Artyzm i język „Kordiana”: style, kontrasty i wersyfikacja

Bohater tytułowy początkowo zaprezentowany jest bardzo naturalnie: „Kordian, młody 15 – stoletni chłopiec, leży pod wielką lipą na wiejskim dziedzińcu (...)”. Później sceny odsłaniające jego osobowość, przeżycia wewnętrzne, stają się bardziej symboliczne. Rzeczowy jest opis cesarskiej koronacji, „pokoronacyjnej” uczty dla ludu i obraz ukazujący tłum w oczekiwaniu na władcę.

„Scena druga: Wnętrze kościoła katedralnego – ołtarz wielki rzęsiście oświecony – Prymas z bogato przybraną asystencją odprawia mszę. – Muzyka... Cesarz stoi pod szkarłatnym baldakimem, na szczeblach tronu polscy dygnitarze państwa i jenerałowie moskiewscy... Prymas lud żegna i przystępując do cesarza podaje mu koronę, Cesarz kładzie ją na głowę – kanclerz podaje na wezgłowiu miecz państwa, Cesarz mieczem robi znak krzyża na cztery strony świata. Prymas podaje księgę konstytucyjną. (...)” ( z didaskaliów – opis koronacji)

Światy: realny i fantastyczny są jednakowo ważne i integralne ze sobą. Widać to w Akcie III, w scenach piątej (droga Kordiana do sypialni cara, „rozdwojenie” bohatera – Strach i Imaginacja) i szóstej (pobyt bohatera w szpitalu wariatów) – motywy w nich przedstawione unaoczniają zamierzony przez autora efekt – zademonstrowanie niedojrzałości bohatera w sensie politycznym oraz bezsens i nieefektywność jego indywidualnej ofiary.

Przypatrując się scenie szóstej Aktu III, można zaobserwować połączone ze sobą kategorie estetyczne: tragizm i komizm, patos i śmieszność (wyznaczniki dramatu romantycznego). Autor, poprzez taką konfrontację, ukazuje nonsensowność ideologii i postępowania Kordiana. Bohater wydaje się jednocześnie śmieszny i tragiczny, głównie podczas spotkania z Doktorem i szaleńcami.

Sceny w szpitalu wariatów i postać Doktora omawia artykuł o Szatanie i Doktorze.

Zróżnicowane są w Kordianie style pisarskie. W scenach realistycznych dominuje typ wypowiedzi przypominający mowę potoczną. Znamionuje to odrębność postaci oraz ich pochodzenie. Świetnym przykładem będzie tu stary sługa Grzegorz, niegdyś legionista. Bajka i opowieści relacjonowane przez niego mają charakter narracyjny i są przyprawione dowcipem (prócz historii o bohaterskim Kazimierzu - ta opowieść jest pełna powagi). Stylistyczny kształt wypowiedzi zmienia się w zależności od typu postaci, poglądów przez nie wyrażanych i sytuacji.

Partie monologowe Kordiana, zwłaszcza „improwizacja” zdradzają jego przeżycia wewnętrzne, bądź też są bardziej „programowe”, gdy bohater uzasadnia swoje zapatrywania. W scenach z Laurą i w lirycznym wyznaniu na Mont – Blanc, Kordian używa stylu poetyckiego nasączonego metaforą. Deklarując swoje poglądy, wykorzystuje poetykę przemówienia.

Dialogi między postaciami cechuje napięcie dramatyczne. Są one różnorodne pod względem językowym, zwłaszcza te, w których ścierają się opinie i poglądy rozmówców. Polemika Podchorążego i Prezesa w podziemiach kościoła ma charakter perswazji. Jej celem jest ukształtowanie opinii spiskowców. W tym celu Słowacki posłużył się formą apelu i przemówienia:

„Prezes: Ludzie, stoję przed wami z osiwiałą głową I powiadam: Czekajcie! Moje oczy stare Widziały wielkich mężów i mówię wam święcie, Żeście wy niepodobni do nich! Jeśli wiarę Boga chowacie w sercu? Na Boga zaklęcie Wzywam was, ludzie: Stójcie! I sztylety wasze Zamieńcie na święcone w kościołach pałasze, (...)” „Podchorąży: (...) Dla was życie, kraina wolna, dla was trony; Ja wszystko skończę z chwilą ogromną odrodu. Lecz dajcie mi się w ręce, zamiast trzymać berło Niechaj piastuję siłę olbrzymią narodu! (...)” Z niezwykłym wyczuciem, po mistrzowsku napisany jest dialog między Wielkim Księciem Konstantym a Carem (Akt III, scena dziewiąta). Wypowiedzi obydwu postaci przypominają realną kłótnię. Zdania są krótkie i konkretne, nacechowane emocjami - ekspresywne. Wyrażają napięcie i tłumiony gniew braci – rywali, podkreślają konflikt między nimi. Ta dyskusja stylistycznie różni się od polemiki Podchorążego i Prezesa.