Kompendium maturalne

„Król Edyp” Sofoklesa: streszczenie i opracowanie

„Król Edyp” Sofoklesa to tragedia grecka z V wieku p.n.e., którą już Arystoteles uznał za wzór gatunku. Jej bohaterem jest król Teb, który szuka zabójcy swojego poprzednika, Lajosa, żeby uwolnić miasto od zarazy. W ciągu jednego dnia odkrywa, że sam jest mordercą, że Lajos był jego ojcem, a żona Jokasta jest jego matką. Tak spełnia się przepowiednia, przed którą uciekał całe życie. Tragedia opiera się na micie rodu Labdakidów. Mówi o sile przeznaczenia, o winie popełnionej w niewiedzy i o cenie prawdy.

Lektura w pigułce

  • Autor: Sofokles (ok. 496 do 406 p.n.e.).
  • Tytuł: „Król Edyp”.
  • Czas powstania: V wiek p.n.e., około 427 roku.
  • Epoka: starożytność (antyk grecki).
  • Rodzaj i gatunek: dramat, tragedia antyczna.
  • Budowa: prolog, parodos, cztery epeisodia, cztery stasimony, exodos.
  • Czas akcji: jeden dzień w czasach mitycznych.
  • Miejsce akcji: Teby, plac przed pałacem królewskim.
  • Bohaterowie: Edyp, Jokasta, Kreon, Tyrezjasz, Posłaniec z Koryntu, Sługa Lajosa, Chór.
  • Temat: człowiek wobec przeznaczenia; odkrywanie prawdy o sobie.
  • Przekład: Kazimierz Morawski.

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce

Prolog: zaraza w Tebach i wyrocznia

Teby nęka zaraza: giną ludzie, plony i bydło. Mieszkańcy z kapłanem na czele przychodzą przed pałac i proszą króla Edypa o ratunek, bo to on kiedyś uwolnił miasto od Sfinksa. Edyp odpowiada, że wysłał już swojego szwagra Kreona do wyroczni w Delfach. Kreon wraca z wiadomością od Apollina: zaraza ustanie, gdy Tebańczycy ukarzą albo wypędzą zabójcę poprzedniego króla, Lajosa. Lajos zginął przed laty w podróży, a śledztwa nie było, bo miasto walczyło wtedy ze Sfinksem. Edyp obiecuje, że odnajdzie winnego.

Epeisodion I: klątwa Edypa i słowa Tyrezjasza

Chór starców tebańskich błaga bogów o pomoc. Edyp ogłasza, że każdy, kto coś wie o zabójstwie, ma to wyjawić, a na mordercę rzuca klątwę. Za radą chóru wzywa ślepego wróżbitę Tyrezjasza. Starzec zna prawdę, ale nie chce jej powiedzieć. Edyp wpada w gniew i oskarża go o udział w zbrodni. Wtedy Tyrezjasz mówi wprost: „Którego szukasz, ty jesteś mordercą”. Dodaje, że król żyje w hańbie z najbliższymi, i zapowiada: „Ten dzień cię zrodzi i ten cię zabije”. Edyp nie wierzy. Uznaje, że wróżbita spiskuje z Kreonem, żeby odebrać mu tron.

Epeisodion II: kłótnia z Kreonem i opowieść Jokasty

Kreon przychodzi się bronić, ale Edyp chce go skazać na śmierć. Kłótnię przerywa królowa Jokasta, żona Edypa i siostra Kreona. Żeby uspokoić męża, mówi, że wróżbom nie warto wierzyć. Lajosowi przepowiedziano kiedyś, że zginie z ręki syna, więc kazał porzucić niemowlę w górach, a sam zginął z rąk zbójców na rozstaju trzech dróg. Te słowa przerażają Edypa. Przypomina sobie, że w takim miejscu zabił kiedyś starca jadącego wozem i jego ludzi. Opowiada też swoją historię: wychował się w Koryncie jako syn króla Polybosa, a wyrocznia zapowiedziała mu, że zabije ojca i ożeni się z matką. Uciekł więc z Koryntu. Jedyną nadzieją jest sługa, który przeżył napad i mówił o wielu zbójcach. Edyp każe go sprowadzić.

