Problematyka i główne wątki „Akademii pana Kleksa”
Powieść Brzechwy łączy świat baśni z codziennością szkoły. Artykuł omawia główne wątki i problematykę utworu.
Główne wątki
Głównym wątkiem w powieści, który obserwujemy przez cały tok akcji jest nauka w Akademii dziwaka i uczonego – pana Ambrożego Kleksa. Przyjmuje on jedynie chłopców, których imię zaczyna się na literę „A”. W Akademii jest wszystko potrzebne do nauki i życia – to połączenie szkoły i internatu. Znajdują się tu sale lekcyjne, jest jadalnia i sypialnia. Chłopcy, mimo że nie uczą się tradycyjnych przedmiotów, muszą zachowywać dyscyplinę, a każdy z nich ma przydzielone obowiązki. Oprócz lekcji takich jak fleksografia czy przędzenie liter chłopcy odbywają wycieczki np. do fabryki dziur i dziurek. Idą wówczas czwórkami śpiewając hymn Akademii. Ponadto mają szanse odwiedzić inne bajki, do których prowadzą specjalne furtki w murze. Inną atrakcją są zabawy w olbrzymim parku, który otacza Akademię. Przede wszystkim szkoła służy otwarciu młodych umysłów, wzbudzeniu wiary w siebie i pobudzeniu wyobraźni.
Kolejnym wątkiem są losy Adasia Niezgódki. Jest to dwunastoletni uczeń Akademii, który trafia do szkoły przez swoją niezdarność i problemy z dyscypliną. U pana Kleksa okazuje się on być najzdolniejszym uczniem. Rozwija wiarę w siebie, spełnia polecenia nauczyciela, staje się odważnym, ciekawym świata, wrażliwym chłopcem. W Akademii Adaś przeżywa wiele przygód – odwiedza m. in. bajki o dziewczynce z zapałkami i o śpiącej królewnie i siedmiu braciach. Jako jedyny uczy się unoszenia w powietrzu, dzięki czemu trafia do psiego raju, w którym spotyka ulubionego psa Reksa. Ma także niezwykły sen o siedmiu szklankach, który zapisany zostaje w specjalnej księdze. Po wysłuchaniu opowieści Mateusza jego pasją staje się kolekcjonowanie guzików. Łamie nawet zasady przyzwoitości i odcina guziki od palt i płaszczy przypadkowych przechodniów. Nie czyni tego ze złośliwości, ale by pomóc powrócić Mateuszowi do pierwotnej postaci.
Historia Mateusza to baśń w baśni. Zostaje wpleciona w treść opowieści o chłopcach, z którą łączy się poprzez postać szpaka Mateusza. Ptak zdradza swą tajemnicę Adasiowi Niezgódce. Wspomina, że niegdyś był księciem na dworze potężnego i powszechnie szanowanego króla. Był jedynym pretendentem do tronu, dlatego dbano o niego i spełniano każdą jego zachciankę. Jego pasją była jazda konna oraz polowania. Ojciec w trosce o syna zabronił mu przejażdżek. Zrozpaczony książę stracił apetyt i zainteresowanie czymkolwiek. Pewnego dnia w tajemnicy wybrał się na przejażdżkę i przypadkowo zabił króla wilków. Zwierzę raniło go, a rana nie chciała się goić. Mateusz nikł w oczach. Dopiero doktor Paj-Chi-Wo uzdrowił go i ofiarował magiczną czapkę bogdychanów. Po kilku latach na królestwo i pałac napadły watahy wilków. Gdy wdarły się do komnaty księcia założył on czapkę i zmienił się w szpaka. Nie mógł jednak powrócić do pierwotnej postaci, bo zaginął guzik od magicznego przedmiotu. Przechodził z rąk do rąk, aż trafił w końcu do pana Kleksa.
Zemsta golarza Filipa - to najbardziej mroczny i tajemniczy wątek powieści. Wiemy, że Filip jest fryzjerem, który dostarcza panu Kleksowi piegów. Dzięki nim uczony zachowuje kondycje i dobre samopoczucie. Jednak miedzy Filipem a nauczycielem dochodzi do kłótni. Golarz mówi, by Kleks szukał gdzie indziej dostawcy piegów. Od tego momentu pan Kleks zaczyna się kurczyć i jest coraz bardziej roztargniony. Filip sprowadza do Akademii dwóch synów – prawdziwego Anatola i lalkę – Alojzego. Pan Kleks ożywia sztucznego chłopca, który bardzo szybko zaczyna się uczyć. Jest jednak krnąbrny, dręczy innych i niszczy Akademię. Kleks wydaje się bezradny wobec golarza i wybryków Alojzego. Dopiero gdy ten niszczy jego sekrety – tajemną wiedzę doktora Paj-Chi-Wo, uczony rozkręca go na części. Pojawia się wówczas Filip i mówi: „Tak pan dotrzymał naszej umowy? Dwadzieścia lat pracowałem nad moją lalką, znosiłem panu piegi i kolorowe szkiełka, oddałem panu cały mój majątek, aby mógł pan stworzyć tę głupią Akademię. Miał pan za to z Alojzego zrobić człowieka. I co pan zrobił? Zmarnował pan cały trud, cały wysiłek mojego życia! Nie ujdzie to panu płazem, nie, panie Kleks. Ja panu pokażę, co potrafi Filip, kiedy chce się zemścić. Ja panu pokażę!”. Następnie gasi płomyki na bożonarodzeniowej choince. Zapada ciemność.
