkiem – rzecz postanowiona”.
W tym momencie gospodarz zauważył stojącą za nią Dorynę. Służąca powiedziała, że słyszała już wcześniej o pomyśle Orgona i uważała go za czyste szaleństwo. Kobieta przestrzegła Mariannę, by nie pozwoliła sobie narzucić woli ojca. Doryna mówiła otwarcie o zaślepieniu Orgona:
„Czyż to możebne, by pan, człek roztropny, Z tą rozłożystą brodą i niezbyt pochopny Do szaleństw, tak zbzikował (…)”.
Mężczyzna przerwał służącej i ostrzegł ją, że długo nie będzie znosił takiego zachowania w swoim domu. Doryna nie mogła zrozumieć, dlaczego Orgonowi tak bardzo zależało na wydaniu Marianny za Świętoszka. Kobieta dziwiła się, że bogaty gospodarz chciał wydać swoją jedyną córkę za biedaka. Pan domu oburzył się i powiedział, że ubóstwo Tartuffe’a czyni go wspanialszym człowiekiem. Opowiadał o tym jak rzekomo Świętoszek wyzbył się bogactwa, by wieść życie ascety – świętego. Orgon powiedział, że ożenek spowoduje, iż Tartuffe ponownie będzie bogaty i cieszył się, że może dla niego to zrobić. Doryna zarzucała mężczyźnie, że Świętoszek od dawna chełpi się tym, że zostanie członkiem rodziny, a przecież takie zachowanie nie przystoi świętemu.
Kobieta dostrzegła, że Orgona denerwuje krytykowanie Tartuffe’a i zmieniła temat. Zapytała gospodarza wprost, jak może nakazywać swojej córce, za kogo ma wyjść. Doryna przekonywała, że takie małżeństwo z przymusu nie może być szczęśliwe. Dziwiła się, że ojciec przedkłada dobro przyjaciela nad szczęście własnej córki. Przekonywała, że to grzech, za który Orgon będzie odpowiadał przed Bogiem. Pan domu był wstrząśnięty wywodem kobiety:
„Widzę, że się rozumu trza uczyć od panny!”.
Doryna nie zaprzeczyła. Orgon zwrócił się do swojej córki, by ta nie słuchała służki, ale jego. Powiedział, że wprawdzie zobowiązał się wcześniej wobec Walerego, ale doszły do niego słuchy, że ten jest karciarzem i nie wiadomo, co takiemu przyjdzie do głowy. Ostatecznie tak określił narzeczonego córki:
„Libertyn – nikt w kościele nigdy go nie zoczy”.
Doryna odparła, że faktycznie, Walery nie pchał się pod ołtarz, żeby wszyscy widzieli, jaki jest pobożny. Orgon mówił córce, że małżeństwo z Tartuffe’em to dla niej dar niebios. Niczego jej nie zabraknie, a jej życie będzie niekończącym się pasmem słodyczy i szczęścia. Doryna wciąż broniła Marianny. Służąca w końcu powiedziała, że kocha Orgona, dlatego ciężej jej przyglądać się temu, jak omamił go Świętoszek. Kobieta powiedziała, że zrobi wszystko, aby nie doszło do ślubu Marianny z Tartuffe’em. Gdy Orgon wybuchł gniewem i nazwał kobietę „żmiją”, ta odpowiedziała:
„Co! Pan taki nabożny, w taką wściekłość wpada?”.
Mężczyzna poprosił po raz kolejny o ciszę i zwrócił się do córki, ale Doryna ponownie nie pozwoliła młodej kobiecie odpowiedzieć na słowa ojca. Gdy Orgon zachwalał urodę Tartuffe’a, Doryna złośliwie dopowiadała, że przypomina on „niedźwiadka”. Starsza kobieta powiedziała, że nie pozwoliłaby sobie narzucić małżonka. Orgon stracił cierpliwość i stanął w pozycji pełnej gotowości do wymierzenia policzka Dorynie, jeśli ta przerwie mu po raz kolejny. Mówiąc do Marianny raz po raz oglądał się na służącą, która milczała teraz jak grób. Mężczyzna próbował sprowokować Dorynę, lecz ta zaklinała się, że się nie odezwie. Dopiero uciekając kobieta krzyknęła, że póki żyje zrobi wszystko, by nie doszło do ślubu Marianny z Tartuffe’em. Orgon powiedział swojej córce, że służąca jest „istną żmiją”, ale nie ma teraz ochoty biegać za nią, żeby ją ukarać. Wyznał, że zuchwalstwo Doryny doprowadza go do szaleństwa. Mężczyzna udał się na spoczynek.
Scena 3 Marianna, Doryna
Doryna miała za złe Mariannie, że ta się nie odzywała i niemal zgodziła się na szalony pomysł ojca. Służąca powiedziała, że nie będzie nadstawiać więcej karku za córkę Orgona. Marianna nie wiedziała jak może sprzeciwić się woli ojca. Doryna powiedziała jej, że musi sama wybrać sobie mężczyznę, z którym chce spędzić resztę życia, a nie dawać sobie narzucać wolę innych ludzi. Marianna powiedziała:
„Cóż, gdy na widok ojca taki strach mnie zbiera, Że wprost na ustach słówko mi każde zamiera”.
Doryna zapytała ją wprost, czy kocha Walerego. Marianna oburzyła się nieco, ponieważ wiele razy zwierzała się służącej i ta powinna była wiedzieć, że z Walerym łączy ją najczystsza miłość. Młoda kobieta zapewniała, że takim samym uczuciem darzy ją jej wybranek i chcą spędzić ze sobą resztę życia. O ślubie z Tartuffe’em Marianna powiedziała:
„Gdy mnie doń zmuszą, raczej zginę z własnej ręki”.
Doryna zareagowała ironicznie. Powiedziała, że śmierć to najlepsze wyjście z tej sytuacji. Marianna zarzuciła jej brak ludzkich uczuć. Doryna powiedziała, że śmieszą ją ludzie, którzy opowiadają takie rzeczy jak córka Orgona, a tchórzą w najważniejszym momencie. Służąca zarzuciła dziewczynie, że poddała się woli ojca i nie stara się o Walerego. Marianna odpowiedziała, że to przecież ukochany powinien starać się o nią. Nie potrafiła przeciwstawić się własnemu ojcu i jego żądaniom. Doryna uznała, że w istocie młoda kobieta chce zostać żoną Tartuffe’a. Służąca naśmiewała się ze Świętoszka:
„Pan Tartuffe, ho, ho, to nie żadne bagatele, Ba, ba, Tartuffe, pi, pi, pi, można to rzec śmiele, Jest człowiekiem nie lada i przyzna świat cały Że zostać jego żoną to zaszczyt niemały!”.
Marianna poprosiła Dorynę, by ta przestała się nad nią znęcać i pomogła jej znaleźć wyjście z tej sytuacji. Służąca kontynuowała swoje wywody mówiąc:
„Nie, córka iść powinna za ojca rozkazem, Choćby jej małpę stręczyć chciał zamiast człowieka”.
Doryna pozostawała nieugięta i upierała się, że Tartuffe jest wspaniałym kandydatem na męża. Dopiero, gdy załamana Marianna chciała odejść, służąca zlitowała się i powiedziała, że spróbuje znaleźć jakieś wyjście z tej nieprzyjemnej sytuacji. Młoda kobieta odparła, że jeżeli nie uda się znaleźć rozwiązania to targnie się na swoje życie. Kobiety spostrzegły, że zbliżał się do nich Walery.
Scena 4 Walery, Marianna, Doryna
Walery podzielił się z Marianną wiadomością, którą zasłyszał, mianowicie, że jego narzeczona ma zamiar wyjść za mąż za Tartuffe’a. Kobieta odparła, iż właśnie takie jest życzenie jej ojca, który zmienił zdanie, co do jej ślubu (wcześniej obiecał Waleremu rękę swojej córki). Mężczyznę zdziwiły te słowa. Walery zapytał Mariannę, jak ta ma zamiar postąpić. Gdy dziewczyna poprosiła go o radę, odpowiedział, żeby postąpiła wedle woli ojca. Para zaczęła sobie nawzajem dogryzać. Walery uznawał, że kobieta chciała wyjść za Tartuffe’a, a Marianna twierdziła, że idzie za radą swojego niedawnego ukochanego. Doryna postanowiła się wycofać i przypatrywać się kłótni kochanków.
Walery zarzucał narzeczonej, że ta już dawno zdecydowała się poślubić Świętoszka, a nie jego. Kobieta przekornie nie zaprzeczała. Mężczyzna powiedział, że jest kobieta, której powierzy swoje uczucia i złamane serce. Marianna upierała się, że wcale jej na tym nie zależy i że niewielka to będzie dla niej strata. Walery już miał wyjść, ale zawrócił i wykrzyczał, że to kobieta jest wszystkiemu winna i nie powinna o tym zapomnieć.
