Wielki Książę Konstanty i skok Kordiana
Wielki Książę Konstanty, brat cara Mikołaja I, w „Kordianie” wystawia Podchorążego na próbę skoku przez „las bagnetowy” na Placu Saskim (akt III, scena 7), a potem w scenie 9 wymusza na carze ułaskawienie skazańca. Konstanty był twórcą Szkoły Podchorążych i jednocześnie surowym zwierzchnikiem, którego oficerowie się bali. Historia pokazuje go raz jako tyrana, raz jako człowieka, który podziwiał polskich żołnierzy.
Tyran i opiekun żołnierzy: dwie twarze Konstantego
Historia różnorako przedstawia postać Konstantego. Z jednej strony jawi się on jako despota i tyran, zwolennik surowej dyscypliny, którą stosował w swojej Szkole Podchorążych, ta zaś była jego „oczkiem w głowie”. Przykładał wagę do szkolenia żołnierzy, pragnął, by wojsko, którym zawiaduje było karne i silne. To ono stanowiło o jego potędze, podobnie jak o potędze Królestwa Polskiego. Oficerowie nie lubili go, ponieważ zdarzało się, że ich poniżał (o takiej sytuacji mowa jest również w Kordianie), ranił ich dumę. Czasem dochodziło do desperackich aktów samobójstw wśród wojskowych. Z drugiej strony, mimo impulsywnego, gwałtownego charakteru, Konstanty okazywał życzliwość i zainteresowanie kształconym przez siebie wojakom. Ów fakt również Słowacki odnotował w dramacie.
Konstanty w oczach współczesnych: anegdoty z czasu powstania
Opinie o Konstantym zebrano z prasy z czasów powstania listopadowego i ze wspomnień jego biografa. Wojnę 1831 roku opisuje artykuł o powstaniu listopadowym i jego bitwach.
Jeden z krakowskich dzienników, wydawany między innymi w czasie powstania listopadowego, pisał, cytując fragmenty zagranicznej prasy, o raczej przyjacielskim stosunku Księcia wobec Polaków. Podobno po pamiętnej bitwie grochowskiej, rozegranej w trakcie powstania listopadowego 25 lutego 1831 roku, gdy oddziały rosyjskie dowodzone przez feldmarszałka Dybicza nie zdołały rozbić wojsk polskich, Książę, stanąwszy w oknie kwatery Dybicza, zaczął śpiewać z całych sił „Jeszcze Polska nie zginęła”. Rozwścieczony feldmarszałek, słysząc słowa polskiej pieśni patriotycznej, zapragnął odnaleźć zuchwałego śpiewaka.
Spostrzegł śmiejącego się Konstantego. Ów miał wówczas powiedzieć: „(...) Naród polski nie może być z żadnym innym narodem pod słońcem porównany; jest to naród najszlachetniejszy, najwaleczniejszy, jedyny, który czuje, co to jest ojczyzna, co patriotyzm. Biada temu, albo tym, którzy go poznać nie chcą, godzina już wybiła; mój brat z całym swoim potężnym państwem runie, a ja nie przeżyję tego nieszczęścia.”
Podobnie pisał o Konstantym jego biograf: „W tym mniej więcej czasie (po bitwie grochowskiej) wśród armii (rosyjskiej) poczęła obiegać niemądra pogłoska, że wielki książę uparcie odmawia udziału swego oddziału w wojnie z Polakami. Opowiadano także, że znajdując się jako bezczynny świadek bitwy grochowskiej, zobaczył pułk ułanów polskich atakujących jazdę rosyjską. Na myśl o tym, że to on uczył ten pułk, tak dalece zachwycił się jego dzielną postawą, że zaczął klaskać i wołać: «Dobrze, dobrze, dzieci!» Potem zwróciwszy się do otaczających go oficerów, wyrzekł tak często powtarzane przez siebie zdanie: «Żołnierze polscy to najlepsi w świecie żołnierze!»”
Biograf stwierdza, że w dużej mierze były to nieco zdeformowane opinie, lecz nie sposób ich pominąć, ponieważ jasno pokazywały, co sądzono w samej Rosji o Wielkim Księciu Konstantym. I chyba na owe fakty zwrócił także uwagę Słowacki, wkładając w usta Mikołaja I następujące słowa: „Mój brat... już Polakiem.” (Akt III, scena 9)
Trudno jednoznacznie ocenić, w kontekście historycznym, postać Wielkiego Księcia, ale z przytoczonych opinii i w oparciu o Kordiana Słowackiego wnioskować można, że nie był on wrogiem Polaków, w dosłownym znaczeniu tego słowa.
