MedalionyZofia Nałkowska

Holokaust, getto, martyrologia, eksterminacja: wyjaśnienie pojęć

Artykuł wyjaśnia pojęcia, które pojawiają się w „Medalionach”: eksterminację, holokaust, getto i martyrologię. Pokazuje też, jak narastały prześladowania Żydów, od średniowiecza do getta w czasie II wojny światowej.

Najważniejsze pojęcia

Eksterminacja – wytępienie, wyniszczenie określonych grup ludności z powodów politycznych lub religijnych.

Holokaust – to zaplanowana, instytucjonalnie zorganizowana i systematycznie przeprowadzona eksterminacja 6 milionów europejskich Żydów w czasie drugiej wojny światowej. W latach 1933 – 1939 rozpoczęło się preludium holokaustu. Po dojściu do władzy Hitlera (1933r.) i przejęciu władzy przez nazistów nasilił się antysemityzm państwowy i rozpoczęła polityka dyskryminacji Żydów. Wykorzystując konstytucyjne uprawnienia i zaostrzone środki przystąpiono do systematycznego wykluczania ludności żydowskiej z życia publicznego i społecznego Niemiec. Początkowo było to zastraszanie, lecz gdy nie skutkowało, posuwano się do aktów przemocy i terroru.

Prześladowania przed wojną

Bojkotowano sklepy żydowskie, żydowskich lekarzy i adwokatów, rozpowszechniając o nich fałszywe pogłoski i szykanując ich. Zorganizowano nawet niespotykaną od czasów średniowiecza akcję palenia książek żydowskich autorów. W walce propagandowej posługiwano się oszczerstwami, wskazując Żydów jako nieprzyjaciół państwa. Prasa oskarżała ich o spowodowanie wszelkich problemów, z którymi borykały się wówczas Niemcy. Żydów na świecie przedstawiano jako wrogów, którzy zagrażają dobrobytowi Rzeszy i pokojowi. W całych Niemczech stawiano znaki ostrzegające Żydów przed wchodzeniem do restauracji, publicznych parków, a nawet niektórych miejscowości. Tworzono propagandowe plakaty.

W szkołach niemieckich uczono młodzież i dzieci jak identyfikować Żyda sugerując się jego wyglądem zewnętrznym. W ten sposób sukcesywnie przygotowywano społeczeństwo, by godziło się na eliminację nacji żydowskiej. W dodatku wszystkie tego typu działania poparto odpowiednimi ustawami, co tym bardziej nadawało wiarygodności i prawnej mocy niecnym poczynaniom elit władzy. Być może dlatego nie dziwiło już poniżanie człowieka wyznania mojżeszowego np. poprzez publiczne obcinanie mu brody, ataki agresji, wykorzystywanie do przymusowych ciężkich robót, nie zastanawiały obozy koncentracyjne, dymy z krematoriów... Tak jakby zbrodnia ludobójstwa została prawnie usankcjonowana. Ale alienacja narodu żydowskiego ma jeszcze podłoże historyczno – religijne i wiąże się z zagadnieniem tożsamości.

Żydzi w Europie

Żydzi postrzegali siebie jako naród wybrany przez Boga, który za grzech został wygnany ze swej ziemi, lecz dzięki temu czuli się wyjątkowo, spełniając po części ideę cierpienia Mesjasza – jako tego, który cierpiał za narody. Ich religia nazywana jest judaizmem, a język, którym się posługują to hebrajski. Wyróżniają ich odrębne obyczaje oraz formy kultu Boga.

W wiekach średnich życie Żydów w Europie upływało pod znakiem społecznej izolacji. Żyli we własnych gminach, oddzieleni od ogółu społeczności kordonem własnych praw, obowiązków, kulturą. Początkowo dobrowolnie się separowali. Było to nie tylko odruchem samoobrony, ale też efektem wymagań religii mojżeszowej, która nakazywała być blisko synagogi i innych instytucji religijnych. I ów fakt prawdopodobnie można uznać za początek gett – prawzorzec tego zjawiska, a jeden z czynników holokaustu.