Mężczyzna nie mógł jednak opuścić mieszkania Orgona i co rusz wracał, by coś dopowiedzieć Mariannie. Kobieta udawała, że jest jej obojętny los niedawnego narzeczonego. Gdy Walery był już przy drzwiach Doryna zatrzymała go i powiedziała, że oboje postradali rozum. Mężczyzna udawał, że opiera się służącej, i nie pozwolił się zaciągnąć do środka mieszkania. Marianna uznała, że Walery nie może na nią patrzeć i postanowił opuścić salon, wtedy Doryna puściła rękę mężczyzny i pobiegła za dziewczyną. W tym momencie młodzian uznał, że powinien opuścić mieszkanie, gdy służąca to zobaczyła puściła rękę Marianny i pobiegła za Walerym. Doryna nie wytrzymała i krzyknęła:
„Skończcież już raz te figle, chodźcie tu oboje!”.
Służąca wygarnęła im, że, zamiast poważnie rozmawiać, zachowują się jak szaleńcy. Zapewniła obojga, że jedno bez drugiego nie może przecież żyć. Kochankowie patrzyli na kobietę z konsternacją. Doryna nie wytrzymała i siłą przyciągnęła parę do siebie. Między kochankami zapanowała wreszcie zgoda. Służąca uknuła intrygę: radziła, by Marianna zgodziła się na ślub z Tartuffe’em, ale też by zrobiła wszystko, aby ceremonię odwlec jak najbardziej w czasie. Waleremu zaleciła, by za sprawą swoich przyjaciół domagał się od Orgona swoich praw. Służąca powiedziała też, że w intrydze wspomoże ich Damis, który także będzie wywierał presję na ojcu. Walery wyznał swoją miłość Mariannie, a dziewczyna odwdzięczyła się mu tym samym. Słysząc to Doryna powiedziała:
„Boże, ci kochankowie z swym wiecznym szczebiotem! Idźże pan już, powiadam!”.
Mężczyzna odszedł, ale zaraz powrócił, żeby coś powiedzieć, ale służąca nie pozwoliła mu na to i nakazała kochankom się rozejść.
AKT III Scena 1 Damis, Doryna
Damis, gdy dowiedział się o podjętej przez ojca decyzji o powierzeniu ręki Marianny Świętoszkowi, wpadł w wściekłość. Doryna, próbowała go uspokoić, ale mężczyzna mówił ciągle o ostatecznym porachowaniu się z Tartuffe’em. Służąca zasugerowała, że lepiej pozostawić tę sprawę Elmirze, ponieważ miała ona na niechcianego gościa największy wpływ. Doryna zauważyła, że:
„Jej stara się przymilić i myślę, że kto wie, Czy coś więcej nie kryje ta słodycz układna. Dałby Bóg, by tak było! Rzecz byłaby ładna!”.
Służąca już zaaranżowała rozmowę Elmiry z Tartuffe’em, ale chciała, by odbyła się ona „w cztery oczy”. Damis nie chciał do tego dopuścić i ukrył się w przyległym do pokoju gabinecie.
Scena 2 Tartuffe, Doryna
Po raz pierwszy spotykamy Tartuffe’a. Mężczyzna donośnym głosem, tak, aby wszyscy go słyszeli, nakazał Wawrzyńcowi – swojemu służącemu, by ten odwołał wszelkie wizyty, bo on miał zamiar iść do więźniów, aby rozdać im jałmużnę. Doryna po cichu nazwała jego zachowanie:
„Ileż w tym komedianctwa i szpetnej obłudy!”.
Zanim służąca odezwała się do Świętoszka, ten dał jej chusteczkę, aby zasłoniła sobie piersi, ponieważ widok ten mógłby zakłócić jego wewnętrzny spokój i wzbudzić grzeszne myśli. Doryna wyśmiała udawane zgorszenie Tartuffe’a i powiedziała, że jak na świętego, to jest skory do odczuwania pokus. Oznajmiła mu też, że gdyby on stanął przed nią nagi od stóp do głów, to jej nawet przez myśl nie przeszłyby zdrożne intencje. Świętoszek poczuł się urażony i chciał odejść, ale Doryna go przeprosiła i powiedziała, że niedługo zejdzie do niego Elmira. Po reakcji mężczyzny na te słowa służąca zorientowała się, że Tartuffe „czuje miętę” do pani domu:
„Złagodniał dziwnie w jednej chwili, Pewnam jest, że mnie moje przeczucie nie myli”.
Doryna wyszła z pokoju pozostawiając Świętoszka samego.
Scena 3 Elmira, Tartuffe
Tartuffe przywitał Elmirę w sposób niemal modlitewny, udzielając pani domu błogosławieństwa. Kobieta ironicznie podziękowała za powitanie. Już siedząc, mężczyzna zapytał o stan zdrowia Elmiry. Gdy odpowiedziała, że czuje się już znacznie lepiej, mężczyzna odparł, że to z pewnością za sprawą jego żarliwych modlitw o jej powrót do zdrowia. Tartuffe powiedział:
„O twe zdrowie czyż można być nadto troskliwym? By je ocalić, moje oddałbym z rozkoszą”.
Kobieta po raz kolejny odpowiedziała w ironiczny sposób:
„Chrześcijańskie uczucia zbyt pana unoszą…”.
Elmira chciała przejść do sedna sprawy i porozmawiać. W tym momencie Damis uchylił drzwi od gabinetu, by móc słyszeć, co dzieje się w pokoju obok. Tartuffe powiedział, że otworzy przed nią swe serce i chwycił dłoń kobiety ściskając palce. Gdy Elmira krzyknęła, że sprawia jej to ból, Świętoszek zapewnił, że to z czystej przyjaźni i chwycił ją lubieżnie za kolano. Kobiecie udało się odsunąć z fotelem, ale Tartuffe przysunął się do niej. Pani domu spróbowała zacząć rozmowę i zapytała, czy to prawda, że jej mąż obiecał gościowi rękę Marianny. Świętoszek odparł, że tak, ale bardziej niż z poślubienia córki Orgona cieszył się, że zamieszka w jego domu. Tartuffe powiedział, że jest tylko człowiekiem, dlatego nie może wyrzec się wszystkich ludzkich pragnień. Świętoszek wyznał Elmirze, że widział w niej najwspanialsze dzieło boskie. Na początku zdawało mu się, że kobieta stoi na jego drodze do zbawienia, ale z czasem zrozumiał, że jest ona darem niebios:
„W tobie moja nadzieja, dobro, spokój leży, Od ciebie me zbawienie lub rozpacz zależy”.
Elmira podziękowała za te słowa i zapytała, czy człowiek tak pobożny może sobie pozwolić na uleganie sercu. Tartuffe odpowiedział:
„Będąc nabożnym, czyż być człowiekiem przestałem? I czyż w sercu, olśnionym przez boskie uroki, Mogłem z zimną rozwagą ważyć moje kroki?”.
Mężczyzna powiedział, że daleko mu do anioła, a winą za to obarczył wdzięki pani Elmiry. Świętoszek bez ogródek wyznał kobiecie swoje uczucia, powiedział jej, że ją pragnie. Tartuffe zapewnił ją, że z ludźmi takimi jak on:
„(…) co się muszą kryć z miłością swoją, Kobiety żadnej zgoła zdrady się nie boją”.
Mężczyzna zapewnił, że zadba o to, aby nikt nie dowiedział się o tym, że Elmira będzie zdradzać z nim męża. Elmira oburzona powiedziała, że przekaże te słowa Orgonowi. Tartuffe pośpiesznie przeprosił kobietę i powiedział, że była świadkiem chwili jego słabości. Zapewnił, że nie ma potrzeby informować pana domu o wydarzeniach, jakie miały przed momentem miejsce. Elmira zgodziła się nie mówić o niczym mężowi pod warunkiem, że Tartuffe wycofa się z pomysłu poślubienia Marianny i poprze jej związek z Walerym.
Scena 4 Elmira, Damis, Tartuffe
Do pokoju, w którym Elmira rozmawiała z Tartuffe’em, wpadł Damis i powiedział, że wszystko słyszał i miał zamiar powiedzieć o wszystkim ojcu. Cieszył się na myśl, że w końcu zdemaskował fałsz Świętoszka. Elmira nie zgodziła się, twierdząc, że dała mężczyźnie słowo, że nikt się nie dowie o jego „chwili słabości”. Uważała też, że wdzięczność Tartuffe’a może przynieść wszystkim spore korzyści. Damis jednak nie słuchał argumentów kobiety i uważał, że fakt przyłapania Świętoszka na gorącym uczynku jest darem niebios i musi z niego skorzystać, ponieważ kolejna taka okazja może się już nie nadarzyć. Mimo próśb Elmiry Damis zamierzał o wszystkim opowiedzieć swojemu ojcu, a okazja ku temu właśnie się zbliżała, ponieważ nadchodził Orgon.
Scena 5 Orgon, Elmira, Damis, Tartuffe
Damis opowiedział ojcu o wszystkim, co miało miejsce w tym pokoju. O tym, jak Tartuffe obłapywał Elmirę. Kobieta zlekceważyła powagę sytuacji i powiedziała, że dopóki kobieta potrafi się obronić przed zalotnikami, dopóty nie może być mowy o jakimkolwiek uszczerbku na jej honorze.
Scena 6 Orgon, Damis, Tartuffe
Orgon zapytał Świętoszka, czy słowa Damisa są prawdziwe. Tartuffe odpowiedział, że niestety tak. Z fałszywą pokorą przyznał się do winy:
„Tak mój bracie, jam winny, zbrodniarz godzien kary, Jam grzesznik zatwardziały, pełen brudu, złości Łotr występny, co żadnej niewart jest litości”.