Epeisodion III: posłaniec z Koryntu

Z Koryntu przybywa posłaniec z wieścią, że król Polybos umarł ze starości. Jokasta i Edyp czują ulgę, bo wróżba o ojcobójstwie wydaje się fałszywa. Edyp wciąż boi się jednak drugiej części przepowiedni, czyli małżeństwa z matką. Posłaniec chce go uspokoić i wyjawia, że Polybos i Merope nie byli jego rodzicami. On sam, jako pasterz, dostał kiedyś niemowlę z przekłutymi stopami od sługi Lajosa i zaniósł je bezdzietnemu królowi. Jokasta rozumie już wszystko. Błaga męża, żeby przestał pytać, a gdy on się upiera, wbiega z krzykiem do pałacu. Edyp myśli, że żona wstydzi się jego niskiego pochodzenia.

Epeisodion IV: sługa Lajosa wyjawia prawdę

Przychodzi stary sługa Lajosa. To ten sam człowiek, który przeżył napad na rozstaju i który kiedyś miał porzucić dziecko w górach. Nie chce mówić, ale Edyp zmusza go groźbami. Sługa przyznaje, że dostał chłopca od Jokasty z rozkazem zabicia go. Ulitował się i oddał dziecko pasterzowi z Koryntu. Edyp rozumie, że jest synem Lajosa i Jokasty, że zabił ojca i ożenił się z matką. Z okrzykiem rozpaczy wbiega do pałacu. Chór śpiewa, że życie człowieka to „cień cienia” i że nikogo nie można nazwać szczęśliwym.

Exodos: śmierć Jokasty i oślepienie Edypa

Posłaniec domowy opowiada, co stało się w pałacu. Jokasta powiesiła się w sypialni. Edyp wyważył drzwi, zdjął ciało, wyrwał z jej szaty złote sprzączki i wykłuł sobie nimi oczy. Ślepy król wychodzi przed pałac. Mówi, że nieszczęście zesłał na niego Apollo, ale oczy wykłuł sobie sam, bo nie chciał już patrzeć na świat. Prosi Kreona, który przejął władzę, żeby wygnał go z Teb, i powierza mu opiekę nad dziećmi. Żegna się z córkami, Antygoną i Ismeną. Kreon odprowadza go do pałacu, żeby zapytać bogów, co dalej. Chór kończy tragedię przestrogą, że żadnego człowieka nie należy nazywać szczęśliwym przed końcem jego życia.

Pigułka jako osobny artykuł · Streszczenie część po części · Plan wydarzeń i dzieje Edypa

Streszczenie szczegółowe: od prologu do exodosuWszystkie części tragedii, z cytatami. 10 części · ok. 26 min

Osoby dramatu:

Edyp Kapłan Chór Teban Tyrezjasz Jokasta Posłaniec z Koryntu Sługa Lajosa Posłaniec domowy

Prologos (Prolog) [Edyp, Kapłan, Kreon]

Edyp zwraca się do potomków Kadma – mitologicznego założyciela Teb. Zebrani na dziedzińcu siedzą na progu przed ołtarzami i trzymają błagalne wiązki.

Rozpuszczają nad miastem dym wonnych kadzideł, który unosi się w powietrzu razem „z modlitwą i jękiem”. Ludzie boją się chorób i zaraz nękających miasto.

Edyp zwraca się do starca (Kapłana) z pytaniem, czy postępowaniem mieszkańców Teb kieruje strach czy cierpienie. Mówi:

„Wyjaw to mężowi, Co chce wam ulżyć; bo byłby bez serca, Gdyby ten widok mu serca nie wzruszył”.

Na te słowa Kapłan prosi władcę o pomoc i wsparcie:

„Bo miasto – sam widzisz – odmęty Złego zalały i lud bodaj głowę Wznosi wśród klęski i krwawej pożogi (…)”.

