Streszczenie szczegółowe „Innego świata”

„Inny świat” ma dwie części i epilog. W pierwszej Grudziński opisuje drogę do łagru i pierwsze miesiące w Jercewie, w drugiej głód, wojnę, głodówkę i wyjście na wolność. Streszczenie prowadzi przez książkę osiemnastoma etapami, z najważniejszymi postaciami i epizodami.

Część pierwsza: Witebsk, Leningrad i Wołogda

„Lato w Witebsku dobiegało końca (...)” - rozpoczyna autor. Opisuje początki swojego pobytu w radzieckich więzieniach. Pierwszy przystanek to Witebsk. Dwustu półnagich mężczyzn w jednej celi. Trzy uderzenia butem w drzwi to sygnał do kolacji. Więźniowie z glinianymi miseczkami podnoszą się z cementowej podłogi. Czekają na gorącą ciecz imitującą zupę.

Jak wyglądał dzień więźnia w Witebsku? Rozpoczynał się jednorazowym stukaniem kołatki. To sygnał pobudki i śniadania. Wjeżdżał wówczas kocioł gorącego odwaru z ziela i kosz z dziennymi racjami chleba. Potem był „czas przegadany” do obiadu. Czas wspomnień, relacjonowania snów, opowieści, dyskusji oraz wspólne zbieranie niedopałków papierosów. Ta ostatnia czynność była zwykle przywilejem inteligencji. Następnie dwa kopniaki w drzwi – zwiastun obiadu. Ponownie zupa. Trzy uderzenia - to już kolacja.

Oprócz opisu więziennego dnia Grudziński przywołuje przyczyny swojego aresztowania i osadzenia w więzieniu i łagrze. „Pierwsza hipoteza oskarżenia opierała się na dwóch dowodach rzeczowych: wysokie buty z cholewami(...) miały świadczyć, że jestem majorem wojsk polskich, a pierwsza część nazwiska w brzmieniu rosyjskim (Gerling) kojarzyła mnie niespodziewanie z pewnym marszałkiem lotnictwa niemieckiego, logiczna konkluzja brzmiała: jestem oficerem polskim na usługach wrogiego wywiadu niemieckiego”.

Ponadto zarzucano autorowi próbę przekroczenia granicy państwowej między Związkiem Sowieckim a Litwą. Miał walczyć z Niemcami. Było to jawne wystąpienie przeciwko paktowi przyjaźni radziecko-niemieckiej. Te domniemane dowody stanowiły podstawę do skazania Grudzińskiego na pięć lat pozbawienia wolności.

Więźniowie, z którymi zetknął się w Witebsku to m.in. chłopcy w wieku 14 - 16 lat. Małoletni przestępcy byli plagą więzień sowieckich. Żyli z kradzieży towarów ze składów państwowych. Znani byli jako „biezprizorni”.

„Biezprizorni” obok „urków”, czyli pospolitych przestępców stanowili najgroźniejszą półlegalną mafię w Rosji. Uważali więzienie za rodzaj kolonii letnich. Do wszelkich prób resocjalizacji i edukacji nie przykładali żadnej wagi. Ignorowali je.

W tej części powieści narrator wspomina m.in. znajomość z pewnym Żydem. Starym szewc z Witebska, skazany był na pięć lat. Oskarżano go o tzw. szkodliwość w rzemiośle. Ów Żyd miał syna, będącego kapitanem w lotnictwie. Był z niego bardzo dumny. Udało mu się go wykształcić. Jego fotografię skrzętnie przechowywał. Znaleziono ją podczas jednej z rewizji . Brutalnie odebrano staremu ojcu.

Pobyt w Leningradzie to kolejny etap więziennej podroży. Kojarzy się Grudzińskiemu z transportem czarnymi więziennymi karetkami przepełnionymi ludźmi. Jadą do tzw. „pieriesyłki”. „Pieriesyłka” to miejsce dające złudzenie pozornej wolności. Cele sprawiały wrażenie izb mieszkalnych. Przebywali tu „pełnoprawni” obywatele Związku Sowieckiego. Ich wyroki nie przekraczały osiemnastu miesięcy. Ich przestępstwa to: drobna kradzież, spóźnienie do pracy, chuligaństwo itp. Zwano ich „bytowikami”. „Urcy” od „bytowików” różnili się tym, że byli to przestępcy pospolici po kilkakrotnej recydywie. Więźniów politycznych nazywano „biełoruczkimi”.

Przebywając w celi 37, autor zawarł znajomość ze Szkłowskim - Polakiem z pochodzenia. Skazany był za to, że: „za mało interesował się wychowaniem politycznym żołnierzy”. Poznał też Pawła Iwanowicza i generała Artamjana. Ostatni z nich prowadził indywidualną głodówkę. Co trzeci dzień otrzymywał paczki z żywnością. Proponował wszystkim poczęstunek. Gdy odpowiadało mu głuche milczenie „(...) wrzucał całą zawartość paczki do kibla.”

Z Leningradu został Grudziński przetransportowany do Wołogdy. Podróżował z pułkownikiem Szkłowskim. W trakcie podróży doszło do niemiłego incydentu. Trzech „urków” grało w karty o płaszcz Szkłowskiego. Jeden z nich przegrał. Zażądał od pułkownika umówionego przedmiotu. Ten musiał oddać nakrycie. W przeciwnym razie zostałby okaleczony. Groziło mu wykłucie palcami oczu. W Wołogdzie mężczyźni rozstali się. Pułkownik życzył Grudzińskiemu powrotu do ojczyzny.

W więzieniu wołogdzińskim pisarz przebywał w małej celi. Spał na gołym klepisku wśród okolicznych chłopów, „którzy nie odróżniali dnia od nocy, nie pamiętali pory roku i nazwy miesiąca, nie wiedzieli, za co siedzą, jak długo i kiedy wyjdą na wolność”. Następną stacją na więziennym szlaku było już Jercewo pod Archangielskiem - obóz pracy.

Część pierwsza: przyjazd do Jercewa i nocne łowy

Pierwszymi towarzyszami autora w jercewskim obozie zostali inżynier Polenko i teletechnik z Kijowa – Korboński. Przedstawili oni historię powstania obozu. Założyło go w 1936 roku sześciuset więźniów w dziewiczym archangielskim lesie. Temperatura dochodziła do minus czterdziestu stopni Celsjusza. Wyżywienie stanowiło trzysta gram czarnego chleba i talerz gorącej zupy na dobę. Mieszkano w szałasach z gałęzi.

Wzniesiono również barak szpitalny. Zdarzały się przypadki samookaleczeń. Dawało to możliwość spędzenia kilku tygodni pod dachem. Znaczna śmiertelność dotyczyła więźniów z Polski i Niemiec. Rosjanie, Finowie i Bałtowie byli bardziej wytrzymali.

W roku 1940 Jercewo było już dużym centrum kargopolskiego ośrodka przemysłu drzewnego z własną bazą żywnościową. Miało własny tartaki, dwie bocznice kolejowe. Obok powstało miasteczko za zoną dla administracji i straży obozowej.

W 1938 roku powstał barak kobiecy. „Urcy” zaczęli urządzać tzw. „nocne łowy”. Polowali na nowo przybyłe do łagru kobiety. Wprowadzili też własne „sądy kapturowe” z użyciem pił, siekier, toporów. Walczyli przeciwko więźniom politycznym. Opuszczenie obozu było dla nich tak samo przerażające, jak dla niektórych dostanie się do niego. Możliwość wyjścia na wolność nie miała dla nich znaczenia. Nie zawsze przestrzegali reguł panujących w obozie. Było to obowiązkiem każdego nowo przybyłego skazańca. Autor z sentymentem wspomina beznogiego popa Dimkę – dyżurnego z baraku. Zaprzyjaźnił się z nim i traktował jak ojca.