Przesadna karność Świętoszka robi wrażenie na Orgonie, który zarzucił Damisowi:
„A, zdrajco, ty się ważysz fałszem oczywistym Podsuwać brudne myśli jego chęciom czystym?”.
Młodzieniec nie mógł zrozumieć, że jego ojciec zamiast Tartuffe’a to właśnie jego nazywa „zdrajcą”. O dziwo Świętoszek wstawił się za Damisem i powiedział, że jest winien wszystkich zarzutów. Przyznał, że:
„Choć cały świat w świętości szatę mnie ubiera, Jam nic nie wart, mój bracie, ach prawda to szczera!”.
Tartuffe zwrócił się do Damisa i nazwał siebie podłym zdrajcą, złodziejem i łotrem. Szczerze wyznawał, że zasługuje na największe potępienie. Orgon nie mógł słuchać tych słów i miał za złe synowi, że doprowadził jego przyjaciela do takiego stanu. Pan domu podniósł kajającego się na kolanach Tartuffe’a, a jednocześnie ganił swojego syna. Orgon padł wreszcie na kolana przed Świętoszkiem i klęczeli razem. Damis nie mógł zrozumieć zachowania ojca, który wydawał się bezgranicznie zaślepiony pobożnością swojego przyjaciela. Orgon rozzłościł się i powiedział, że nikomu nie uda się podstępem przepędzić Tartuffe’a z jego domu, a żeby go zatrzymać w nim na stałe postanowił jeszcze dziś ożenić go z Marianną. Damis nie wierzył własnym uszom. Pan domu okazał się być tyranem:
„Ja wam wnet pokażę, Żem tu panem i słuchać macie, gdy ja każę. Dalej, szelmo, odwołaj, padnij na kolana I za wszystkie oszczerstwa przeproś mi tu pana”.
Gdy Damis odmówił, ojciec wpadł w furię i przepędził go z domu oświadczając, że przy okazji go wydziedziczył i przeklął.
Scena 7 Orgon, Tartuffe
Orgonem wciąż targały emocje. Tartuffe wykazał się po raz kolejny swoją obłudą mówiąc o Damisie:
„Niech mu niebo daruje, jak ja darowałem!”.
Powiedział też przyjacielowi, że czuje, iż w domu wszyscy próbują go oczernić. Świętoszek wyznał, że niewdzięczność domowników spowoduje niedługo, że pęknie mu serce. Orgon słysząc to zalał się łzami i pobiegł do drzwi, krzycząc za Damisem, że żałuje, iż pozwolił mu odejść cało. Tartuffe powiedział przyjacielowi, że nie może dłużej mieszkać w jego domu i powinien się wyprowadzić. Orgon przyjął te słowa z trwogą. Świętoszek powiedział, że nienawiść, jaką darzą go domownicy zakłóca jego spokój. Gospodarz zapewniał, że nikt nie będzie w stanie wmówić mu, że jego przyjaciel zrobił cokolwiek złego.
Tartuffe uciekł się do podstępu i powiedział, że Orgon pewnie zawierzy swojej żonie, gdy ta powie mu o jakichś grzeszkach, popełnionych przez gościa, którego wszyscy próbują się pozbyć. Pan domu odpowiedział po myśli Świętoszka, zapewniając go, że na pewno nie usłucha żony. Orgon nie mógł się pogodzić z odejściem Tartuffe’a:
„Nie, ty mnie nie opuścisz – o me życie chodzi”.
Świętoszek łaskawie zgodził się zostać, ale zastrzegł, że będzie unikał Elmiry, aby nie dawać nikomu powodów do złośliwych plotek. Orgon odparł, że na przekór wszystkim, Tartuffe powinien spędzać z jego żoną jak najwięcej czasu. Pan domu obiecał także Świętoszkowi dość nieoczekiwanie:
„Ciebie jedynie, bracie, chcę za spadkobiercę”.
Orgon zapewnił, że przyjaciel jest dla niego ważniejszy niż najbliższa rodzina. Mężczyźni udali się, aby spisać postanowienia pana domu na papierze.
Po tej rozmowie pozycja Tartuffe’a w domu Orgona znacznie wzrosła.
AKT IV Scena 1 Kleant, Tartuffe
Brat pani Elmiry dowiedział się o wypędzeniu Damisa z domu. Zarzucił, więc Tartuffe’owi, że to nie po chrześcijańsku pozwolić ojcu wygnać syna za cudze przewinienia. Kleant ostrzegł Świętoszka, że lepiej by było dla niego, gdyby przyczynił się do powrotu Damisa do domu. Tartuffe powiedział, że nie czuje on urazy do syna Orgona za słowa, jakie ten skierował pod jego adresem, ale Stwórca zadecydował, że jeśli Damis ma powrócić, to niechcianemu gościowi trzeba będzie odejść.
Kleant uznał, że słowa Tartuffe’a są sprzeczne z ogólnie przyjętym twierdzeniem, że Bóg chce, aby ludzie sobie wybaczali. Świętoszek powiedział, że przecież przebaczył Damisowi, ale po tej zniewadze nie mógłby mieszkać z nim pod jednym dachem. Kleant zastanawiał się też, jakim prawem Tartuffe przyjął od Orgona dokumenty, czyniące go głównym spadkobiercą rodzinnego majątku. Świętoszek wytłumaczył, że zgodził się z wolą pana domu i przyjął spadek, ponieważ on jako jedyny może sensownie wydać powierzone mu pieniądze:
„Dla bliźniego pożytku i dla niebios chwały”.
Kleant jednak twierdził, że Tartuffe postąpił niegodnie pozbawiając spadku prawowitego dziedzica. Zarzucał też, że jeżeli mężczyzna nie potrafił żyć w zgodzie z Damisem, to sam powinien odejść, a nie zmuszać syna gospodarza do opuszczenia domostwa. Tartuffe poczuł, że nie będzie miał argumentów w dyspucie z Kleantem i zasłonił się „nabożną sprawą”, którą musiał jak najszybciej załatwić. Świętoszek pożegnał się i wybiegł z domu.
Scena 2 Elmira, Marianna, Kleant, Doryna
Doryna dostrzegła w Kleancie poplecznika w sprawie odwołania zaplanowanych na wieczór zaślubin. Kobieta zdała sobie sprawę, że Orgon stał się nieugiętym tyranem i niesłychanie ciężko wpłynąć teraz na jego decyzję. Służka powiedziała bratu Elmiry, że Mariannie pęknie serce, jeśli ojciec zmusi ją do ślubu z Tartuffe’em. Zamilkła, gdy usłyszała kroki zbliżającego się pana domu.
Scena 3 Ci sami i Orgon
Orgon zadowolony z siebie pokazał zgromadzonym dokument, w którym zawarte było postanowienie o zamążpójściu córki. Marianna padła przed ojcem na kolana i ze łzami w oczach błagała, by nie kazał jej wyjść za człowieka, którego nie kocha. Ojciec, słysząc te słowa, dodawał sobie po cichu otuchy i odwagi. Dziewczyna kontynuowała swoje żale i mówiła, że nie ma nic do przyjaźni ojca z Tartuffe’em, nie ma też nic przeciwko temu, żeby oddał mu jej część spadku. Błagała, żeby Orgon pozwolił jej chociaż zamieszkać w klasztorze, jeśli nie może patrzyć na jej szczęście. Ojciec jednak pozostawał chłodny na łzy i słowa córki:
„Im więcej czujesz doń [Tartuffe’a] niechęci, Tym więcej jej zwalczanie duszę twą uświęci”.
Mężczyzna nie pozwolił nikomu bronić spraw Marianny. Elmira powiedziała, że dziwi się zaślepieniu męża. Orgon nie przejmował się jej słowami, ponieważ wcześniej obiecał Tartuffe’owi, że nie będzie słuchał się żony. Kobieta zaproponowała, że pan domu przekona się na własne oczy, że jego przyjaciel jest zwykłym oszustem i naciągaczem. Orgon zgodził się i przystał na intrygę Elmiry, chociaż był święcie przekonany, że kobieta blefuje. Gospodyni nakazała Dorynie wezwać Tartuffe’a do pokoju, a Kleanta i Mariannę poprosiła o pozostawienie jej samej z mężem.
Scena 4 Elmira, Orgon
Elmira nakazała swojemu mężowi, aby ten ukrył się pod stołem. Z trudem udało jej się nakłonić Orgona, by wszedł pod mebel. Kobieta powiedziała, że małżonek nie będzie mógł mieć jej za złe słów i czynów, jakich ona użyje w rozmowie z Tartuffe’em:
„Chcę udać miłość, co go przywiedzie do zguby”.
Do pokoju zbliżał się Świętoszek.
Scena 5 Tartuffe, Elmira, Orgon
(pod stołem)
Kobieta poprosiła Tartuffe’a, by ten zamknął za sobą drzwi, ale najpierw rozejrzał się czy nikt ich nie podsłuchuje. Wyznała, że chce uniknąć takiej sytuacji, jak ta, która miała miejsce rankiem, gdy nakrył ich Damis. Cieszyła się jednocześnie, że syn Orgona w niczym nie będzie mógł im przeszkodzić tym razem. Kobieta powiedziała:
„(…) tu sam na sam z panem przebywam swobodnie I mogę ci odsłonić serca mego wnętrze, Nazbyt czułe na pierwsze twe słowa gorętsze”.