Problematyka
„Akademia pana Kleksa” to powieść, której głównymi czytelnikami jest młodzież, dlatego porusza kwestie atrakcyjne poznawczo dla tej grupy. Przede wszystkim wprowadza w magiczny świat baśni, w którym wszystko jest możliwe.
Przede wszystkim książka uczy, że ścisła wiedza, taka jak arytmetyka, ortografia, kaligrafia to nie wszystko. Ważne jest także pobudzenie dziecięcej wyobraźni, odwołanie do świata baśni i snów. Pozwala to uczniom być sobą. W szkole pana Kleksa nie ma stopni – największym wyróżnieniem jest otrzymanie jednego z piegów, zaś karą noszenie żółtego krawata w grochy. Chłopcy uczą się tam poprzez zabawę i śmiech, np. na lekcji geografii grają w piłkę. Mają jednak określony tryb dziennych zajęć (wstają o piątej rano!), a także każdy ma przydzielone konkretne obowiązki. Nikt jednak nie wymiguje się od zajęć obowiązkowych i każdy jest ciekawy, co tego dnia wymyśli nauczyciel. Atmosfera w Akademii jest świetna, nie ma tam rywalizacji. Dopiero pojawienie się Alojzego niszczy przychylną aurę, wprowadza zamęt. Brzechwa tłumaczy, że każda bajka musi się skończyć i nawet tu ma dostęp zło. Uświadamia, że ze świata dziecięcych marzeń i fantazji trzeba będzie wyrosnąć. Jest to trudne, ale nieuniknione.
Innymi zagadnieniami jest przyjaźń i pozytywny stosunek uczniów do „mistrza” – pana Ambrożego. Chłopcy na co dzień spędzają wspólnie wiele czasu. Lubią się i pomagają sobie nawzajem. Nie ma między nimi kłótni, zawiści czy zazdrości. Szanują i kochają swego nauczyciela i przewodnika, a w zamian mogą liczyć na szacunek. Każdy jest zauważony. Pan kleks przykłada także wagę do, zdawałoby się banalnych, snów swych wychowanków. Codziennie zapewnia im moc atrakcji, dlatego nuda w Akademii nie występuje.
Jak w każdej baśni mamy tu też elementy moralizujące. W psim raju Adaś odwiedza ulicę Dręczycieli. Przebywają tam podczas swego snu chłopcy, którzy znęcali się nad zwierzętami, nad swoimi psami. Po pobycie w tym miejscu już nigdy nie odważą się uderzyć swoich podopiecznych. Opowieść Mateusza uczy z kolei, że złamanie rodzicielskich zakazów, nawet jeśli uważa się je za niesprawiedliwe, może doprowadzić do zguby. Mateusz udając się w tajemnicy na polowanie spotyka króla wilków, a jego zabicie doprowadza ostatecznie do klęski królestwa. Kara, choć czasem nierychliwa, musi nadejść. Lalka Alojzego po wielu niecnych uczynkach zostaje wyłączona i rozebrana na części. Są granice, których przekroczyć nie wolno.
Utwór pokazuje również, jak można traktować baśnie. Należy się nimi bawić, jednak nigdy nie można brać ich zupełnie serio. Dlatego pan Anders pociesza Adasia, by nie przejmował się losem zmarzniętej dziewczynki z zapałkami. Także cała opowieść o Akademii okazuje się baśnią opowiadaną przez jej autora – Jana Brzechwę. Jak w każdej baśni dobro, które reprezentuje pan Kleks i uczniowie musi zmierzyć się ze złem symbolizowanym przez golarza Filipa. Choć na koniec Akademia znika, to jednak zwycięża dobro – piękna baśń zostaje opowiedziana i jak każda fikcja, musi ustąpić rzeczywistości.
Pytania i odpowiedzi
Jaki jest główny wątek powieści?
Nauka w Akademii dziwaka i uczonego pana Ambrożego Kleksa, który przyjmuje tylko chłopców o imionach na literę „A”.