MedalionyZofia Nałkowska

Historia w opowiadaniach Nałkowskiej: „Medaliony” jako dokument z dominantą zła

Ostatnie opowiadanie zbioru wyjaśnia, dlaczego doszło do zagłady: nazistom chodziło o władzę nad ziemiami i o zysk. Artykuł opisuje antysemityzm, wychowanie sprawców, getta i obozy zagłady na ziemiach polskich.

Cel polityczny i ekonomiczny

Zakończenie „Medalionów” - „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” poświęcone jest częściowej analizie faktów historycznych, z których wynika, że zadaniem politycznym przywódców III Rzeszy było „uwolnienie pewnych terenów od ich mieszkańców, by terenami tymi wraz z ich naturalnym i kulturalnym bogactwem niepodzielnie zawładnąć. Zatem wnioskować należy, iż w dużej mierze chodziło nie tylko o rozszerzenie wpływów terytorialnych, ale nadrzędny cel był natury ekonomicznej i materialnej.

Projekt zakładał rozwiązanie ekonomiczne, czyli takie, by nie tylko nie przyniosło strat, ale dodatkowe profity. Dlatego ofiary holokaustu „wykorzystywano” na wszelkie możliwe sposoby. Człowiek stał się „surowcem” – materiałem wykorzystywanym utylitarnie. Najbardziej uderza fakt, ze dopuścił się tego drugi człowiek – oprawca posiadający podobnie jak ofiara rozum i uczucia, niepodważalne atrybuty człowieczeństwa.

Getto

Ideologia i wychowanie sprawców

W Niemczech panującym wówczas systemem był faszyzm opierający się na dyktaturze państwowej i zhierarchizowanym aparacie partyjnym. Na czele stał Adolf Hitler – wódz. Źródła historyczne podają, że Hitler swoje antysemickie poglądy ujawnił na długo przed dojściem do władzy. Jego książka „Mein Kampf” (Moja walka) pełna jest wzmianek o żydowskim niebezpieczeństwie. Twierdził w niej, że kapitalizm i socjalizm podsycają potęgę żydowską, a ta z kolei mogła okazać się niebezpieczna i zagrażać Rzeszy. Obarczał ich „rasowym zanieczyszczeniem” postrzegał jako kategorię „podczłowieka” utożsamiał z plagą, zagrożeniem, robactwem.

Pragnął całkowitej eliminacji tego narodu. Jeszcze przed wojną rząd nazistowski prowadził prześladowanie ofiar za pomocą środków prawnych. Wykluczały one Żydów ze służby cywilnej, stanowisk na uniwersytetach i w szkołach, nie pozwalały im prowadzić praktyki prawniczej i lekarskiej, odmawiały niemieckiego obywatelstwa i zakazywały „mieszania krwi”. Ale by „spreparować” człowieka pozbawionego skrupułów, zdolnego do zabijania z zimną krwią, należało uprzednio pozbawić go „kręgosłupa moralnego” i wpoić mu inną etykę. Czyniono to na specjalnych kursach, wzbogaconych o praktykę sadystycznego okrucieństwa (czytamy o tym w ostatniej noweli „Medalionów”).

Historycy twierdzą, że nawet powszechne nauczanie wykorzystywano do szerzenia nienawiści rasowej i antysemityzmu – zgodnie z założeniami rasistowskiego państwa. Do programów nauczania wprowadzono obowiązkowe wykłady z „nauk rasowych”. W podręcznikach szkolnych tłumaczono uczniom różnice rasowe pomiędzy Aryjczykami a innymi „mniej wartościowymi” rasami. Już kilkuletnie dzieci uczono rozpoznawać Żyda po cechach fizycznych. Żyd, jako przedstawiciel rasy semickiej, miał być opasły, śniady, z haczykowatym nosem. Jego przeciwieństwem był Niemiec – silny, jasnowłosy i szczęśliwy. P

rócz szkolnego - „kursowego” przygotowania i przysposabiania do aktów przemocy, partia nazistowska rekrutowała w swoje szeregi pospolitych przestępców, złodziei, wszelkich degeneratów, otaczała pieczą rozbudzony u nich instynkt zła. Ponadto wydano ustawę wzbraniającą zarzucania członkom partii ich osobistej przeszłości. Ingerowanie w ten przywilej było surowo karane. W taki sposób „wyhodowano” ludzi o zdeformowanej psychice, którzy w sprzyjających warunkach dopuszczali się okrucieństwa, bestialstwa, przemocy, przyczyniając się do zbrodni ludobójstwa.

Współczesne getta

Jak działali sprawcy

Nazizm ułatwiał oprawcom myśleć o Żydach jako o niebezpiecznym robactwie. Było to najtrudniejsze dla mających bezpośrednią styczność z ofiarami, dla strzelających do matek i dzieci, a potem wrzucających ich ciepłe, a niekiedy i półżywe ciała do wykopanych rowów. Wtajemniczenie dokonywało się często w odurzeniu alkoholowym. Przytępiało to indywidualne zahamowania psychiczne. Z czasem członkowie szwadronów śmierci stawali się bezwzględnymi profesjonalistami, wykonując i traktując swoje zadanie jako posłannictwo – misję.