Tartuffe wydawał się być zdezorientowany słowami Elmiry. Kobieta wytłumaczyła, że jej wcześniejsze zachowanie było podyktowane strachem, ale teraz niczego się nie boi. Zapewniła także, że jej prośba, aby nie żenił się z Marianną wynikała z jej czystej zazdrości. Tartuffe wykazał się swoją bezczelnością i powiedział, że nie uwierzy słowom Elmiry, dopóki ta nie da mu wyraźnego dowodu swojej miłości. Słysząc to kobieta kaszlnęła trzy razy, aby zwrócić uwagę siedzącego pod stołem męża na zachowanie Tartuffe’a. Elmira próbowała się bronić, mówiąc, że nie wypada tak od razu przechodzić do czynów. Świętoszek jednak nalegał:
„Nie śmiem ufać w wyznania twego lube skutki I każde twe zaklęcie z niewiarą się spotka, Póki jej nie pokona rzeczywistość słodka”. Elmira krzyczała ze zdziwieniem, że miłość Tartuffe’a do niej jest niezwykle gwałtowna i stanowcza. Zarzucała, że nikomu nie wypada tak nalegać na kobietę. Żona Orgona zapytała Świętoszka, jak może okazać mu swoje uczucia, aby jednocześnie nie obrażać niebios. Tartuffe odpowiedział, że jeżeli niebo ma być dla nich jakąś przeszkodą, to on wnet ją usunie. Kobieta zapytała, czy nie grozi za to żadna kara. Mężczyzna podzielił się z nią swoją filozofią, mianowicie, że każdy niecny występek można usprawiedliwić, jeśli był on uczyniony w dobrej intencji. Następnie zbliżył się do Elmiry i powiedział:
„Niech mi się tylko pani prowadzić pozwoli! Chciej spełnić me pragnienia, a ja w tej potrzebie Odpowiadam za wszystko, grzech biorę na siebie!”.
Kobieta wyczuła, że sprawy zabrnęły już za daleko i zaczęła donośnie kaszleć, by dać tym znak mężowi, że może już wyjść spod stołu, ale Orgon wciąż tam siedział i nie mógł uwierzyć w to, czego był świadkiem. Tartuffe zbliżał się coraz bliżej do Elmiry i powiedział:
„(…) zło naszych postępków w ich rozgłosie leży. Zgorszenie świata – oto, co sumienie gniecie, I wcale ten nie grzeszy, kto grzeszy w sekrecie”.
Kobieta nie widziała innego wyjścia, niż poddać się Świętoszkowi, uczyniła przy tym aluzję swojemu mężowi, że to on jest winny tej sytuacji. Elmira poprosiła Tartuffe’a, by otworzył drzwi od pokoju i rozejrzał się, czy Orgon nie zbliża się do nich. Świętoszek wypowiedział się tak o swoim przyjacielu:
„Wszak to człowiek stworzony, by go za nos wodzić”.
Kobieta nalegała jednak, by mężczyzna przeszedł się po domu i sprawdził, czy jej mąż nie ukrywa się gdzieś.
Scena 6 Orgon, Elmira
Orgon wyznał, że mylił się co do Tartuffe’a i nazwał go „łotrzykiem”. Elmira jednak chciała udowodnić mu, jaki popełnił błąd przyjmując gościa do ich domu i nakazała mu wrócić pod stół. Mężczyzna nie zgodził się. Jego żona uważała, że wciąż brakowało jej najważniejszego dowodu obciążającego Tartuffe’a. Gdy Świętoszek wrócił do pokoju Orgon natychmiast ukrył się za Elmirą.
Scena 7 Tartuffe, Elmira, Orgon
Tartuffe, nie widząc pana domu, powiedział Elmirze, że mieszkanie jest puste i nikt im nie przeszkodzi. Podchodząc do kobiety by ją przytulić, ta odsunęła się i oczom Świętoszka ukazał się Orgon. Mężczyzna wygarnął swojemu niedawnemu przyjacielowi:
„(…) żenisz się z mą córką, a pożądasz żony!”.
Orgon uznał, że nie potrzebuje więcej dowodów na to, że cała jego rodzina miała rację, co do Tartuffe’a. Świętoszek próbował się tłumaczyć, ale pan domu nakazał mu spakowanie się i natychmiastowe opuszczenie jego mieszkania. Wtedy Tartuffe pokazał swoje prawdziwe oblicze:
„Ty je opuścisz raczej, ty, co z niesłychanem Zuchwalstwem gadasz do mnie, jakbyś tu był panem”.
Do Orgona dotarło, że dom jest teraz własnością Świętoszka, ponieważ wszystko jest na niego przepisane.
Scena 8 Elmira, Orgon
Elmira nie wiedziała, o co chodziło Tartuffe’owi. Skruszony mąż wyznał jej, że zbyt pośpiesznie uraczył gościa darowizną, która czyniła z niego posiadacza całego ich majątku. Orgon z przerażeniem pobiegł na górę, by sprawdzić, czy nadal znajduje się tam „pewien ważny przedmiot”.
AKT V Scena 1 Kleant, Orgon
Orgon zdradził Kleantowi, że powierzył Tartuffe’owi szkatułkę, której zawartość była dla niego kompromitująca i czyniła z niego zdrajcę. Kleant zdziwił się, że jego szwagier powierzył komukolwiek tak cenne dokumenty. Orgon opowiedział o swojej rozmowie ze Świętoszkiem, w której opowiedział mu o wszystkich swoich grzechach z przeszłości, które w ówczesnych czasach byłyby dla niego kompromitujące. Gdy Tartuffe zadeklarował się, że przechowa u siebie szkatułkę z dokumentami Orgon zgodził się natychmiast, czego teraz żałował. Kleant ponownie zganił postawę szwagra, który zawierzył wszystkie swoje sekrety nieznanemu przecież człowiekowi. Orgon przyznał, że zwiodła go powierzchowna pobożność Świętoszka. Kleant wykazał się rozsądkiem i trzeźwością myślenia, mówiąc szwagrowi, że nie każdy pobożny człowiek na świecie postępuje jak Tartuffe.
Scena 2 Orgon, Kleant, Damis
Do mieszkania powrócił Damis, który dowiedział się o niecnym czynie Tartuffe’a. Orgon przyznał się przed synem do błędu. Syn mężczyzny postanowił, że rozprawi sam się z oszustem i obetnie mu uszy, po czym „ubije go na miejscu”. Młodzieńczy zapał Damisa ostudził Kleant, który powiedział, że należy znaleźć inne wyjście z tej kłopotliwej sytuacji.
Scena 3 Pani Pernelle, Orgon, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna
Do mieszkania powróciła starsza Pani Pernelle i powiedziała, że doszły ją słuchy o strasznych wydarzeniach, jakie rzekomo miały miejsce w domostwie jej syna. Orgon wyznał matce, że Tartuffe okazał się wielkim oszustem, który skorzystał na jego naiwności, a teraz próbuje zawłaszczyć sobie jego majątek. Z pana domu pozwoliła zadrwić sobie Doryna, mówiąc: „Biedaczek!”. Pani Pernelle nie dawała jednak wiary słowom syna. Uważała, że dobroć Tartuffe’a u każdego potrafi wzbudzić zawiść. Staruszka uważała, że Orgon uległ pozostałym domownikom. Pani Pernelle swoim uporem doprowadzała syna do szaleństwa. Mężczyzna przekonał się na własnej skórze jak czuli się członkowie jego rodziny, próbujący przekonać go do obłudy Tartuffe’a. Kleant uznał, że przekomarzanie się z Panią Pernelle to strata czasu. Brat Elmiry uważał, że dowody znajdujące się w rękach Świętoszka są tak silne, że nie mogą z nim zadzierać, ale muszą próbować go udobruchać. Orgon spostrzegł, że do mieszkania wszedł Pan Zgoda, nakazał więc Dorynie, by ta dowiedziała się czego chciał gość.
Scena 4 Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Marianna, Kleant, Damis, Doryna, Pan Zgoda
Pan Zgoda był człowiekiem, który podobnie jak Tartuffe manifestował wszystkim wkoło swoją pobożność. Doryna powiedziała mężczyźnie, że Orgon ma teraz gości i nie może go przyjąć. Pan Zgoda odparł, że jego widok i informacje, jakie posiada niezmiernie uradują pana domu. Nakazał Dorynie, by powiedziała swojemu państwu, że przysyła go pan Tartuffe. Kobieta spełniła jego prośbę. Kleant uznał, że należy wysłuchać posłannika Świętoszka. Pan Zgoda witając się z domownikami zrobił to w sposób łudząco podobny do sposobu, jakim posługiwał się Tartuffe. Wysłannik Świętoszka zapewnił pana domu, że przed wieloma laty pracował u jego ojca, dlatego darzył jego rodzinę wielkim sentymentem. Orgon poprosił gościa o przedstawienie się. Pan Zgoda oznajmił, że jest pracownikiem miejskiego sądu i przybył z nakazem natychmiastowego zwolnienia mieszkania.