Mieszkańcy zony wyczerpani pracą i niewłaściwymi warunkami egzystencji przypominali cienie. Nosili uszanki i ogromne łapcie. Nogi mieli obwiązane sznurkami. Korzystali czasem z przywileju wizyty lekarskiej. W kolejce do medyka widać było najczęściej „nacmenów” . Azjaci chorowali z tęsknoty za krajem rodzinnym.

Umierali z tej tęsknoty tak samo jak z głodu, mrozu i monotonnej bieli. Byli to tzw. nieuleczalni symulanci. Podczas wizyty lekarskiej można było uzyskać skierowanie do szpitala. Najczęściej brakowało w nim miejsc. W trakcie badania narrator poznał siostrę Tamarę. Zaprzyjaźnił się z nią. Otrzymał od niej literacki prezent - trzy książki. Między innymi „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego. Obawa przed ciężką pracą przy wyrębie lasu zmusiła bohatera do sprzedaży butów oficerskich. W zamian nabył chleb. Został przydzielony do brygady, w której miał pełnić funkcję tragarza w bazie żywnościowej.

Pewnej nocy autor stał się obserwatorem „nocnych łowów”. Kilku „urków” dokonało zbiorowego gwałtu na dziewczynie obozowej Marusi. Akceptował to jej kochanek - Kowal. Bał się o własne życie. Kowal oddawał czasem dziewczynę do „dyspozycji” kolegom. Umożliwiał tym samym ataki „dobrowolnego” gwałtu. Rzeczywistość obozowa skutecznie eliminowała możliwość istnienia uczucia między kobietą a mężczyzną. Dowodem stało się odejście Marusi do innego obozu. Wówczas między „urkami” zapanowała zgoda.

Część pierwsza: praca, dzień po dniu

Dzień w obozie rozpoczynała pobudka o 5.30 rano. Niektórzy modlili się. Inni skreślali kolejny dzień wyroku. Starano się nie zapeszać i nie prowokować losu. Nie mówiono o krótkich terminach pozostałych do końca uwięzienia. „Rozdmuchiwanie nadziei miało w sobie straszliwe niebezpieczeństwo zawodu”. Autor przywołuje postać kolejarza z Kijowa. Przesiedział 10 lat we wszystkich obozach sowieckich. Ów kolejarz - Ponomarenko został w dniu ukończenia wyroku wezwany za zonę. Usłyszał, że przedłużono mu czas pobytu w łagrze. Zawiedziony i pozbawiony nadziei na wolność zmarł na atak serca. Wielokrotnie w podobnych przypadkach miały miejsce samobójstwa. podcinano sobie żyły. Dlatego nie należało prowokować nadziei.

W obozie panował podział żywności. Ilość wydawanego pokarmu mierzona była dzienną wydajnością człowieka. Posiłki były bardzo skromne - łyżka gęstej kaszy. Niektórzy wyznawali zasadę, że „lepiej mało pracować i mało jeść niż dużo pracować i niewiele więcej jeść”. Niewielu więźniów miało dostatecznie dużo siły, aby poranny posiłek donieść z kuchni do baraku. Zjadano go na stojąco.

Po śniadaniu następował wymarsz brygad do pracy. Trasy były bardzo długie od 5 do 7 km. Po przybyciu na miejsce liczono brygady i podawano stan liczebny robotników. Każda brygada miała swojego konwojenta. Ten ręczył za nią własną głową. Jeśli komukolwiek przyszłaby do głowy ucieczka, zostałby zabity strzałem z karabinu.

Poszczególne brygady miały powierzone odpowiednie zadania. Zajmowały się np. bazą żywnościową, budową dróg, pracą w elektrowni i przy wyrębie lasu. Ta ostatnia była najcięższa. Więźniowie pracowali cały dzień pod gołym niebem. Zanurzeni po pas w śniegu, przemoczeni, głodni i nieludzko zmęczeni. Nie było takich, którzy pracowaliby w lesie dłużej niż dwa lata. Na ogół po roku odchodzili z nieuleczalną wadą serca do brygad zatrudnionych przy lżejszej pracy. Następnie trafiali do „trupiarni”.

Najtrudniejsze były pierwsze godziny dnia. Należało pokonać ból, aby się wdrożyć do pracy. Natomiast dwie godziny przed zakończeniem robót więźniowie ożywali się nieco. Mieli w perspektywie odpoczynek i chwilowe zaspokojenie głodu. Samotne leżenie na pryczy – jako namiastka wolności – było również uciążliwe i dręczące. „Życie bez czekania na cokolwiek nie ma najmniejszego sensu i wypełnia się po brzegi rozpaczą.”

Czas pracy wynosił zwykle jedenaście godzin. Po wybuchu wojny rosyjsko - niemieckiej podwyższono go do dwunastu. W brygadach tragarzy przy rozładunku żywności pracowano wielokrotnie do dwudziestu godzin na dobę. Do tego zajęcia przydzielony był autor.

Ze swojego półtorarocznego pobytu w Jercewie Grudziński wspomina tylko jedna wizytę płatnika obozowego, który przybył z wykazem zarobków. Rzekomo ich wysokość zależała od wydajności pracy. Z formularza wynikało, że zarobek za sześć miesięcy wystarczył zaledwie na pokrycie kosztów utrzymania w obozie. Należało to pokwitować podpisem.

Dzień życia obozowego kończył się dopiero za bramą. Po policzeniu wszystkich i zrewidowaniu. Brygada, w której znaleziono niedozwolony przedmiot lub kradziony ochłap, była na śniegu rozbierana do naga. Później następował wieczorny posiłek, często przerywany czyimś wrzaskiem. Był to znak, że komuś wyrwano jego porcję strawy - kociołek z zupą).

Część pierwsza: Gorcew i zabójca Stalina

Narrator opowiada historię Gorcewa - człowieka, którego zamordowano pracą. Posłużono się nią jako narzędziem tortur. Gorcew przybył do Jercewa wraz z etapem „bytowików” pod koniec 1940 roku. Drażnił współwięźniów swoim zachowaniem. Zachowywał się tak, jakby w więzieniu znalazł się przez przypadek. Zazdrośnie strzegł tajemnicy swojego wyroku. Podejrzewano, że współpracował z NKWD.

Któregoś wieczoru podczas kłótni z jednym z „nacmenów” (Azjatą- Uzbekiem) uchylił rąbek tajemnicy. Okazało się, że Gorcew tłumił powstanie w środkowej Azji. Zabijał więc Azjatów. Pobito go i zemszczono się na nim. Przydzielono mu w brygadzie leśnej najcięższą pracę. Wysiłek fizyczny ponad siły złamał Gorcewa.

Celowo przydzielano mu obfitsze posiłki, by móc dłużej eksploatować jego organizm. W ten sposób pastwiono się nad nim. Po miesiącu stracił przy pracy przytomność. W drodze powrotnej wciąż jako nieprzytomny spadł z sań. Niezauważonego przez woźnicę znaleziono nocą w zaspie. Całkowicie zamarzł. Była to zemsta ofiar i prześladowanych na kacie i prześladowcy.

Zabójca Stalina

Pewien człowiek został oskarżony i osadzony w Jercewie za zabawne przewinienie. Podpił sobie niegdyś w gabinecie z przyjacielem. Założył się, że od pierwszego strzału trafi w oko Stalina. Portret wodza wisiał na przeciwległej ścianie. Zakład wygrał, ale przegrał życie.

Po jakimś czasie poróżnił się z przyjacielem. Ten doniósł NKWD o jego występku. Przeprowadzono oględziny portretu i sporządzono akt oskarżenia. W trakcie siedmioletniego odbywania wyroku zapadł na „kurzą ślepotę”. Nie widział w ciemnościach. Swoją przypadłość starał się ukrywać. Czyniło go to śmiesznym w oczach więźniów. Jednocześnie budziło litość. Pracując w nocy przy rozładunku żywności, rozsypał mąkę na śniegu. Zbierał ją gołymi rękami. Przed śmiercią jego twarz zaczęła przypominać pomarszczoną cytrynę. Pałające gorączką oczy głód zaczynał powlekać bielmem szaleństwa. Żebrał o miskę zupy. Zmarł z wycieńczenia.