W trakcie działań okupacyjnych, przed ostatecznym rozwiązaniem „kwestii żydowskiej”, przystąpiono do izolacji przedstawicieli wyznania mojżeszowego koncentrując ich w osobnych dzielnicach zwanych gettami. Symbolem separacji był mur. Potrzebę tworzenia gett tłumaczono głównie względami bezpieczeństwa. Propaganda niemiecka rozpowszechniła opinię o Żydach jako nosicielach tyfusu (powstawały nawet specjalne plakaty propagandowe). Ponadto przywoływano argumenty natury ekonomicznej: izolacja Żydów w gettach miała rzekomo umożliwić władzom niemieckim lepszą kontrolę nad ich aktywnością gospodarczą. Ale w istocie warunki, jakie stworzono Żydom w gettach, podporządkowane były niemieckim planom eksploatacji ekonomicznej mieszkańców, a następnie ich deportacji i całkowitej eksterminacji w ośrodkach zagłady.

Obozy zagłady

Początkowo rozwiązywano problem „kwestii żydowskiej” poprzez rozstrzeliwanie reprezentantów tego wyznania – ofiara zabijana była strzałem w tył głowy. Dokonywano masowych egzekucji, ale uznano je za niewystarczające. W związku z tym władze w Berlinie zaczęły poszukiwać innych, bardziej efektywnych i mniej deprymujących metod uśmiercania. Postanowiono nadać zabijaniu ludzi bardziej „przemysłowy” i „humanitarny” charakter. W tym celu zwrócono się do niemieckich inżynierów i techników, aby skonstruowali komory gazowe zainstalowane na samochodach ciężarowych. Były to tzw. wozy specjalne, w których uśmiercano ludzi gazami spalinowymi wydostającymi się z silnika samochodowego (mowa o nich w „Medalionach”). Częstokroć przemierzały rozległe terytoria, by wypełnić swoje przeznaczenie. W aktach procesu pewnego człowieka z 1946 r. notuje się takie zeznanie: „Byłoby interesującym poznać myśli kierowców tych morderczych pojazdów, którzy jechali przez połowę Europy, przez miasta i wsie, przez góry i równiny, 2000 kilometrów ze swymi gilotynami gazowymi, aby zgładzić bezbronne kobiety i dzieci.”

Pierwszy na ziemiach polskich ośrodek natychmiastowej zagłady powstał w grudniu 1941 r. w Chełmnie nad Nerem. Zlokalizowano go w znajdującym się tam pałacyku i na terenie otaczającego go parku (opowiadanie „Człowiek jest mocny”). Początkowo funkcję komór gazowych pełniły tam specjalnie skonstruowane samochody, wspomniane ciężarówki, które dla zamaskowania zbrodni oznaczono symbolem Czerwonego Krzyża. Ponieważ metoda zabijania za pomocą gazu spalinowego wydawała się zbyt powolna, oraz – ze względu na rozpaczliwe krzyki duszących się ofiar – bardzo deprymujące dla uczestniczących w likwidacji esesmanów, wprowadzono potem cyklon B. Działanie tego środka polegało na zatruwaniu organizmu, któremu towarzyszyły objawy porażenia ośrodków oddechowych. Do zabicia 2 tysięcy ludzi zużywano ok. 5 – 7 kg cyklonu.

Oprócz obozów zagłady na ziemiach polskich utworzyli Niemcy obozy pracy dla Żydów i obozy koncentracyjne, w których wykorzystywali więźniów nie tylko jako darmowych robotników, ale też jako obiekty badawcze – przeprowadzano na nich doświadczenia medyczne np. próby ze sterylizacją i szczepionką przeciw tyfusowi plamistemu, eksperymenty z malarią i transplantacją kości. Było to przyczyną wielu okaleczeń. Najbardziej znane z obozów zagłady to: Oświęcim, Bełżec, Sobibór, Treblinka, Majdanek. Oświęcim posiadał cztery komory gazowe mogące w ciągu doby uśmiercić do 5 tysięcy ludzi. W pobliżu komór sytuowały się krematoria służące spalaniu zwłok.

Holokaust i jego znaczenie

System unicestwienia ludzkości był przemyślany i zorganizowany. Zbrodnie tuszowano, świadków likwidowano. Prawda miała nie ujrzeć światła dziennego, ale żądza władzy i posiadania zawsze wiedzie ku upadkowi, samounicestwieniu. Tak tez się stało, ale legł w gruzach także sens wartości, upadła wiara w człowieka.

Holokaust ujawnił zarówno dobrą, jak i złą stronę natury człowieka. Pokazał sytuację ludzi zagrożonych, obojętnych wobec zbrodni, a przez to pośrednio w niej uczestniczących. Wskazał, że należy umieć brać odpowiedzialność za swoje czyny, za działanie lub jego brak oraz za konsekwencje, które po nich następują. Pokreślił kruchość ludzkiej egzystencji, w sytuacji, gdy jest ona zależna od władzy, której brak hamulców etycznych. Na popiołach tego, co minęło odtwarzana jest „składnica” zasad, odbudowywany dekalog, trwa pamięć... i medaliony ofiar. Ku przestrodze...

Pytania i odpowiedzi

Czym był holokaust?

Zaplanowaną i zorganizowaną zagładą około sześciu milionów europejskich Żydów w czasie drugiej wojny światowej.

Gdzie powstał pierwszy obóz zagłady na ziemiach polskich?

W Chełmnie nad Nerem w grudniu 1941 roku. Opowiada o nim „Człowiek jest mocny”.