Mężczyzna przedstawił dokument (podpisany przez Orgona), który świadczył o tym, że to Tartuffe jest obecnie legalnym zarządcą lokalu, w którym wszyscy teraz się znajdowali. Damis nie wytrzymał i próbował zastraszyć Pana Zgodę, ale mężczyzna nie przestraszył się gróźb młodzieńca. Orgon nie potrafił znaleźć wyjścia z tej sytuacji. Pełnomocnik Tartuffe’a powiedział, że wyrok eksmisji został zawieszony do rana, a do tego czasu będzie on sprawował pieczę nad mieszkaniem i domownikami. Mężczyzna zażądał wszystkich kluczy i zapowiedział, że zbliżającą się noc spędzi razem z domownikami i grupą dziesięciu mężczyzn, którzy z samego rana zajmą się wynoszeniem mebli. Orgon na stronie powiedział Kleantowi, że dałby wiele, żeby tylko móc porachować kości Panu Zgodzie. Szwagier uspokoił go, mówiąc, że to tylko pogorszy sprawę. Damis z trudem, ale obiecał, że powstrzyma się przed pobiciem niechcianego gościa. Doryna natomiast nie mogła się powstrzymać:
„Patrząc na pańskie plecy, szczera chętka bierze, Żeby tak porachować mu kijem pacierze”.
Pan Zgoda ostrzegł kobietę, że za takie żarty może grozić jej więzienie. Kleant ponaglił mężczyznę, by skończył wreszcie załatwiać formalności i wyniósł się z mieszkania. Gdy urzędnik opuścił domostwo Orgona, ten krzyknął za nim:
„Bodajś kark skręcił razem z tym, co cię wyprawił!”.
Scena 5 Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna
Orgon zapytał swoją matkę, czy potrzebuje jeszcze jakiś dowodów na obłudę Tartuffe’a. Kobieta odparła:
„Głowę tracę, dalibóg, spadłam jak z księżyca!”.
Doryna pozwoliła sobie zakpić z Pani Pernelle mówiąc, że Świętoszek dla jej dobra ograbił ją z bogactwa, ponieważ mogłoby ono doprowadzić do zepsucia kobiety i uniemożliwieniu jej zbawienia. Orgon uciszył Dorynę. Kleant wyszedł ze szwagrem do innego pokoju, by tam zastanowić się nad krokami, które trzeba było podjąć, ażeby wydostać się z tej kłopotliwej sytuacji.
Scena 6 Walery, Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna
Do mieszkania wszedł Walery, który miał dla Orgona złe wiadomości. Otóż dotarły do niego słuchy, że Tartuffe oczernił pana domu w oczach księcia i przedstawił mu dokumenty świadczące o winie Orgona. Usłyszał też, że książę nakazał wojskom by aresztowały mężczyznę posądzonego o zdradę. Kleant wiedział, że teraz już nic ich nie uratuje przed utratą majątku. Orgon powiedział:
„Człowiek, trzeba to przyznać, jest nikczemne zwierzę! ”.
Walery przyszedł jednak z pomocą. Oświadczył, że przed domem czeka jego powóz, który wywiezie Orgona w bezpieczne miejsce. Pan domu odparł, że na pewno kiedyś się odwdzięczy, a teraz musi uciekać. Kleant zapewnił go, że postarają się jakoś rozwiązać ten problem i oczyszczą go z zarzutów.
Scena 7 Tartuffe, Orgon, Oficer gwardii, Pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Walery, Damis, Doryna
W drzwiach pojawił się Tartuffe i powstrzymał Orgona przed ucieczką. Świętoszek powiedział, że zaraz do mieszkania przyjdzie oficer, aby wykonać rozkaz księcia. Rodzina Orgona zaczęła atakować Tartuffe’a, nazywając go łotrem i niewdzięcznikiem, ale mężczyzna nic sobie z tego nie robił. Sam Orgon zapytał go, dlaczego wyrządza tak wielką krzywdę komuś, kto udzielił mu pomocy i zabrał z ulicy. Świętoszek odparł obłudnie, że miłość do księcia i karność wobec niego jest silniejsza niż cokolwiek innego. Doryna słysząc to krzyknęła:
„Jak on umie w zdradzieckim sposobie Z najczcigodniejszych uczuć płaszczyk skroić sobie!”.
Tartuffe miał już dość słuchania zarzutów pod swoim adresem i wezwał oficera gwardii, by ten czynił swoje powinności. Funkcjonariusz odpowiedział:
„Tak, masz słuszność, zbyt długo przewlekamy sprawę W porę słowo zachęty rzuciłeś łaskawe; By je spełnić, chciej za mną udać się bez zwłoki Do więzienia, gdzie dalsze usłyszysz wyroki!”.
Słowa te zdezorientowały wszystkich zgromadzonych, a najbardziej samego Świętoszka. Oficer powiedział Orgonowi, że książę sprawdził akta Tartuffe’a i okazało się, że był on od wielu lat poszukiwanym oszustem. Dodał też, że miłościwie panujący władca puścił w niepamięć dokumenty oczerniające Orgona i rozwiązał wszelkie umowy przekazujące majątek Tartuffe’owi, w nagrodę za zasługi sprzed lat. Wiadomość ta wprawiła wszystkich domowników w euforię.
Scena 8 Pani Pernelle, Orgon, Elmira, Marianna, Kleant, Walery, Damis, Doryna
Kleant ponownie wykazał się zdrowym rozsądkiem i zaapelował do Orgona, żeby ten przestał szydzić z Tartuffe’a i pośpieszył do księcia, by klęknąć przed nim i podziękować. Mężczyzna przyznał słuszność szwagrowi i zarządził, że wszyscy udadzą się teraz do władcy, a po powrocie Orgon miał zamiar:
„(…) się poświęcić (…) I szczęśliwie uwieńczyć kochanka zapały, Co i w niedoli umiał być wierny i stały”.
Bohaterowie: Tartuffe, Orgon i domownicyKim są i co robią. ok. 3 min
- Tartuffe: oszust udający świętego. Chce przejąć majątek Orgona, ożenić się z jego córką i uwieść jego żonę. Zostaje aresztowany.
- Orgon: zamożny mieszczanin, ślepo zapatrzony w Tartuffe’a. Wypędza dla niego syna i zapisuje mu dom.
- Elmira: druga żona Orgona. Rozsądna i opanowana, demaskuje obłudnika.
- Marianna: córka Orgona, posłuszna i lękliwa. Kocha Walerego.
- Damis: syn Orgona, porywczy. Wypędzony za powiedzenie prawdy.
- Kleant: brat Elmiry, głos rozsądku i umiaru.
- Doryna: pokojówka Marianny, dowcipna i odważna. Mówi panu prawdę w oczy.
- Pani Pernelle: matka Orgona, dewotka, która broni Tartuffe’a do końca.
- Walery: narzeczony Marianny. W finale pomaga Orgonowi.
- Pan Zgoda i oficer gwardii: woźny z nakazem eksmisji i wysłannik księcia.
„Świętoszek”: bohaterowie
Orgon poznał go w kościele, gdzie Tartuffe modlił się tak żarliwie, że zwracał uwagę wszystkich. Przyjęty do domu, szybko zaczął w nim rządzić: zakazał przyjęć, pouczał domowników i pilnował pani domu. Przy Orgonie mówi o niebie i pokucie. Naprawdę lubi dobrze zjeść, wypić i pożąda Elmiry. Na scenie pojawia się dopiero w trzecim akcie. Gdy Damis oskarża go przed ojcem, Tartuffe udaje skruszonego grzesznika i wychodzi z tego jeszcze silniejszy: dostaje w darowiźnie cały majątek. Zdemaskowany przez Elmirę, zrzuca maskę. Każe eksmitować rodzinę i donosi na Orgona księciu. Gubi go własny donos, bo książę rozpoznaje w nim dawno poszukiwanego przestępcę i każe go aresztować.
Tartuffe: charakterystyka tytułowego Świętoszka
Tytułowy Świętoszek to religijny hipokryta, który swoją fałszywą pobożnością mami Orgona, aby położyć rękę na jego majątku. Wywodzi się ze szlachty, ale stracił cały swój dobytek i szuka sposobu, aby ponownie się wzbogacić. Zwrócił na siebie uwagę Orgona, poprzez swoją przesadną pobożność. Dzięki temu wkupił się w łaski zamożnego mieszczanina, który przyjął go do swojego domu. Tak jego historię opisuje Doryna: „(…) trudno już ścierpieć, a zwłaszcza Patrzeć, jak ten przybłęda w domu się rozgaszcza, Jak ten dziad, co gdy przyszedł, buty miał podarte, (…) Dzisiaj, zapominając łatwo o swej nędzy, Do roli pana domu ciśnie się czym prędzej”.