Część pierwsza: barak pieriesylny i trzej Niemcy

Barak pieriesylny to barak tranzytowy. Pełnił poniekąd funkcję europejskiej kawiarni. Przebywali tutaj więźniowie z różnych stron czekający na kolejny etap. „Tutaj można było poznać nowych ludzi, dowiedzieć się, co słychać w innych więzieniach, kupić szczyptę machorki, użalić się wspólnie nad parszywą dolą (...).”

Pomieszkiwali w nim czasowo Polacy, Żydzi, Ukraińcy, Białorusini, Finowie. Po wybuchu wojny rosyjsko-niemieckiej zruszczeni Niemcy. Tutaj też w lutym 1941 roku poznał Grudziński trzech niemieckich komunistów: Stefana, Hansa i Otto. Do więzień trafili w wyniku nasilającej się w 1937 roku „Wielkiej Czystki”. Polegała na eliminacji dotychczasowych bolszewickich elit władzy. Wspólnie zastanawiali się, czy niemieckie obozy pracy są lepsze od sowieckich. Autor komentuje to następująco: „W sytuacji, w jakiej znajdowaliśmy się wszyscy czterej, mówić im o potwornościach hitleryzmu znaczył tyle, co tłumaczyć trzem szczurom uwięzionym w potrzasku, że najbliższa dziura w podłodze prowadzi do takiej samej pułapki.”

Część pierwsza: Kostylew i ręka w ogniu

Autor mówi o specyfice systemu pracy przymusowej w Rosji . Polega na: fikcyjnym oskarżeniu, śledztwie, pobycie w więzieniu i życiu w obozie. Nie ma być karą dla więźnia. Nastawiony jest na jego wyeksploatowanie gospodarcze. Prowadzi do jego całkowitego przeobrażenia. Przynosi dezintegrację osobowości, ubezwłasnowolnienie jej i wykorzystanie jako taniej siły roboczej. Więźniowie mieli przyczynić się do postępu i rozwoju radzieckiej gospodarki.

Człowiek ma przy tym wyzbyć się wszystkich ludzkich odruchów. W tym miłości, litości itp.. I tak też się działo. Jednostka pozbawiona możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb, zatracała swoje człowieczeństwo. Na tym tle rysuje się postać Miszy Kostylewa.

Kostylew od dzieciństwa wrósł w atmosferę komunizmu. Znał klasyków marksizmu, brał udział w zgromadzeniach partyjnych. Za młodu mieszkał z matką. Współczuł jej, bo była zapracowaną kobietą. Przez to „wyrobił w sobie potrzebę cierpienia dla cudzego szczęścia”. Punktem zwrotnym w jego życiorysie okazało się poznanie literatury francuskiej. Zaczytywał się w mistrzach. Chłonął Balzaca, Stendhala, Flauberta. Czytywał romanse francuskie. Wyizolowało go to z rzeczywistości.

Opuścił kilka zebrań partyjnych, zaczął zaniedbywać partyjnych znajomych. Aresztowano go wkrótce po zatrzymaniu właściciela prywatnej wypożyczalni książek. Kostylew często z niej korzystał. Szukał dzieł francuskich. Oskarżono go o szpiegostwo. Bity i katowany nie przyznawał się do winy. Przeszedł bardzo ciężkie śledztwo. Budzono go w nocy. Po paru godzinach odprowadzano do celi. Budzono znowu o świcie. Wywoływano na badania w trakcie posiłków i w czasie godzin przeznaczonych na załatwianie potrzeb fizjologicznych. Odmówiono mu mycia i spacerów po dziedzińcu więziennym.

Gnębiono obłąkańczymi pytaniami. Ratunek znalazł w fikcji. Począł zmyślać, ponieważ prawda nie miała żadnego znaczenia. Zresztą i tak nikt w nią nie wierzył. Ostatecznie postawiono mu bezpodstawny zarzut, że z pomocą obcych mocarstw chciał obalić ustrój Związku Sowieckiego.

W styczniu 1939 roku został odesłany z wyrokiem dziesięcioletnim do obozu kargopolskiego - Mostowicy. Tam były nieco lepsze warunki życia i stosunkowo lekka praca. Złożono na niego donos. Oskarżono, że obliczał wszystkim więźniom normy wyższe od rzeczywistej pracy. Skierowany został do brygady leśnej.

Ciężka praca fizyczna złamała go i poniżyła. Znienawidził współwięźniów. Uznawał ich za wrogów. Od totalnego upadku ocaliła go literatura. Ktoś podsunął mu książkę, którą czytał jako wolny człowiek. W marcu 1941 roku przeszedł etapem z Mostowicy do Jercewa. Miał wówczas prawą rękę na temblaku. Kryła ona swoją tajemnicę.

„W pewnej chwili, upewniwszy się, że w naszym kącie nikt się nie rusza, odłożył książkę i zdrową ręką zaczął odwijać bandaż (...) przybliżył się do pieca i po omacku wsunął obandażowaną rękę w ogień (...). W ciągu tych kilkudziesięciu sekund zdążyłem zauważyć nie tylko jego przekłutą drgawkami bólu twarz, ale i rękę – spuchniętą kłodę obciągniętą skórą i ociekającą krwią i ropą (...)”.

Co jakiś czas powtarzany proceder. Nosił w sobie znamiona mistycyzmu . Buntował się przeciwko władzy i konieczności wyczerpującej pracy.

Kostylew, któremu z niewiadomych powodów nie goiła się ręka, bywał często na zwolnieniach. Chadzał do ambulatorium i nie brał udziału w pracy brygady. Widząc tak nieproduktywnego więźnia, postanowiono odesłać go na Kołymę . Obóz stanowił odpowiednik „selekcji do gazu”. Nie było stamtąd powrotu. Kostylew załamał się. Wkrótce miał wyznaczone spotkanie z matką. Wówczas narrator postanowił ofiarować się za przyjaciela. Zaproponował swoją kandydaturę na etap do Kołymy. Jego prośbę odrzucono.

W przypływie rozpaczy Kostylew oblał się w łaźni wiadrem wrzątku. Umierał w straszliwych męczarniach. Stara matka przybyła do obozu tylko po to, by zebrać pamiątki po Miszy. W jej oczach nie było już miejsca na łzy.

Część pierwsza: dom swidanij

„Dom Swidanij”, czyli „dom widzeń” - był miejscem spotkań więźniów z krewnymi. Takie spotkanie mogło trwać od jednego do trzech dni. By mieć możliwość widzenia się z rodziną należało przejść skomplikowaną procedurę. Widzenie dozwolone było raz do roku. Starano się o nie od trzech do pięciu lat.

Musiało być pożądane zarówno ze strony więźnia, jak i jego krewnych na wolności. Zgodę musiały wyrazić władze obozowe. Wiązało się z długim biurokratycznym procesem. Czasem wręcz paradoksalnym. Należało wykazać, że osoba przebywająca w łagrze, jest dla zupełnie obojętna.

Krewny, który dostąpił „zaszczytu” widzenia, musiał podpisać zobowiązanie. Nie mógł zdradzić, co ujrzał za drutami. Więzień zaś zmuszony był do złożenia i podpisania deklaracji. Nie mógł w rozmowach poruszać tematów związanych z warunkami życia w obozie. Swój mizerny wygląd więźniowie zazwyczaj tłumaczyli chorobą i niesprzyjającymi warunkami atmosferycznymi. Zdarzało się, że krewni nie poznawali ich.