Choć przyznaje, że „grążył” ich upadek, to jednak błaga o ratunek: „stanowczo wznieś gród ten ku szczęściu”. Edyp upewnia starca, że kocha swą ojczyznę miłością szczerą i bezinteresowną i nie spocznie, póki nie odnajdzie przyczyn klęsk, nękających jego ziemię:

„Gdy moja dusza za mnie, za was jęczy, Za miasto całe; ze snu się nie budzę Na wasze głosy; wiedzcie, że łzy ronię I częstym troski błąkaniem się trudzę, By co obmyśleć ku ludu obronie”.

Aby uspokoić Kapłana, władca informuje go, że posłał Kreona - syna Menojka i zarazem swego szwagra („żony mej brata”) do wyroczni Apollona, by tam dowiedział się o przyczynach zagniewania bogów, nieprzychylnych od jakiegoś czasu Tebom i ich królowi. Król obiecuje przy tym, że zastosuje się do wszelkich wskazówek i wymagań, by odzyskać łaskę bóstw: „skoro wróci – to byłbym przewrotnym, / Gdybym za głosem nie postąpił boga”. Tytułowy bohater tragedii czuł niepokój, ponieważ Kreon nie wracał już jakiś czas.

Właśnie po wypowiedzeniu tego zapewnienia Kapłan i Edyp słyszą okrzyki zwiastujące przybycie wysłannika.

Kreon pojawia się z głową przyozdobioną wawrzynem, co rozmówcy mylnie wzięli za znak dobrej nowiny. Wieści były pesymistyczne i tajemnicze, a co gorsza, wypowiedziane wobec tłumu zebranych (Edyp wolał upublicznić słowa wyroczni delfickiej: „Mów tu, wszem wobec; bo tamtych katusze / Bardziej mnie dręczą niż strach o mą duszę”). Szwagier króla obwieszcza przyczynę braku łaski i miłosierdzia bogów względem Tebańczyków, którą okazuje się być niepomszczona zbrodnia. Aby odzyskać łaskę, mieli „wyrżnąć” zakałę ziemi, gnieżdżącą się w kraju: „Wypędzić trzeba lub mord innym mordem / Okupić, krew ta ściąga na nas burze”.

Na nalegania Edypa o wyjaśnienie tajemniczej zbrodni, Kreon mówi o poprzedniku obecnego króla – Lajosie, który został zamordowany, a jego oprawcy nigdy nie zostali ujęci: „Tych więc, co jego zabili, rozkazał / Bóg nam ukarać i pomścić stanowczo”. Według wyroczni zabójcy nadal przebywali w Tebach, stąpając bezkarnie po ziemi, dlatego bogowie zesłali na nią plagi.

Edyp, który nie poznał swego poprzednika, domagał się wyjaśnienia szczegółów śmierci Lajosa. Usłyszał, że wyszedł on z kraju „pielgrzymem” i potem już nie powrócił do swej ojczyzny. Jego towarzysze podróży nie mogli zrelacjonować wydarzeń wówczas, ponieważ nie żyli. Ujść z życiem udało się tylko jednemu, który „zbiegł z przestrachem”. Nie stanowi on jednak rzetelnego źródła informacji, ponieważ: „jednej rzeczy nic nie wie stanowczo”. Twierdził później, że Lajosa napadło stado zbójów.

Po śmierci króla nie znalazł się nikt, kto chciałby pomścić jego śmierć. Gdy Edyp zapytał, dlaczego zaniechano odszukania morderców, Kreon odpowiedział: „Sfinks ciemnowróży ku troskom chwilowym / Od spraw tajemnych odciągnął uwagę”. Edyp poczuł się odpowiedzialnym za odkrycie prawdy o śmierci poprzednika. Widział w tym również szansę na poprawę losu swego ludu, wyniszczonego przez choroby i zarazy. Przemówił:

„Więc od początku ja rzeczy ujawnię. Bo słusznie Febus i ty równie słusznie Ku umarłemu zwróciliście troskę; Z wami ja wspólnie siły złączonemi Spłacę dług bogu i dług naszej ziemi, A tym nie dalszym z pomocą ja idę, Lecz sam ze siebie tę zrzucę ohydę. Bo ów morderca mógłby równie łacno Zbrodniczą na mnie podnieść rękę. Zmarłemu służąc, usłużę więc sobie”.