Getto: od średniowiecza do wojny

Getto – część miasta obrana lub przymusowo wyznaczona jako miejsce zamieszkania dla mniejszości narodowej lub religijnej; przymusowo zamknięta dzielnica żydowska, podporządkowana szczególnie represyjnemu prawu hitlerowskiemu; miejsce, środowisko odizolowane, rządzące się własnymi prawami, niechętne ludziom z zewnątrz.

W XIV w. oskarżano wyznawców judaizmu o zatruwanie studzien i ujęć wody oraz o spowodowanie epidemii dżumy w Europie Zachodniej. Wielokrotnie również ich wypędzano z krajów, w których się osiedlali np. w 1492 r. z Hiszpanii, a w 1497 z Portugalii.

Idea przymusowego zamknięcia Żydów za murami gett, po raz pierwszy wprowadzona została w 1462 roku we Frankfurcie. Później pomysł ten przejęły inne miasta Europy Zachodniej, traktując go jako normę postępowania w stosunku do Żydów w XVI w. W odróżnieniu od gett hitlerowskich, getta ówczesne zezwalały Żydom opuszczać ich mury w ciągu dnia i prowadzić własne interesy poza ich obrębem. I pomimo, że getto pozwalało Żydom żyć w spokoju, warunki życia tam panujące były często bardzo trudne (przeludnienie, choroby).Pierwszym nowożytnym miastem europejskim, w którym zrealizowano zalecenia Soboru Laterańskiego, by uniemożliwiać Żydom zamieszkiwanie wśród chrześcijan, była Wenecja. W 1516 część weneckich Żydów przesiedlono na wyspę Ghetto Nuovo, a pozostałych w 1541 roku na Ghetto Vecchio. W 1555r. powstało getto w Rzymie.

Getta na ziemiach polskich

Na okupowanych ziemiach polskich założono ponad 400 gett. Tworzono je na przełomie 1939 i 1940 r. w miastach Generalnego Gubernatorstwa.

Największym wrogiem ludzi w gettach był głód. Niemcy stale ograniczali ilość dostarczanej do getta żywności, stale tez podnosili jej cenę. Obok skrajnego ubóstwa istniały w gettach oazy zamożności. Działały kawiarnie, teatry, kabarety, kwitł również handel, do którego wielokrotnie wykorzystywano małych „szmuglerów” – dzieci, trochę ze względu wzrost, bo ułatwiał im przedostanie się na aryjską stronę, ale również jako osoby raczej niewzbudzające podejrzeń. Świat getta był zróżnicowany. Obok umierających z głodu przechodzili dobrze odziani i najedzeni ludzie. Niemniej stałym problemem służb medycznych, szpitali, sierocińców było zapobieganie tyfusowi, gruźlicy i innym chorobom. Fatalne warunki higieniczne, ciasnota, niedożywienie, przymusowa bezczynność, uczucie osamotnienia i zagubienia, brak nadziei na przetrwanie, załamanie psychiczne przyczyniały się do wzrostu śmiertelności wśród mieszkańców gett.

Martyrologia

Martyrologia – cierpienie, męczeństwo, pojęcie używane zwykle w odniesieniu do cierpień i męczeństwa ofiar hitlerowskiego systemu terroru i masowej zagłady.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest eksterminacja?

Wytępienie, wyniszczenie określonych grup ludności z powodów politycznych lub religijnych.

Co to jest getto?

Zamknięta dzielnica miasta, w której przymusowo mieszkali Żydzi. W czasie wojny getta w Polsce były otoczone murem i głodzone.

Szybki test

Martyrologia to:

Eksterminacja to:

Idea przymusowego zamknięcia Żydów za murami gett, po raz pierwszy wprowadzona została w