Orgon: charakterystyka
Orgon jest postacią złożoną. Z treści dramatu wynika, że za młodu był walczącym u boku króla człowiekiem. Przed rozpoczęciem akcji Świętoszka był człowiekiem racjonalnym i szanowanym przez rodzinę. Można przypuszczać, że z wiekiem zapragnął zbliżyć się do Boga i poszukiwał osoby, która mu to ułatwi. Na swoje nieszczęście poznał Tartuffe’a. Orgon bardzo długo pozostawał pod wpływem swojego przyjaciela. Mężczyzna dawał się manipulować Świętoszkowi, który skłócił go z rodziną. Doszło nawet do tego, że Orgon postanowił złamać wcześniej dane słowo Waleremu i ofiarować Tartuffe’owi rękę swojej córki Marianny. Naiwnie zaślepiony powierzchowną pobożnością swojego gościa zwierzył mu się ze swoich największych tajemnic, a w akcie złości na swojego syna uczynił ze Świętoszka jedynego spadkobiercę swojego majątku.
Pozostali bohaterowie „Świętoszka”: Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna, Pani Pernelle, Walery
Druga żona Orgona. Młoda kobieta nie jest matką Damisa i Marianny, ale przyjaźni się z nimi. Od początku poznała się na Tartuffe’ie, ale nie potrafiła przekonać męża, że to oszust. Bohaterka jest piękną kobietą, która przywykła do adorowania. Cechuje się zdrowym rozsądkiem i tym, że twardo stąpa po ziemi. Zdaje sobie sprawę, że nie nakłoni Orgona do zamiany zdania, co do ślubu Marianny i postanawia wziąć sprawy w swoje ręce. Swoją kokieterią i szantażem próbuje nakłonić Tartuffe’a, by sam wycofał się z zamiaru poślubienia córki Orgona. Elmira nie jest lubiana przez swoją teściową, która tak ją określiła:
Wszyscy bohaterowie · Tartuffe · Orgon · Pozostali bohaterowie
Motywy literackie w „Świętoszku” z przykładamiObłuda, łatwowierność, rodzina, władza ojca, kara, dobry władca. ok. 1 min
Motywy komedii wynikają z jednej sytuacji: do uczciwego domu wchodzi oszust, a gospodarz bierze go za świętego.
- Obłuda i fałszywa pobożność: Tartuffe modli się na pokaz, mówi o umartwieniach i każe Dorynie zasłonić dekolt chusteczką. W tym samym czasie objada się, zaleca do Elmiry i zabiega o majątek Orgona.
- Maska i pozory: dla Tartuffe’a liczy się to, co widzą ludzie. Mówi Elmirze: „I wcale ten nie grzeszy, kto grzeszy w sekrecie”. Gdy maska spada, okazuje się bezwzględny.
- Łatwowierność: Orgon i pani Pernelle wierzą oszustowi wbrew faktom. Orgon zmienia zdanie dopiero wtedy, gdy sam usłyszy prawdę, a jego matka po nakazie eksmisji.
- Przemiana: Orgon był dawniej rozsądny, pod wpływem Tartuffe’a „chodzi niby ogłupiały”, a po scenie pod stołem odzyskuje rozum.
- Rodzina: żona, dzieci, szwagier i służąca trzymają się razem. Obcy człowiek potrafi jednak skłócić ojca z synem i odebrać dzieciom spadek.
- Władza ojca: Orgon sam wybiera córce męża i wypędza syna. Doryna ostrzega go, że małżeństwo z przymusu prowadzi do nieszczęścia.
- Miłość: Marianna i Walery kochają się, ale kłócą się z urażonej dumy. Walery dowodzi uczucia, gdy ratuje ojca narzeczonej.
- Kara: Tartuffe trafia do więzienia. Orgon na chwilę traci dom i wolność, co jest karą za zaślepienie.
- Dobry władca: książę wie o wszystkim, karze oszusta i nagradza dawne zasługi. To hołd dla Ludwika XIV.
- Sprytna służąca: Doryna rozumie więcej niż jej państwo i ratuje sytuację dowcipem.
Obłuda Tartuffe’a: jak działa świętoszekPobożność jako narzędzie. ok. 1 min
Tartuffe nie wierzy w to, co głosi. Pobożność jest dla niego sposobem na wygodne życie. Jego metody widać w kolejnych scenach:
- Pokaz: w kościele modli się tak, żeby wszyscy widzieli. Jałmużnę od Orgona rozdaje na jego oczach.
- Udawana skromność: na widok Doryny żąda, żeby zasłoniła piersi, bo budzą grzeszne myśli. Doryna kwituje jego zachowanie słowami: „Ileż w tym komedianctwa i szpetnej obłudy!”.
- Przyznanie się zamiast obrony: oskarżony przez Damisa nazywa siebie zbrodniarzem. Orgon bierze to za pokorę i wypędza syna.
- Naginanie zasad: Elmirze tłumaczy, że grzech bez świadków nie jest grzechem i że z niebem można się ułożyć.
- Zemsta: po zdemaskowaniu korzysta z darowizny i ze szkatułki, żeby zniszczyć dobroczyńcę.
Od nazwy tej postaci słowo „świętoszek” oznacza w polszczyźnie człowieka, który udaje pobożnego i cnotliwego.
Zaślepienie Orgona„Biedaczek!” i scena pod stołem. ok. 1 min
Orgon nie jest głupcem. Doryna wspomina, że był człowiekiem roztropnym i zasłużonym. Zgubiła go potrzeba posiadania w domu świętego. Gdy wraca z podróży, nie słucha o chorobie żony, tylko o Tartuffie, i wzdycha nad nim: „Biedaczek!”. Szwagrowi nie umie wytłumaczyć, co w nim widzi: „Bo też to człowiek… człowiek… no, człowiek i kwita”.
Zaślepienie robi z niego tyrana. Zmusza córkę do małżeństwa, wypędza syna, a żonie nie wierzy. Przekonuje go dopiero to, co sam usłyszy spod stołu. Wtedy wpada w drugą skrajność i chce unikać wszystkich pobożnych. Kleant odpowiada mu: „Lepiej zbyt wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale”.
Orgon: charakterystyka
Orgon jest postacią złożoną. Z treści dramatu wynika, że za młodu był walczącym u boku króla człowiekiem. Przed rozpoczęciem akcji Świętoszka był człowiekiem racjonalnym i szanowanym przez rodzinę. Można przypuszczać, że z wiekiem zapragnął zbliżyć się do Boga i poszukiwał osoby, która mu to ułatwi. Na swoje nieszczęście poznał Tartuffe’a. Orgon bardzo długo pozostawał pod wpływem swojego przyjaciela. Mężczyzna dawał się manipulować Świętoszkowi, który skłócił go z rodziną. Doszło nawet do tego, że Orgon postanowił złamać wcześniej dane słowo Waleremu i ofiarować Tartuffe’owi rękę swojej córki Marianny. Naiwnie zaślepiony powierzchowną pobożnością swojego gościa zwierzył mu się ze swoich największych tajemnic, a w akcie złości na swojego syna uczynił ze Świętoszka jedynego spadkobiercę swojego majątku. Zaślepienie Orgona Molier pokazuje w dwóch słynnych scenach. Po powrocie z podróży bohater nie przejmuje się chorobą żony i powtarza tylko „Biedaczek!” o zdrowym, sytym Tartuffie. Gdy szwagier pyta go, co takiego widzi w swoim gościu, nie umie znaleźć słów: „Bo też to człowiek… człowiek… no, człowiek i kwita”. Jako głowa rodziny jest bardzo stanowczy, a wręcz uparty.
Rodzina przeciw oszustowi: Elmira, Kleant, DorynaTrzy sposoby walki z obłudą. ok. 2 min
Domownicy od początku wiedzą, kim jest Tartuffe, ale każdy walczy z nim inaczej. Damis chce użyć siły i przegrywa, bo Tartuffe obraca jego oskarżenie przeciw niemu. Kleant używa rozumu: tłumaczy, czym różni się wiara prawdziwa od udawanej, lecz Orgon go nie słucha. Doryna walczy śmiechem. Przerywa panu, kpi z niego i broni Marianny.
Skuteczna okazuje się dopiero Elmira, która pokonuje oszusta jego własną bronią, czyli udawaniem. Mówi mężowi: „Chcę udać miłość, co go przywiedzie do zguby”, i pozwala Tartuffe’owi samemu się zdradzić.
Pozostali bohaterowie „Świętoszka”: Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna, Pani Pernelle, Walery
Druga żona Orgona. Młoda kobieta nie jest matką Damisa i Marianny, ale przyjaźni się z nimi. Od początku poznała się na Tartuffe’ie, ale nie potrafiła przekonać męża, że to oszust. Bohaterka jest piękną kobietą, która przywykła do adorowania. Cechuje się zdrowym rozsądkiem i tym, że twardo stąpa po ziemi. Zdaje sobie sprawę, że nie nakłoni Orgona do zamiany zdania, co do ślubu Marianny i postanawia wziąć sprawy w swoje ręce. Swoją kokieterią i szantażem próbuje nakłonić Tartuffe’a, by sam wycofał się z zamiaru poślubienia córki Orgona. Elmira nie jest lubiana przez swoją teściową, która tak ją określiła: „Ty też, synowo, bez wszelkiej obrazy Przyjm mojej co najżywszej nagany wyrazy: Przykładem dobrym świecić tyś im [dzieciom] wszak powinna I matka ich nieboszczka zgoła była inna.