Kazał zebranym powstać ze stopni ołtarza, podnieść błagalne wiązki i prosić o mądrość bogów: „a z woli / Bogów los szczęścia spłynie lub niedoli”. Na koniec Kapłan powierzył los Tebańczyków Febusowi, czyli Apollinowi: „A niechby Febus, co przesłał te rady, / Jak zbawca z ciężkiej nas wywiódł zagłady”.

Parodos [Chór]

Chór błaga o łaskę i wsparcie bóstwa. Zwraca się do Ateny i Artemidy („Naprzód niechaj mnie Zeusa córa, odwieczna Pallada / I Artemida wspomoże, / Która strzeże tej ziemi i tron okrężny zasiada / Na Teb agorze (…) O Zeusa złota córo, udziel nam pomocy! / Przybądź chyżo”) oraz Apolla („Przyjdź i Febie w dal godzący”), by stanęli w we trójkę jak obrońcy. Chór wspomina zaangażowanie tych bogów w wspomaganie Teb w przeszłości: „Jeśli już dawniej wy grozę ciążącą na mieście / Precz stąd wyżęli, przybądźcie i teraz i pomoc mi nieście”.

Śpiewacy w pewnym momencie wypowiadają się w imieniu miasta, dotkniętego zarazą i plagami. Mówią w pierwszej osobie: „Zło mnie bezbrzeżne dotknęło. O biada!”. Są nieszczęśliwi, ponieważ: „Naród wśród moru upada / I myśli zbrakło już mieczy / Ku obronie i odsieczy, / Pola kłosem się nie skłonią, / Matki w połogach mrą lub płody ronią”.

Ludzie odchodzili w podziemia Hadesu (umierali) niczym „lotne ptaki, wartkie błyskawice”. Nad miastem zawisła „głusza”, na ulicach leżą stosy trupów, szerzących zabójczą dżumę. Nikt ich nie opłakuje i nie rusza, ponieważ każdy boi się do nich dołączyć. Wszędzie słychać jedynie zawodzenie żon i matek, osiwiałych z rozpaczy: „Skarga wszechludu zabłysła wśród nocy”. Choć wróg nie trzyma w dłoni lśniącego miecza, to jednak wtargnął do miasta z krzykiem i pustoszy ludność Teb.

Na zakończenie przejmującej pieśni Chór ponawia prośbę do bogów o udzielenie pomocy. Otrzymują oni zadanie wyparcia wroga na morską toń lub przepędzenia go w niegościnną dal, w głębie trackich fal. Zeus ma cisnąć grom, Apollo puścić krocie strzał ze swego łuku. Artemida spuścić „żary łun, / Z którymi mkniesz wśród Lykii skał”…

Epeisodion pierwsze [Edyp, Chór, Tyrezjasz]

Edyp wygłasza mowę podczas zgromadzenia miejskiej starszyzny, czyli ludzi mądrych, sprawiedliwych i doświadczonych przez życie, najznakomitszych obywateli Teb.

Król prosi, by ktokolwiek, kto posiada informacje o zabójcy jego poprzednika – Lajosa – niezwłocznie zgłosił się do niego: „Niech ten mi wszystko wypowie otwarcie”.

Upewnił wszystkich zebranych, że nie zamierza zabijać winnego, lecz wypuści go wolno poza granice kraju. Wyznaczył nagrodę dla osoby, która przyczyni się do ujawnienia sprawcy królobójstwa. Namawiał ludzi do wyznania tożsamości poszukiwanego: „Lecz jeśli milczeć będziecie, kryć prawdę, To o przyjaciół się trwożąc, to siebie, Tedy usłyszcie, co wtedy zarządzę. Niechajby taki człowiek w naszej ziemi, Nad którą władzę ja dzierżę i trony, Ani nie postał, ni mówił z innymi, Ni do czci bogów nie był dopuszczony, Ni do żadnego wspólnictwa w ofierze”.