Do widzeń więźniów odpowiednio przygotowywano. Wydawano im więcej chleba i zupy. Lepiej przyodziewano. Wszystko to miało na celu „zmylenie” krewnego. Miał odnieść wrażenie, że o skazańców się dba. W oczach samych więźniów wszelkie tego typu zabiegi uchodziły za maskaradę. Często z „domu swidanij” dochodził płacz, a skazańcy wracali do zony rozczarowani, przybici, zamyśleni.

Autor wspomina tu przypadek pewnego cieśli. Po widzeniu z żoną dwa razy próbował się powiesić. Żona zażądała od niego rozwodu i zgody na oddanie dzieci do miejskiego żłobka. Inna historia ma szczęśliwy finał. Więzień otrzymał list, że jego żona urodziła dziecko poczęte w trakcie „rodzinnego” widzenia w „domu Swidanij”. Fakt ten niezmiernie ucieszył pozostałych więźniów. Tworzyli przecież wspólnotę. „Dom Swidanij” wśród całego brudu, poniżenia, cynizmu był „przystanią życia uczuciowego”.

Część pierwsza: szpital i zmartwychwstanie

Szpital był marzeniem wielu więźniów. Można było spędzić w nim kilka tygodni. Skazańców pociągał ze względu na swoją czystość i troskliwość personelu. „Nie chodziło tu nawet w gruncie rzeczy o rzeczy tyle o odpoczynek, co o przelotny i nietrwały powrót do dawnych wyobrażeń o życiu i ludziach.”

Do najszczęśliwszych zaliczano więźniów, którym dane było umrzeć w szpitalu. Leczenie więźniów sprowadzało się w dużym stopniu do aplikowania im małej dozy odpoczynku. Dawano też nadmierną ilość proszków na spadek gorączki. Miało na celu jak najszybsze postawienie na nogi więźniów. Tych, którzy nie stracili jeszcze całkowitej przydatności do pracy. Dla starców, nieuleczalnie chorych i gruźlików szpital stanowił ostatni przystanek przed śmiercią.

Mogli trafić też do „trupiarni”. Miejsca, w którym oczekiwano na śmierć. Do „trupiarni” kierowano chorych na awitaminozę, wycieńczonych przy pracy. Także tych z rozmaitymi formami obłędu głodowego, kurzą ślepotą i owrzodzeniem całego organizmu.

Warunki życia w szpitalu wydawały się luksusem. Personel medyczny był miły, troskliwy i życzliwy. Szpital budził respekt i szacunek. Wchodząc doń, zdejmowano czapki. Więźniowie pragnąc otrzymać skierowanie do szpitala dokonywali samookaleczeń . Jeden z więźniów odrąbał sobie stopę. Potem metoda ta był karana. „Urcy” wstrzykiwali sobie roztopione mydło do cewki moczowej, co pozorowało chorobę weneryczną. Dawało to kilka dni zwolnienia.

Autor rozgrzawszy się kiedyś przy pracy, zupełnie bezwiednie rozebrał się na 35- stopniowym mrozie do pasa. Zachorował i został skierowany na dwa tygodnie do szpitala. Stan rekonwalescencji wiązał się dla Grudzińskiego z poczuciem samotności. Był to stan pożądany. Dawał poczucie spokoju i bezpieczeństwa.

Działo się tak w początkowym stadium choroby. Bohatera trawiła gorączka i pragnienie odpoczynku. Gdy jego stan zdrowia nieco się poprawił, nawiązał znajomości z pacjentami z sali. Jeden z nich – Michaił Stiepanowicz był aktorem. Ukarany został za zbytnie zaakcentowanie roli w filmie. „W jego umyśle nie mieścił się fakt, że człowiek niewinny może być pozbawiony wolności. Powoli więc uwierzył w swoją winę.”

Drugi był rodowitym Niemcem. Niegdyś pracował w Baku jako inżynier wiertniczy. Oskarżono go o szpiegostwo. Wśród wielu absurdalnych i abstrakcyjnych win więźniów, Grudziński twierdzi, że w winę Niemca S. był skłonny uwierzyć. Odnosił się z wyższością i pogardą do otoczenia. Chorował na pelagrę. Ostatnie stadium tej choroby powoduje zmiany w organizmie. Wypadanie włosów i zębów, gnicie całego ciała, zmiany psychiczne, jak depresja i stany lękowe.

Po wybuchu wojny rosyjsko-niemieckiej został wysłany na etap do Drugiej Aleksiejewki . Do obozu pracy. Nigdy tam nie dotarł. Był tak wyniszczony przez chorobę, że zasłabł w trakcie wędrówki. Został zabity przez jednego z konwojentów etapu.

W szpitalu autor poznał również historię prawdziwej i czystej miłości. Rozgrywała się pomiędzy trzema osobami: lekarzem obozowym - Jegorowem, siostrą z ambulatorium – piękną Jewgieniją Fiodorowną i więźniem Jarosławem R.

Piękna więźniarka została siostrą w ambulatorium dzięki wstawiennictwu lekarza obozowego. Kochał się w niej skazaniec Jarosław, niegdyś student. On również nie był jej obojętny. Rywalizujący z nim wolny lekarz sprawił, że ukochanego siostry odesłano etapem do innego obozu.

Dziewczyna chciała podążyć w ślad za nim. Nie zezwolono jej na to. Po pewnym czasie lekarz zrezygnował ze swojego stanowiska. Jewgienija Fiodorowna zmarła w czasie porodu. Dała życie dziecku swej prawdziwej miłości. Zapłaciła życiem za swoje krótkie „zmartwychwstanie” emocjonalne.

Część pierwsza: wychodnoj djeń

„Wychodnoj djeń”, czyli dzień wolny od pracy ogłaszano uroczyście. Stawało się tak, gdy obóz przekroczył swoją górną granicę produkcji na kwartał. Każdy dzień wolny oznaczał spadek normy produkcji obozu. Ogłaszano go zazwyczaj w przeddzień wieczorem. Już wówczas zaczynano celebrowanie wyznaczonego święta. Więźniowie stawali się bardziej otwarci dla siebie. Rozmawiali przed barakami, byli bardziej ludzcy i serdeczni. Zaczynano grać na różnych instrumentach muzycznych. Po zonie rozchodziły się dźwięki harmonii i harmonijek. Było słychać śpiew.

Rankiem była pobudka, a po śniadaniu następowała rewizja. Było to jedyne wydarzenie, które zakłócało spokój dnia świątecznego. Rewizja dotyczyła każdego więźnia. Wiązała się z dokładnymi oględzinami jego dobytku. Trwała czasem do czterech godzin. Późniejszy czas skazańcy spędzali wedle uznania. Niektórzy jednak nie mieli dość sił, żeby wstać z prycz. Ci odpoczywali. Inni odwiedzali się wzajemnie. Spotykali się w sklepiku obozowym, w którym raczej niewiele można było kupić. Obiekt ten, ze starym kulawym Koźmą za ladą, pełnił bardziej funkcję integracyjną. Sprzyjał relacjom międzyludzkim. Nadawał pozory normalnej egzystencji.

W trakcie odwiedzin więźniowie poznawali swoje rodzinne kłopoty. Baraki zamieniały się na krótko w wielkie rodziny. Niektórzy pisali listy do krewnych, uważając na cenzurę. W jednym z baraków autor poznał historię Kozaka Pamfiłowa i jego korespondencję z synem. Pamfiłow był właścicielem gospodarstwa, które kolektywizacja przekazała na rzecz państwa. Był pracowitym człowiekiem. Często stawiano go za wzór innym.

Uważał, że swym nienagannym zachowaniem zasłuży na widzenie z synem. Kochał go miłością wręcz zwierzęcą. „Często po pracy kładł się na pryczy, wpatrywał się godzinami w stojącą obok fotografię, dotykając jej przekrzywionymi ze starości palcami, i wkładał w swój wzrok tyle zapamiętania i tęsknoty, że trącony znienacka budził się jak z głębokiego snu.”