„Świętoszek”: bohaterowie
Orgon poznał go w kościele, gdzie Tartuffe modlił się tak żarliwie, że zwracał uwagę wszystkich. Przyjęty do domu, szybko zaczął w nim rządzić: zakazał przyjęć, pouczał domowników i pilnował pani domu. Przy Orgonie mówi o niebie i pokucie. Naprawdę lubi dobrze zjeść, wypić i pożąda Elmiry. Na scenie pojawia się dopiero w trzecim akcie. Gdy Damis oskarża go przed ojcem, Tartuffe udaje skruszonego grzesznika i wychodzi z tego jeszcze silniejszy: dostaje w darowiźnie cały majątek. Zdemaskowany przez Elmirę, zrzuca maskę. Każe eksmitować rodzinę i donosi na Orgona księciu. Gubi go własny donos, bo książę rozpoznaje w nim dawno poszukiwanego przestępcę i każe go aresztować. Kiedyś był rozsądny i dobrze służył królowi. Teraz widzi świat oczami swojego gościa. Nie obchodzi go choroba żony, ważne jest tylko zdrowie Tartuffe’a.
Komizm: sytuacji, postaci i językaCo śmieszy w „Świętoszku”. ok. 1 min
- Komizm sytuacji: Orgon schowany pod stołem, chusteczka podana Dorynie, pokojówka biegająca między obrażonymi narzeczonymi, Orgon i Tartuffe klęczący naprzeciw siebie.
- Komizm postaci: przesadna pobożność Tartuffe’a, ślepy zachwyt Orgona, upór pani Pernelle, która nie wierzy nawet synowi.
- Komizm języka: powtarzane „Biedaczek!”, cięte odpowiedzi Doryny, nabożny ton woźnego, który przyszedł wyrzucić rodzinę z domu.
Śmiech ma tu cel. Molier ośmiesza wady, żeby widz nauczył się je rozpoznawać.
Komizm i budowa „Świętoszka”: komedia charakterów
Pomimo, że tematyka dzieła jest bardzo poważna, to nie brakuje w nim komizmu i humoru. Zdarzają się sytuacje komiczne, np. Tartuffe zasłaniający pierś Doryny, której widok mógł spowodować u niego powstanie grzesznych myśli; siedzący pod stołem Orgon przekonujący się na własne uszy o zamiarach Świętoszka; Doryna biegająca po scenie i przyciągająca do siebie Mariannę i Walerego. Świętoszek, jako komedia charakterów obfituje także w komizm postaci, np. Orgon, Pani Pernelle, i sam Tartuffe są nakreśleni w tak przesadny sposób, że wszystko co robią wydaje się być śmieszne. Cechą pióra Moliera, która znalazła także swoje zastosowanie w Świętoszku jest komizm języka. W tej materii bryluje zwłaszcza Doryna, która ciętym humorem kwituje niemal każde wydarzenie w domu, np. tak zareagowała, gdy Tartuffe zakrył jej piersi chustką: „Ho, ho, coś na zgorszenie pan wrażliwy bardzo, i zmysły pańskie widać pokusą nie gardzą! Nie wiem, na co tam panu zaraz idzie chętka, Lecz ja znów do pożądań nie jestem taka prędka I choćbyś stał tu nagi od dołu do góry Nie skusiłby mnie widok całej pańskiej skóry ”
Komedia charakterów i zasady klasycyzmuTrzy jedności, typy, wiersz. ok. 1 min
- Komedia charakterów: w centrum stoi postać o jednej wyolbrzymionej cesze. Tartuffe to obłudnik, Orgon człowiek łatwowierny.
- Jedność czasu: akcja trwa jeden dzień.
- Jedność miejsca: wszystko dzieje się w domu Orgona.
- Jedność akcji: jest jeden wątek główny, czyli wpływ Tartuffe’a na rodzinę. Miłość Marianny i Walerego jest z nim ściśle związana.
- Budowa: pięć aktów. Ekspozycją jest awantura pani Pernelle, a Tartuffe wchodzi na scenę dopiero w trzecim akcie.
- Wiersz: w przekładzie Boya trzynastozgłoskowiec rymowany parami.
- Cel: bawić i uczyć jednocześnie.
Komizm i budowa „Świętoszka”: komedia charakterów
Pomimo, że tematyka dzieła jest bardzo poważna, to nie brakuje w nim komizmu i humoru. Zdarzają się sytuacje komiczne, np. Tartuffe zasłaniający pierś Doryny, której widok mógł spowodować u niego powstanie grzesznych myśli; siedzący pod stołem Orgon przekonujący się na własne uszy o zamiarach Świętoszka; Doryna biegająca po scenie i przyciągająca do siebie Mariannę i Walerego. Świętoszek, jako komedia charakterów obfituje także w komizm postaci, np. Orgon, Pani Pernelle, i sam Tartuffe są nakreśleni w tak przesadny sposób, że wszystko co robią wydaje się być śmieszne. Cechą pióra Moliera, która znalazła także swoje zastosowanie w Świętoszku jest komizm języka. W tej materii bryluje zwłaszcza Doryna, która ciętym humorem kwituje niemal każde wydarzenie w domu, np. tak zareagowała, gdy Tartuffe zakrył jej piersi chustką: „Ho, ho, coś na zgorszenie pan wrażliwy bardzo, i zmysły pańskie widać pokusą nie gardzą! Nie wiem, na co tam panu zaraz idzie chętka, Lecz ja znów do pożądań nie jestem taka prędka I choćbyś stał tu nagi od dołu do góry Nie skusiłby mnie widok całej pańskiej skóry ”
Zakończenie: oficer gwardii i łaska księciaDlaczego ratunek przychodzi z zewnątrz. ok. 2 min
W piątym akcie rodzina jest bezradna. Tartuffe ma w ręku darowiznę i szkatułkę, woźny przynosi nakaz eksmisji, a Orgonowi grozi więzienie. Wtedy oficer gwardii aresztuje nie Orgona, lecz Tartuffe’a. Tłumaczy to słowami: „Panuje nam dziś książę, co podłości wrogiem”. Władca przejrzał oszusta, unieważnił darowiznę i przebaczył Orgonowi.
Takie rozwiązanie nazywa się czasem sztucznym, bo nie wynika z działań bohaterów. Ma jednak sens. Pokazuje, że przed sprytnym obłudnikiem uczciwi ludzie sami się nie obronią i potrzebują sprawiedliwej władzy. Jest też podziękowaniem dla Ludwika XIV, który wspierał Moliera w sporze o tę sztukę.
Streszczenie szczegółowe „Świętoszka” Moliera
„Rzecz dzieje się w Paryżu” . Pani Pernelle była oburzona i natychmiast chciała opuścić mieszkanie swojego syna – Orgona i synowej – Elmiry. Starsza kobieta nie mogła dłużej przebywać w domu, w którym nikt nie liczy się z jej zdaniem i gdzie: „(…) nikt nic nie szanuje ni w czynach, ni w mowie I gdzie po prostu wszystko chodzi jak na głowie!”. Gdy Doryna – panna respektowa Marianny, córki Orgona, próbowała się odezwać Pani Pernelle natychmiast kazała jej zamilknąć, ponieważ uważała ją za służącą. Dla niej to „mocna w gębie(...) impertynentka”. Starszą kobietę próbował udobruchać Damis, jej wnuk, ale jemu też się „oberwało”: „Ty jesteś głuptas! Więcej ani słowa! (…) Już dawnom ojcu twemu w sposób dosyć jasny Tłumaczyła, że z syna pociechy nie zazna, Jeśli będzie w ten sposób chował go na błazna”.
Motywy literackie w „Świętoszku”
Obłuda jest główną cechą Tartuffe’a. Jego fałszywa pobożność służy mu jedynie jako kamuflaż prawdziwych intencji. Bez skrupułów dzięki swoim kłamstwom zyskuje coraz większe uznanie w oczach Orgona. Jego obłuda jest dostrzegana i negowana przez domowników, ale Tartuffe nie przejmuje się tym. Fałszywa pobożność, kłamstwo, dwulicowość, bezczelność, brak zahamowań to cechy, które, poza obłudą, charakteryzują Świętoszka. Przemiana najbardziej uwidoczniona jest na przykładzie Orgona. Człowiek ten zmienił się nie do poznania od momentu, gdy poznał Tartuffe’a. Tak o swoim panu mówi Doryna: „Był to wprzód człowiek z duszą roztropną i godną, W służbach króla okazał tęgość niezawodną – Teraz, odkąd Tartuffe’em swym przejął się cały, Od tego czasu chodzi niby ogłupiały”. Orgon przechodzi przemianę ponownie, gdy przekonuje się o prawdziwej naturze Świętoszka. Wtedy zdaje sobie sprawę ze swojej naiwności i łatwowierności.
Geneza: trzy wersje i pięć lat zakazuSkandal wokół komedii. ok. 2 min
Pierwszą wersję, w trzech aktach, Molier pokazał 12 maja 1664 roku w Wersalu. Wpływowi dewoci uznali ją za obrazę religii i sztuka została zakazana. W 1667 roku autor wystawił łagodniejszą przeróbkę pod tytułem „Szalbierz”, w której bohater nazywał się Panulf. Zdjęto ją ze sceny po jednym przedstawieniu. Molier pisał w tej sprawie prośby do króla. Dopiero 5 lutego 1669 roku mógł zagrać „Świętoszka” w znanej dziś postaci. Sztuka odniosła wielki sukces.