Skok Kordiana i spór braci w dramacie
W scenie dziewiątej Aktu III dochodzi do ostrej wymiany zdań pomiędzy Wielkim Księciem Konstantym a jego bratem – carem Mikołajem I. Spór dotyczy kwestii ułaskawienia Kordiana. Wielki Książę pragnie ocalić swojego żołnierza – wojskowego ze Szkoły Podchorążych, której był twórcą. Młodzieniec usiłował targnąć się na życie cesarza, ale przerażony zemdlał u progu jego sypialni. Cesarz skazał zamachowca na rozstrzelanie. By uniknąć tragicznego przeznaczenia, Kordian, z rozkazu rozgniewanego Księcia, musiał dokonać z pozoru niemożliwego wyczynu – przeskoczyć piramidę utworzoną z bagnetów. Skok udał się, naczelny wódz był zachwycony i ręczył za życie Podchorążego:
„Wielki Książę: (do Kordiana) Cóż ci, mój druhu? No! no! chwat młodzieniec! (...) Wasza mość cesarska,/ Widziałeś. (...) Ręczę za twoje życie...” (Akt III, scena 7)
Z tą obietnicą nie zgodził się Mikołaj I, który jeszcze przed skokiem kazał zwołać sąd wojenny i rozstrzelać Kordiana. W scenie dziewiątej car ustępuje dopiero po kłótni z bratem: odbiera mu szpadę i podpisuje ułaskawienie. W ostatniej scenie dramatu nie wiadomo jednak, czy adiutant zdąży z pismem na plac Marsowy.
Skąd Słowacki wziął pomysł skoku przez bagnety
Być może pomysł przedstawienia skoku Kordiana przez szpaler żołnierskich bagnetów ma źródło w dwóch faktach, o których owego czasu mógł słyszeć Słowacki:
· pierwszy wspomina postać Wielkiego Księcia i pewnego odważnego oficera wykonującego przed wodzem popisowe skoki na koniu. Oficer wcale nie planował skoku przez bagnetową piramidę, lecz w pewnym momencie zwierzę przestało reagować na jego rozkazy. Napięcie rosło i Książę, nie wiedząc o problemach jeźdźca, był coraz bardziej zdenerwowany jego odwagą i zuchwałością. Wówczas wydał rozkaz, by wzniesiono rozległą piramidę z dwunastu muszkietów najeżonych bagnetami. Miało to powstrzymać konia i jeźdźca, ale rozszalałe zwierzę przeskoczyło przeszkodę, a w dodatku pokonało ją kilkakrotnie (takie były rozkazy obserwującego popis Konstantego). Było to całkowite zaskoczenie dla widzów. Ostatecznie koń padł ze zmęczenia, dzielny oficer wydostał się spod niego bez szwanku. Stanął przed Księciem, składając przed nim szablę i dziękując za zaszczyt służby, a następnie zniknął. Ponoć działo się to w Sankt Petersburgu. Ów fakt odnotowany jest w pamiętniku tłumaczonym na niemiecki w 1831 roku i na francuski w 1833 roku.
Fragment: „ (...) Wielki książę, coraz bardziej rozgoryczony zręcznością konia i jeźdźca, po raz trzeci powtórzył rozkaz, aż pewien generał, zebrawszy na odwagę, wystąpił, prosząc o łaskę dla oficera, gdyż jego upadek wydawał się nieunikniony (...). Interwencja owego współczującego ludzkiego generała nie została wysłuchana, a jego sprzeciw wobec przełożonego został natychmiast ukarany aresztem. Rozległa się znowu komenda – i koń wraz z jeźdźcem po raz trzeci, nietknięci, przeskoczyli ponad błyszczącymi bagnetami. (...)”
· drugi – nawiązuje do skoku Józefa Ordęgi ponad głowami żołnierzy rosyjskich w bitwie pod Stoczkiem (14 luty 1831) podczas powstania listopadowego.
Pytania i odpowiedzi
Kim był Wielki Książę Konstanty w historii?
Był bratem cara Mikołaja I i twórcą Szkoły Podchorążych, którą traktował jak „oczko w głowie”. Dbał o to, by wojsko było karne i silne, ale poniżał oficerów, a czasem dochodziło wśród nich do samobójstw.
Dlaczego Konstanty prosi cara o ułaskawienie Kordiana?
Kordian jest wojskowym ze Szkoły Podchorążych, którą Konstanty założył, i Wielki Książę chce ocalić swojego żołnierza. Car odmawia, bo skazał go na rozstrzelanie, i ustępuje dopiero po ostrej kłótni z bratem.
Co oznaczają słowa cara „Mój brat… już Polakiem”?
Mikołaj I wypowiada je w scenie 9 aktu III, gdy Konstanty tak gorąco broni polskiego Podchorążego. Car widzi w tym dowód, że brat zżył się z Polakami.
Skąd Słowacki mógł wziąć motyw skoku przez bagnety?
Z dwóch relacji. Pierwsza mówi o oficerze, którego rozszalały koń przeskoczył piramidę z bagnetów na rozkaz zdenerwowanego Księcia. Druga to skok Józefa Ordęgi ponad głowami rosyjskich żołnierzy w bitwie pod Stoczkiem 14 lutego 1831 roku.