Syn pisał do ojca rzadko. Były to bardzo oschłe listy. Wynikało to z inwigilacji korespondencji i cenzury. Jeden z listów poróżnił obu. Syn pochwalał aresztowanie ojca. Wkrótce potem korespondencja ustała. Wówczas to Pamfiłow odnajdywał sens istnienia w czytaniu starej.

Pewnego razu przeszedł przez Jercewo transport oficerów i żołnierzy sowieckich. Otrzymali dziesięcioletnie wyroki za poddanie się Finom. Był wśród nich Sasza Pamfiłow: „Przyjechawszy do obozu rano, dowiedział się, w którym baraku mieszka stary Pamfiłow, i położył się na jego pryczy. (...) Przeleżeli obok siebie całą noc na pryczy, rozmawiając cicho, a następnego dnia Sasza poszedł etapem do Niandomy.” Stary Kozak był wdzięczny obozowi, że pojednał go z synem.

Wśród opowieści zasłyszanych w trakcie dnia świątecznego znalazły się historie o próbach ucieczki. Jedna z nich dotyczyła podoficera z Białegostoku, który żyjąc nadzieją ucieczki, odkładał i suszył chleb. Nie wykorzystał go podczas ucieczki. Nie odważył się na nią. Spożytkował chleb w bardziej krytycznym momencie. „ (...) przeżyłem obóz dzięki nadziei ucieczki, przeżyłem trupiarnię dzięki zaoszczędzonemu chlebowi.” – mówił wiele lat później do Grudzińskiego podczas przypadkowego spotkania.

Na ucieczkę zdecydował się za to Fin - Rusto Karinen oskarżony o szpiegostwo. Podczas pracy w lesie, oddalił się znacznie od brygady. Do wyprawy przygotował się na tyle, na ile pozwoliły mu możliwości więźnia. Ubrał się ciepło, wziął kilkadziesiąt sucharów czarnego chleba. Także kawał słoniny - prezent od współwięźnia, butelkę tłuszczu roślinnego, kilka cebul, trzy pudełka zapałek i dwieście rubli niewiadomego pochodzenia. Zapas ten miał mu wystarczyć na trzydzieści dni. Ufał, że idąc ciągle w kierunku zachodnim, dotrze do jakichś siedzib ludzkich. Opuści obóz na zawsze.

Wędrował w śniegu, posilając się nieco. Wieczorami wykopywał jamę w śniegu. Rozpalał w niej ognisko i próbował się ogrzać. Wkrótce jednak zimno poczęło dawać mu się we znaki. Miał gorączkę, stawał się coraz słabszy. Zaczął ogarniać go lęk. Majaczył. Stracił również orientację w terenie. Po tygodniu wędrówki dotarł do jakiejś osady. Wszedł do pierwszej z brzegu chaty i zemdlał.

Chłopi odwieźli go do Jercewa. Jak się potem okazało, od obozu oddalił się zaledwie o piętnaście kilometrów. Za swój występek został ukarany. Skatowano go tak, że przez trzy miesiące walczył o życie. Następne dwa przeleżał w szpitalu. Wspominając ów epizod, zwykł mawiać: „Od obozu nie można uciec, przyjaciele (...)”. Przyjaciele pocieszali go słowami : „Nie bieduj Rusto (...), opłaciło się. Zawsze to tydzień wolności i pięć miesięcy szpitala.”

Po odwiedzinach znajomych, opowieściach, skazańcy zasypiali na swoich pryczach, tęskniąc i marząc nie tylko o kolejnym dniu świątecznym, ale w ogóle o wolności...

Część druga: głód

Obserwując życie w obozie, autor doszedł do wniosku, że kobiety gorzej niż mężczyźni znoszą głód fizyczny i seksualny. Wykorzystując tę zasadę łamano ich opór. Zmuszano je do współżycia seksualnego. Czasem one same traktowały siebie jako element przetargowy. Kupczyły własnym ciałem. Za to dostawały trochę więcej strawy.

Jak twierdzi Grudziński „człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach”. Uznaje za „nonsens naszych czasów próby sądzenia go [człowieka] według uczynków, jakich dopuścił się w warunkach nieludzkich”. Kobiety oddawały się mężczyznom także w nadziei macierzyństwa. Te, które zaszły w ciążę zwolnione były od pracy na trzy miesiące przed rozwiązaniem. Także po urodzeniu mogły liczyć na sześć miesięcy „urlopu”. Gdy dziecko było już odkarmione, zabierano je matce. Wywożono w niewiadomym kierunku.

Narrator wspomina pewną młodą Polkę - córkę oficera spod Mołodeczna. Nazywano ją „generalską doczką”. Stała się ona przedmiotem żartobliwego zakładu pomiędzy autorem a oficerem Polenko. Mężczyźni założyli się, czy uda się ją uwieść. Wątpili, czy faktycznie jest taka nieugięta, jak wynika z jej zachowania. Niestety warunki obozowe sprowokowały sytuację i skutecznie złamały opór dziewczyny.

Zakład wygrał inżynier Polenko. Kobieta w sytuacji ekstremalnej oddawała się komukolwiek. Wcześniej Grudziński zaproponował jej fikcyjne małżeństwo. Ustrzegłoby ją to przed późniejszymi konsekwencjami. Autor spotkał ją w 1943 roku w Palestynie. Była już zniszczoną, starą kobietą.

Podobnie rzecz się miała z kruczowłosą Tanią. Z zawodu była śpiewaczką opery moskiewskiej. Przydzielono ją do brygady pracującej w lesie - „lesorubów”. Była to praca ponad siły filigranowej kobiety. Miała jednak nieszczęście podobać się brygadierowi – „urce” Wani. Nie chciał pozbyć się pięknej Tani ze swojej brygady. W dodatku przyjaźnił się z pomocnikiem lekarza.

Gdy kobieta zaczęła chorować, nie chciano jej dać zwolnienia. Uległa w końcu i postanowiła oddać się Wani. Mimo wszystko i tak można uznać, że poszczęściło się jej. Po jakimś czasie zasiadła za stołem rachmistrzów obozowych. Śpiewała dla obozowych „wyższych sfer”. Porzuciła więźnia dla wolnego człowieka, przez co „urkowie” jej nienawidzili.

Efekty głodu najbardziej widoczne były w łaźni, gdy skazańcy przygotowali się do kąpieli. Namiastka tej czynności miała miejsce mniej więcej co trzy tygodnie. W łaźni poznał Grudziński profesora Borysa Lazarowicza. Profesor w młodości uczęszczał do jednego gimnazjum z Tuwimem. W obozie przebywał z dużo od siebie młodszą żoną Olgą. Obydwoje zostali skazani na dziesięć lat za prowadzenie salonu literackiego w Moskwie. Zajmowano się tam wyłącznie literaturą polską.

Grudzińskiego począł traktować jak swojego ucznia. Wielokroć wyciągał go w literackie dyskusje. W obozie profesor, ze względu na wiek, został uznany za wybrakowanego robotnika. Zasilił szeregi „trupiarni”, gdzie stale cierpiał na niedostatek jedzenia. Wspomagali go jego „uczeń” i żona. Przed nastaniem okresu głodowego w Jercewie, odesłany został etapem do Mostowicy. Tam przejawiał symptomy obłędu głodowego i stale żebrał o jedzenie.

W Jercewie wielki głód pojawił się z końcem zimy 1941 roku. Racje żywnościowe stały się jeszcze mniejsze. Więźniowie zapadali na zdrowiu. Nikt nie miał oporów, żeby zjeść psa, którego schwytał Dimka. Narrator opowiada, że jako pracownik w brygadzie tragarzy był w dobrej sytuacji. Zorientował się, że z wymiecionej z wagonu podczas rozładunku mąki, można gotować papkę. Ta świetnie zakleja dziury w żołądku. Metoda ratowała od głodu również panią Olgę - żonę profesora.