Geneza, czas i miejsce akcji „Świętoszka”
Utwór powstał z buntu Moliera wobec panującej dookoła obłudy i fałszywej pobożności. Świętoszek składał się pierwotnie z trzech aktów. Sztuka została zakazana zaraz po premierze (12 maja 1664 roku), ponieważ król Francji Ludwik XIV, chociaż był mecenasem teatru, nie mógł zgodzić się na atakowanie religii i moralności. Molier próbował przerobić sztukę tak, aby nie godziła w niczyje uczucia i pod tytułem Szalbierz została wystawiona na deskach paryskiego teatru w 1667 roku. Co ciekawe, zmianie uległy nawet imiona głównych bohaterów – np. Świętoszek nazywał się Panulf. Komedia została jednak ponownie zakazana, a arcybiskup Paryża nałożył klątwę na każdego, kto przeczyta dzieło Moliera.
„Świętoszek” na ekranie
Pierwszą adaptacją filmową największego dzieła Moliera jest obraz z 1926 roku, produkcji… niemieckiej. Ekranizacja pod tytułem Herr Tartüff miała swoją premierę 25 stycznia 1926 roku. Reżyserii dzieła podjął się Friedrich Wilhelm Murnau (twórca słynnego Nosferatu – symfonia grozy). Tytułową rolę zagrał Emil Jannings, który w innym filmie Murnau’a pt. Faust wcielił się w rolę Mefistofelesa. Drugą znaną adaptacją świętoszka jest francuski film z 1984 roku pt. Le Tartuffe. Reżyserem i odtwórcą roli Świętoszka jest Gérard Depardieu. Poza kinem „Świętoszek” żyje przede wszystkim w teatrze, gdzie należy do najczęściej wystawianych komedii Moliera. We Francji nazwisko bohatera stało się rzeczownikiem pospolitym: „tartuffe” znaczy tam po prostu „obłudnik”.
Bibliografia: opracowania „Świętoszka”
1. Adamski J., Historia literatury francuskiej, Warszawa 1989. 2. Boy-Żeleński T., (wstęp) Molier „Świętoszek”, Wrocław 1976. 4. Brandwajn R., Twarz i Maska. Rzecz o „Świętoszku” Moliera, Warszawa 1965. 5. Burt D., 100 najwybitniejszych pisarzy wszech czasów, Warszawa 2001. Od wstępu Tadeusza Boya-Żeleńskiego do wydania „Świętoszka” albo od książki R. Brandwajna „Twarz i maska. Rzecz o »Świętoszku« Moliera”. „Życie prywatne Moliera” G. Mongrediena oraz „Molier” Tadeusza Boya-Żeleńskiego.
Geneza, czas i miejsce akcji „Świętoszka” · „Świętoszek” na ekranie · Bibliografia
Czas i miejsce akcjiJeden dzień w paryskim domu. ok. 1 min
Akcja toczy się w Paryżu, w domu zamożnego mieszczanina Orgona, w czasach współczesnych Molierowi, czyli w drugiej połowie XVII wieku. Wszystkie wydarzenia mieszczą się w jednym dniu: od porannego wyjścia pani Pernelle do wieczornego aresztowania Tartuffe’a. Scena nie zmienia się ani razu.
Geneza, czas i miejsce akcji „Świętoszka”
Utwór powstał z buntu Moliera wobec panującej dookoła obłudy i fałszywej pobożności. Świętoszek składał się pierwotnie z trzech aktów. Sztuka została zakazana zaraz po premierze (12 maja 1664 roku), ponieważ król Francji Ludwik XIV, chociaż był mecenasem teatru, nie mógł zgodzić się na atakowanie religii i moralności. Molier próbował przerobić sztukę tak, aby nie godziła w niczyje uczucia i pod tytułem Szalbierz została wystawiona na deskach paryskiego teatru w 1667 roku. Co ciekawe, zmianie uległy nawet imiona głównych bohaterów – np. Świętoszek nazywał się Panulf. Komedia została jednak ponownie zakazana, a arcybiskup Paryża nałożył klątwę na każdego, kto przeczyta dzieło Moliera. 5 lutego 1669 roku utwór otrzymał ostateczną wersję i tytuł – Świętoszek. W wersji znanej nam do dziś, spektakl nie został już zdjęty ze sceny. Pierwszą wersję Molier pokazał w Wersalu, podczas uroczystości na dworze Ludwika XIV. Sztuka oburzyła wpływowych dewotów, którzy rozpoznali w Tartuffie siebie. Autor bronił się w prośbach do króla, zwanych placetami. Tłumaczył w nich, że wyśmiewa obłudników, a nie ludzi naprawdę pobożnych. Drugą wersję zakazano 6 sierpnia 1667 roku, dzień po premierze. W polszczyźnie komedię czyta się w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego.
Najważniejsze cytaty z objaśnieniemKto to mówi i co to znaczy. ok. 1 min
- „Przed panią on świętego udaje niby to, A jest, mogłabym przysiąc, czystym hipokrytą”: Doryna do pani Pernelle o Tartuffie.
- „Biedaczek!”: Orgon o Tartuffie, gdy słyszy, że ten jadł i spał znakomicie.
- „I wcale ten nie grzeszy, kto grzeszy w sekrecie”: Tartuffe do Elmiry. Zasada obłudnika.
- „Wszak to człowiek stworzony, by go za nos wodzić”: Tartuffe o Orgonie, który słucha pod stołem.
- „Lepiej zbyt wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale”: Kleant do Orgona. Przestroga przed drugą skrajnością.
Najważniejsze cytaty ze „Świętoszka”
„Przeciw potwarzy nie masz na świecie obrony; Pozwólmy więc rozprawiać ludziom na wsze strony I bez względu, jak życie nasze sądzą inni, Nam niech starczy, że w sercu jesteśmy niewinni”. Kleant „(…) nic mnie nie mierzi bardziej na tej ziemi Niż fałsz, co się pozory barwi nabożnemi, Niż owi obłudnicy, nędzne szarlatany, Którzy podłych grymasów dewocji udanej Używają bezkarnie, by ciągnąć korzyści Z tego, co ludzie w sercu swym wielbią najczyściej”. Kleant „Strzeż się, jeżeli możesz, czcić zapał udany, Lecz nie krzywdź posądzeniem cnoty nieskalanej. A gdybyś już przesadą musiał grzeszyć stale, Lepiej zbyt wierzyć w ludzi, niż nie wierzyć wcale”. Kleant „Uległość – oto dziecka największa ozdoba”. Marianna „Wiedz pan, że wielce cnotę kobiety naraża, Kto ją wbrew jej skłonnościom wlecze do ołtarza; To, czy w małżeństwie dobre, czy też złe zwycięża, W znacznej mierze zależy od przymiotów męża I ci, co później noszą ozdoby na czole, Sami sobie najczęściej gotują swą dolę”. Doryna „Lecz z ludźmi, co się muszą kryć z miłością swoją, Kobiety żadnej zgoła zdrady się nie boją: Troska, z jaką strzeżemy własnej dobrej sławy, Zwalnia uwielbień przedmiot od wszelkiej obawy I pozwala zażywać w spokojności błogiej Miłości bez zgorszenia, rozkoszy bez trwogi”.
Pytania i odpowiedzi
Kto napisał „Świętoszka” i kiedy?
Molier, francuski komediopisarz. Pierwszą wersję wystawił w 1664 roku, ostateczną w 1669 roku.
Jaki to gatunek?
Komedia charakterów w pięciu aktach, pisana wierszem i zbudowana według zasad klasycyzmu.
Gdzie i kiedy dzieje się akcja?
W Paryżu, w domu Orgona, w XVII wieku. Akcja trwa jeden dzień.
Kim jest tytułowy świętoszek?
To Tartuffe, oszust, który udaje bardzo pobożnego, żeby zdobyć zaufanie i majątek Orgona.
Jak Tartuffe zostaje zdemaskowany?
Elmira udaje, że odwzajemnia jego uczucia, a Orgon słucha tej rozmowy schowany pod stołem.
Jak kończy się komedia?
Tartuffe próbuje wyrzucić rodzinę z domu i doprowadzić do aresztowania Orgona. Oficer gwardii aresztuje jednak jego samego, bo książę rozpoznał w nim poszukiwanego oszusta. Marianna może wyjść za Walerego.
Dlaczego sztukę zakazano?
Bo środowiska religijne uznały ją za atak na wiarę. Molier odpowiadał, że wyśmiewa tylko fałszywą pobożność.
Co warto zapamiętać o „Świętoszku”?
Cechy Tartuffe’a i Orgona, motyw obłudy, rodzaje komizmu, zasadę trzech jedności, rolę Doryny i Kleanta oraz historię zakazu sztuki.
Szybki test
„Mocna w gębie(...) impertynentka” to według Pani Pernelle:
Poprawna odpowiedź: d) Doryna
Pani Pernelle na początku utworu nie krytykowała:
Poprawna odpowiedź: c) syna
Kiedy Marianna po raz pierwszy dowiedziała się, że ma wyjść za Świętoszka
Poprawna odpowiedź: b) powiedziała, że zrobi wszystko, co rozkaże jej ojciec