Część druga: krzyki nocne

Więźniowie rozmaicie spędzali swój czas po pracy. Niektórzy pisali listy do krewnych. Inni cerowali swoje ubrania. Chorzy przygotowywali się do wizyty w ambulatorium. Jeszcze inni szli pod barak kobiecy. Nawoływali znajome dziewczęta. Większość jednak starała się wypoczywać. Była to złudna forma regeneracji nadwyrężonego organizmu.

Ludzie byli zmęczeni i wyczerpani. Przypominali cienie. Osobliwy był widok starca. Wydawał się być martwym za życia: „Była w nim nie rozpacz zbliżającej się śmierci, ale beznadziejność trwającego na przekór życia.”

Autor poznał jego historię. Był Czeczeńcem. Pochodził z gór. Kolektywizacja pozbawiła go niewielkiego gospodarstwa. Został aresztowany, bo odmówił wydania worka pszenicy. Zabił też dwa barany z kolektywnego stada, a mięso ukrył w niewiadomym miejscu. Skazano go na piętnaście lat obozu. Jego żonę i troje dzieci zesłano w nieznanym kierunku. Nigdy nie dowiedział się o ich losie. Zwykł mawiać, że nic mu nie pozostało poza śmiercią. Stale się o nią modli Nigdy nie krzyczał po nocach. Czasem tylko cichutko jęknął z bólu.

Dla niektórych śmierć była przerażającym zjawiskiem i najgorszą torturą psychiczną. Łamała brutalnie prawa czasu, bowiem groziła nieustannie. Ponadto wielokrotnie bywała anonimowa. Nie wiadomo było, gdzie grzebie się umarłych. Nie wiedziano, czy po śmierci danej osoby, fakt ten zostaje gdzieś odnotowany.

Więźniowie solidaryzowali się ze sobą w tej kwestii. W wypadku zgonu towarzysza, inni zobowiązywali się powiadomić rodzinę zmarłego. Bronili się także przed anonimowością śmieci. Zapisywali na ścianach baraków swoje nazwiska. Gdy ktoś umierał, pozostali dopisywali krzyżyk i datę odejścia. Skazańcy nie sypiali spokojnie. Ich sen przerywały krzyki rozpaczy, bólu, nawoływania i płacz, którym wyrażali swoją tęsknotę za wolnością, rodziną, bliskimi.

Część druga: życie kulturalne

Autor opowiada, jak wyglądało życie kulturalno-oświatowe w zonie. Pewnego dnia miał się odbyć pokaz filmowy. Więźniowie odnosili się sceptycznie do tego pomysłu. Bardziej od kina odpowiadałaby im dodatkowa porcja zupy lub chleba. Wzięli jednak udział w projekcji filmu. Później zgromadzili się nawet zbiorowo na przedstawieniu teatralnym. Podczas pierwszego pokazu filmowego więzień Michaił Stiepanowicz skrycie ocierał oczy. Był to film historyczny, w którym Stiepanowicz grał główną rolę. Na ekranie jadł pieczeń z carskiego stołu. W obozie oglądał siebie z innej perspektywy.

Częścią kulturalno-oświatową zajmował się w Jercewie tzw. „kawecze”. Funkcję tą pełnił Kunin, niegdyś więzień. Chciał wyeliminować problem analfabetyzmu, ale więźniowie, zmęczeni codziennością, nie wykazywali zainteresowania tym projektem. Pod jego nadzorem znajdowała się również biblioteka obozowa. Pieczę nad księgozbiorem objął skazany za zabójstwo brata Paweł Iljicz. Znajdowały się tam ocenzurowanych dzieł sowieckich. Podstawowym egzemplarzem były „Woprosy leninizma” Stalina.

Iljicza i Kunina wiązała wspólna przeszłość. W czasach uwięzienia Kunina obydwaj dzielili tę samą pryczę w baraku murarzy. Obecnie łączyła ich osobliwa więź. Była echem dawnej zażyłości. Młody Kunin był opiekuńczy w stosunku do starego Iljicza. „Jadał z nim zupę z jednej miski, dzielił się z nim papierosami, przynosił mu czasem zza zony pół bochenka chleba lub trochę wódki.”

Na wspomnianym pierwszym pokazie filmowym wyemitowano film amerykański z życia Straussa „Wielki Walc”. Poprzedzał go krótkometrażowy film propagujący ideę pracy. „Wielki Walc” wzruszył wszystkich. Widzowie siedzieli nieporuszeni. Chłonęli filmowe obrazy pięknych kobiet w sukniach, mężczyzn w obcisłych żakietach i żabotach. Oglądali sceny miłosne. Słuchali sentymentalnych melodii.

Po filmie autor wracał wraz z Natalią Lwowną. Kobieta, mimo młodego wieku, nie była atrakcyjna. Lwowna pracowała w biurze rachmistrzów obozowych. Prawdopodobnie chorowała na serce. Pożyczyła Grudzińskiemu „Zapiski z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego. Wywarły one na narratorze ogromne wrażenie. Grudziński uznał Dostojewskiego za mistrza w opisie beznadziejności egzystencji. Rosjanin czynił rozpacz i ból sprawami naturalnymi. Niemalże fizycznie koniecznymi. Życie stawało się „cieniem niekończącej się agonii codziennego konania”. Z lektury wynikało, że samobójstwo jest najlepszym wyjściem z sytuacji, jaką było życie w odrutowanej zonie.

Zaproponowano również więźniom spektakl teatralny. Zaprezentować się w nim mieli sami więźniowie. Wśród nich primadonna opery moskiewskiej Tania, Wsiewołod Pastuszko - marynarz leningradzki z brygady tartacznej i Zelik Lejman - fryzjer żydowski z Warszawy Ostatniemu udało się przeprawić na sowiecką stronę w marcu 1940 roku.

Na przedstawienie autor udał się w towarzystwie pani Olgi i Natalii Lwowny. Na wstępie zgasło światło. Zapaliły się trzy lampki u stóp proscenium. Widzowie powitali to westchnieniem zachwytu. Spektakl rozpoczął krótkim przemówieniem Kunin. Po nim wystąpiła Tania w białej plisowanej sukni. Śpiewała rosyjskie piosenki. Jej występ zakłócił niesympatyczny pomruk „urków”. Był wyrazem złośliwości w stosunku do dziewczyny.

Następny był Wsiewołod. To marynarz z wytatuowanymi na całym ciele cyrkowymi postaciami. Zaśpiewał piosenkę z sowieckiego filmu „Dzieci kapitana Granta” oraz kilka piosenek marynarskich. Jedną z pieśni ujął widownię. Zachęcił do wspólnego śpiewu. Publiczność mu zawtórowała. Wydobywała ze ściśniętych gardeł słowa pełne tęsknoty i ukrytego bólu.

Jako ostatni koncert skrzypcowy dał Zelik Lejman. Piękne dźwięki wydobywające się z jego instrumentu opowiedziały historię narodu żydowskiego. Wzruszyły widzów i wywołały burzę oklasków. Przedstawienie zakończyło się. Więźniowie wychodzili zadumani, pełni nostalgii. Miejsce Natalii Lwowny było puste. Podobno zasłabła w trakcie występów i wyszła. Kilka tygodni później próbowała popełnić samobójstwo. Usiłowała podciąć sobie żyły zardzewiały scyzorykiem. Uratowano ją i skierowano do pracy w kuchni obozowej. Została z niej wyrzucona za wynoszenie żywności więźniom.

Część druga: na tyłach „otieczestwiennoj wojny”

W czerwcu 1941 roku nastąpiła napaść Niemiec na Związek Sowiecki. Więźniowie z nadzieją zaczęli patrzeć w przyszłość . Liczyli na to, że ich los się odmieni. Autor wspomina wypowiedź Stalina z tamtych dni. „Była to mowa złamanego starca; głos mu się zacinał, przechodził w dramatyczne akcenty (...). Staliśmy w milczeniu, z opuszczonymi głowami, ale widziałem nieomal, jak gorąca fala radości podpływa do wszystkich grdyk, dławi za gardła spazmem nadziei (...).”

Niestety, rzeczywistość wyglądała inaczej. Działania wojenne toczyły się daleko od obozów. Właściwie pozostawały bez echa. W zonach zaczęto zwracać szczególną uwagę na więźniów politycznych. Stosowano wobec nich represje. Niemców zajmujących stanowiska w biurach obozowych kierowano do brygad leśnych. W jednej części Europy: „przedzielonej na pół Bugiem (...) miliony niewolników sowieckich modliły się o wyzwolenie z rąk armii hitlerowskiej, a w drugiej miliony niedopalonych ofiar niemieckich obozów koncentracyjnych pokładały ostatnią nadzieją w Armii Czerwonej.”

Po obwieszczeniu przez Stalina faktu, że ofensywa niemiecka została zatrzymana, skazańcy pojęli, że ich nadzieje były płonne.

Grudziński twierdzi, że donosicielstwo w obozie było sprawą naturalną. Często więźniowie byli do niego zmuszani. Podaje obrazowy przykład potwierdzający ów fakt. W baraku technicznym lokowano osoby z wyższym wykształceniem. Wśród nich był Machapetian - Ormianin i przyjaciel autora. Połączyła go z nim wspólna pasja – gra w szachy.

W radio podano komunikat o strąceniu niemieckich samolotów. Jeden z młodych techników zażartował. Był ciekawy, ile to maszyn rosyjskich zostało strąconych przez nieprzyjaciela. Gorzko tego pożałował. Jeden z obecnych więźniów (Zyskind) poszedł złożyć na niego donos. Machapetian musiał potwierdzić zaistniały fakt. Młodzieniec został zastrzelony.

Sianokosy

Więźniowie pracują przy sianokosach. Ta pora roku sprzyja rozmyślaniom o powrocie na wolność. Narrator zaprzyjaźnia się z bolszewikiem Sadowskim. Po sianokosach brygada zostaje skierowana do prac przy obróbce drewna. Autor zaczyna chorować. Ma problemy z zębami, które zaczynają się ruszać. Na nogach pojawiają się ropiejące rany (objawy cyngi). Ma też zaczątki kurzej ślepoty.

Podpisany układ Sikorski-Majski obwieszczał amnestię dla wszystkich polskich więźniów przetrzymywanych w obozach sowieckich. Narrator zastanawia się, dlaczego on wciąż pozostaje ubezwłasnowolniony. Później okazuje się, że oficerowi NKWD (Struminej) doniósł na niego jego rzekomy przyjaciel Machapetian.

Część druga: męka za wiarę

Coraz więcej więźniów opuszcza obóz. Z dwustu Polaków w Jercewie pozostaje zaledwie sześć osób. By umożliwić sobie wyjście na wolność oraz przypomnieć o swoim istnieniu, autor wraz innymi rodakami podejmuje głodówkę. „Moja głodówka była nie tyle aktem odwagi, ile krokiem, w którym desperackie szaleństwo miało pozory zdrowego rozsądku, byłem bliski ostatniego stadium cyngi, a starzy więźniowie przepowiadali mi nie więcej niż pół roku życia.”

Samsonow - naczelnik obozu - umieszcza buntowników w izolatkach. W pobliżu znajdowały się trzy siostry zakonne. Pochodziły z Węgier. Krążyła o nich w obozie legenda. Trafiły ponoć do jercewskiego izolatora etapem z Niandomy. Odsiadywały tam wyrok od 1938 roku. Pracowały uczciwie aż do jesieni 1941 roku. Pewnego razu odmówiły wyjścia do zony. Nie chciały „służyć Szatanowi”. Była to ich swoista i symboliczna męka za wiarę.

Narrator komunikował się z umieszczonym nieopodal polskim więźniem T.. W celi przebywał z innym więźniem. Ten przyjmował pokarm i płyny. Była to sytuacja prowokująca do przerwania głodówki. Oczywistym było, że współwięzień odegrać ma rolę kusiciela. W trakcie nieprzyjmowania pokarmów autor osłabł i zaczął puchnąć z głodu. Uprzednio trzech Polaków zabrano do szpitala. Natomiast trzy siostry zostały rozstrzelane. Wiadomości przekazywano sobie między celami. Śmierć sióstr miała być ostrzeżeniem dla buntowników.

Ósmego dnia Grudziński został wyprowadzony z celi. Funkcję strażnika w izolatorach pełnił Zyskind. Wraz z pozostałymi głodującymi więźniami musiał podpisać depeszę do ambasadora Rzeczypospolitej w Kujbyszewie. Następnie wszyscy zostali odprowadzeni do szpitala. Życie uratował im doktor Zabielski. „Stary Polak” z Ukrainy wstrzyknął każdemu po dwa zastrzyki z mleka. Dzięki zabiegowi zastosowanemu wbrew odgórnym instrukcjom, „strajkujący” uniknęli skrętu kiszek.

Część druga: trupiarnia

Kresem wędrówki ziemskiej w obozie była „trupiarnia”. Przebywali tutaj do pracy więźniowie. Częściowo niezdolnych odsyłano zwykle do lekkich prac w zonie. Pierwotnym założeniem „trupiarni” było przywracanie wycieńczonych więźniów do stanu przydatności do pracy. W praktyce spełniała funkcję kostnicy. W „trupiarni” bardziej odczuwało się mękę głodu. Niemniej było to pomieszczenie czyste i względnie zadbane.

Autor trafił tutaj po czasie głodówki. Miał ślady opuchlizny głodowej. Spotkał tu starych znajomych z baraków m.in. kulawego Dimkę, inżyniera M., nauczyciela z Nowosybirska, niegdyś pełniącego posługi łaziennego oraz Sadowskiego. Ostatni codziennie wyprawiał się do kuchni na żebry.

Mimo wcześniejszej znajomości z Dimką, dopiero teraz autor dokładniej poznał jego historię. Był on młodziutkim popem w Wierchojańsku. Zrzucił sukienkę duchowną i został kancelistą, potem ożenił się i wyjechał na południe Rosji. Pracował jako robotnik. Starał się wymazać z pamięci swoją przeszłość duchownego.

Prawdopodobnie brutalna rosyjska rzeczywistość zweryfikowała jego sposób myślenia. Został skazany za zbrodnię „popostwa”. Przestał wierzyć w Boga. W jego ateizmie było wiele pokory i kamuflowanego chrześcijaństwa. W 1937 roku odrąbał sobie w „lesopowale” stopę, aby przywrócić swą wiarę w człowieka.

Napotkany w „trupiarni” inżynier M. miał wygląd arystokraty. Często cierpiał na ataki migreny. Jego słabością były papierosy. Dla zdobycia szczypty machorki rezygnował czasem z wydzielanej porcji chleba. Inżynier, Dimka, Sadowski i Grudziński trzymali się razem. Często można było ich zauważyć przy stoliku, jak gawędzą lub grają w warcaby. Bliskość śmierci w „trupiarni” sprzyjały nawiązywaniu znajomości. Tylko Dimka i Sadowski nieszczególnie za sobą przepadali. Oddzielnie wyprawiali się na żebry pod kuchnię.

W „trupiarni” narrator spędził Boże Narodzenie 1941 roku. Pani Z. ciężko pracowała na birży drzewnej. Podarowała każdemu z Polaków chusteczkę z wyhaftowanym orzełkiem, gałązką jedliny, datą i monogramem. Wieczerza wigilijna składała się z kromki chleba i kubka wrzątku. Wieczór uświetnił B. swoim niezwykłym opowiadaniem.

Część druga: opowiadanie B.

Pewnej nocy B. nie mógł zasnąć. Gdy wreszcie sen nadszedł, został z niego brutalnie wyrwany. Wezwano go na przesłuchanie Przedstawiono akt oskarżenia. B. był nauczycielem gimnazjalnym. Wystosowano wobec niego zarzut zdrady oraz służby kapitalistycznej Polsce. Kazano podpisać protokół. Kiedy się nie zgodził został brutalnie pobity. Umieszczono go w maleńkiej celi wraz z innymi więźniami. Wobec nich również wysunięto absurdalne oskarżenia.

B. wielokrotnie był zmuszany do podpisywania fikcyjnych oświadczeń. Gdy nie ulegał, katowano go. Przebywał w celi śmierci z innymi. Nikt z nich nie wracał. Wszyscy zostali zabici. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski stopniowo zaczynała obowiązywać amnestia. Zaniechano jego przesłuchań. Został odesłany do obozu karnego w Drugiej Aleksiejewce.

B. zupełnie nie był świadom zmian, jakie wówczas zaszły w relacjach polsko-rosyjskich. Wszystko, co go spotykało, traktował z ogromnym zdziwieniem. W Aleksiejewce zaobserwował fatalne warunki życia więźniów. Wielu było skrajnie wyczerpanych. Umierali przy pracy. Mieli zniszczone odzienie. Mimo dotkliwego mrozu byli prawie bosi. Znajdowało się wśród nich 123 Polaków . Wszyscy pewnego dnia postanowili nie wychodzić do pracy Pragnęli, by egzekwowano ich prawo do amnestii. Obawiali się, że nie ominie ich śmierć. Bali się, że najprawdopodobniej zostaną zabici. Odesłano ich do Kruglicy. Stamtąd B. został z powrotem skierowany do Jercewa. „Wierzcie mi – zakończył swoją opowieść B., a głos załamał mu się z przejęcia - wracałem do Jercewa jak do domu”.

Część druga: wyjście z łagru i droga do armii Andersa

19 stycznia 1942 roku Herling – Grudziński został zwolniony z obozu w Jercewie. Nazajutrz wychodził żegnany przez panią Olgę i Dimkę. Sadowski nie był w pełni władz umysłowych. Nie pożegnał się z autorem. Stary Iganow poprosił go o wysłanie kartki do żony przebywającej w Kazachstanie. Narrator nie zrobił tego. Żył w obawie, że ktoś może go zadenuncjować.

Najpierw dotarł do Wołogdy. Imał się tam różnych sposobów zdobywania pożywienia (żebractwo). Zawarł znajomość z pewną staruszką. Kobieta częstowała go kubkiem wywaru i kromką chleba. Nocował na przeludnionym dworcu. Ludzie tutaj deptali po sobie, chcąc przedostać się np. do ubikacji.

Trudności komunikacyjne sprawiały, że ciężko było się wydostać z jednego miejsca. Uczepiwszy się pociągu, Grudziński dotarł do miasteczka Buj. Na prośbę zawiadowcy, rozładował wagon stojący na bocznicy. Mógł więc jechać dalej - tym razem do Swierdłowska.

Podróżował z moskiewskimi robotnicami fabryki metalurgii. Jechały na Ural. Kobiety były miłe i uczynne. Dzieliły się z nim swoimi skromnymi posiłkami. Zezwoliły na nocleg w wagonie. Ze Swierdłowska bohater wspomina widok wspaniale uzbrojonej i wyposażonej jednostki syberyjskiej. Żołnierze na oczach zgłodniałego tłumu konsumowali chleb i konserwy. Tutaj odwiedził znajomego z łagru - Krugłowa. Kompleksem rodziny Krugłowów był pobyt generała w obozie. Piękna żona wojskowego nie chciała udzielić noclegu Grudzińskiemu. Obawiała się represji ze strony władz i ewentualnego donosicielstwa.

Na dworcu poznał piękną Gruzinkę - Fatimę Sobolewą. Dziewczyna wracała z odwiedzin u rannego męża - oficera pułku artylerii. Nie wierzyła w opowieści o obozach. Były dla niej tak przerażające, że wręcz nierealne. Autora i ją połączył krótki romans. Dziewczyna chciała go zabrać ze sobą do Magnitogorska. Pochodziła stamtąd.

Ze Swierdłowska udał się Grudziński do Czelabińska. Miała tam urzędować misja wojskowa Armii Polskiej. Z Czelabińska, wraz z innym Polakami wyruszył w dalszą podróż. Szlak wiódł przez Orsk, Orenburg, Aktiubińsk, Aralsk, Kyzył Orda, Arys, Czimkent, Dżambul, Ługowoje.

Właśnie w Ługowoje 12 marca 1942 roku wstąpił do wojska formowanego z Polaków. Była to dziesiąty pułk artylerii lekkiej gen. Andersa. Następnie pułk przewieziono pociągiem towarowym do Krasnowodzka nad Morzem Kaspijskim, a potem przeprawiono statkami do Pahlevi, daleko poza granicami Związku Sowieckiego. W Rosji „można zwątpić w człowieka i sens walki o to, aby mu było lepiej na ziemi”, stwierdził autor.

Epilog: upadek Paryża

W epilogu autor wspomina spotkanie z pewnym Żydem pochodzącym z Grodna, które miało miejsce już w Rzymie w czerwcu 1945 roku. Europa powoli wkraczała wtedy w upragnioną sferę wolności. Wojna kończyła się. Wszystko zdawało się wracać na dawne tory. Nic nie było jednak tak jak przedtem.

Owego Żyda pamiętał autor jeszcze z uwięzienia w Witebsku . Ogłosił smutną nowinę o upadku Paryża. Żyd studiował tam w czasach młodości architekturę. Upadek Paryża znaczył wtedy utratę nadziei na wolność.

Bohater został aresztowany za odmowę wyjazdu w głąb Rosji. Jego losy potoczyły się ustalonym przez władzę sowiecką trybem. Po śledztwie i pobycie w więzieniu został skierowany do łagru. Dzięki swoim kwalifikacjom mógł pracować w brygadzie budowlanej. By utrzymać swoje stanowisko i nie zostać skierowanym do brygady leśnej, dokonał haniebnej czynności. Zmuszono go do tego. Poświadczył, że pracujący z nim czterej Niemcy, mówili po cichu ze sobą o rychłym nadejściu Hitlera. Złożył fałszywe zeznania, a Niemców niebawem rozstrzelano.

Żyd pragnął od narratora jedynie zrozumienia. Uważał, że osoba przebywająca niegdyś w łagrze zna realia oraz obozowe reguły. Autor nie zdobył się na gest zrozumienia. Przedkładał nad wszystko poczucie ludzkiej godności. Niezależnie od zaistniałych warunków i okoliczności.

Utwór kończą daty, wyznaczające czas tworzenia zapisków sowieckich: lipiec 1949 - lipiec 1950.

Pytania i odpowiedzi

Od czego zaczyna się „Inny świat”?

Od końca lata w Witebsku, gdzie autor siedzi w jednej celi z dwustoma więźniami. Dowiaduje się, że oskarżono go o szpiegostwo i próbę przekroczenia granicy z Litwą.

Kim jest Kostylew?

Przyjacielem narratora, młodym komunistą zafascynowanym literaturą francuską. Aresztowano go pod zarzutem szpiegostwa. Ostatecznie oblał się w łaźni wrzątkiem i zmarł w męczarniach.

Dlaczego Grudziński podejmuje głodówkę?

Bo po układzie Sikorski–Majski Polacy powinni zostać objęci amnestią, a on wciąż pozostaje w obozie. Głodówka ma przypomnieć władzom o jego istnieniu.

Kiedy autor wychodzi z obozu?

19 stycznia 1942 roku. Po podróży przez Wołogdę, Swierdłowsk i Czelabińsk 12 marca 1942 roku wstępuje w Ługowoje do wojska formowanego z Polaków.

O czym mówi epilog?

O spotkaniu autora z Żydem z Grodna w Rzymie w czerwcu 1945 roku. Żyd prosi o zrozumienie, bo w łagrze poświadczył fałszywie przeciwko czterem Niemcom. Autor nie potrafi dać mu tego zrozumienia.