W końcu rzucił klątwę na zabójcę Lajosa, ślubując dołożyć wszelkich starań w jego ujawnieniu: „I tak złoczyńcy klnę, aby on w życiu, / Czy ma wspólników, czyli sam w ukryciu, / Nędzy, pogardy doświadczył i sromu”.

Poprosił wszystkich obywateli o pomoc, ponieważ śmierć należało pomścić. Czuł się odpowiedzialny za odnalezienie winnego, ponieważ sprawował władzę nad ziemiami, którymi tak dobrze opiekował się Lajos. Poza tym dzielił łoże z jego małżonką. Zauważył, że gdyby nieboszczyk zostawił potomstwo, byłoby ono rodzeństwem jego dzieci: „Przeto ja jakby za własnym rodzicem Wystąpię za nim, wszystkiego dokonam, Aby przychwytać tego, co uśmiercił Syna Labdaka, wnuka Polydora, Któremu Kadmus i Agenor przodkiem”.

Tym, którzy zamierzali nie uczestniczyć w poszukiwaniu królobójcy, życzył braku plonów, szczęścia w małżeństwie, rodzicielstwie: „niech oni marnieją / Wśród tej zarazy lub gorszym dopustem”. Zaś wszystkim, którzy pomogą w odnalezieniu mordercy, życzył łaski Diki – bogini sprawiedliwości oraz poparcia bogów.

Chór doradził Edypowi zasięgnięcie rady Tyrezjasza. Po wymianie zdań z pieśniarzami, przyznał im rację.

Pojawił się boski wróżbita – ślepy Tyrezjasz: „W którego duszy prawda ma ostoję”.

Monarcha poprosił staruszka, by odsłonił przed zebranymi prawdę o zbrodni sprzed lat: „Siebie i miasto, ratuj mą osobę, I zbaw nas z wszelkiej zakały tej zbrodni. W tobie nadzieja; kto, czym tylko może, Wesprze bliźniego, spełni dzieło boże”.

Mimo tak płomiennych próśb Edypa oraz błagań Chóru, wróżbita nie chciał ujawnić tajemnic przeszłości:

„Biada, o biada tej wiedzy, co szkodę Niesie wiedzącym; znam ja to zbyt dobrze I pomny na to nie byłbym tu stanął”.

Prosił władcę, by puścił go do domu, by nie nalegał na poznanie prawdy. Zwlekał z odpowiedzią na pytanie o tożsamość mordercy: „Próżno mnie kusisz, nie rzeknę już słowa”, oskarżając króla o znęcanie: „upór mój ganisz, a w sobie nie widząc / Obłędów gniewu, nade mną się znęcasz”.

Edyp nie rozumiał zachowania Tyrezjasza: „wiecznie więc milczeć zamierzasz / I niewzruszony tak wytrwać do końca?”, który zaparł się i postanowił milczeć nawet, jeśliby miał to przypłacić życiem: „Nic już nie rzeknę. Ty zaś, jeśli wola, / Choćby najdzikszą wybuchnij wściekłością”, „Nie twoim jestem sługą, lecz Apolla”. W końcu między upartym i żądnym poznania prawdy królem a jej zawziętym strażnikiem wybuchła ostra wymiana zdań. Bohaterowie cedzili bolesne słowa pod swym adresem. Edyp oskarżył wróżbitę i Kreona o udział w spisku:

„Kreon, ów wierny, ów stary przyjaciel Zdradą, podstępem zamierza mnie zwalić I tak podstawia tego czarodzieja, Kuglarza, który zysk bystro wypatrzy, A w swojej sztuce dotknięty ślepotą”.

Tyrezjasz z kolei „obraził” władcę słowami: „Którego szukasz, ty jesteś mordercą”. Król nie potraktował tego zdania poważnie, udając zobojętnienie na kolejne słowa ślepca: „Mów, co chcesz, słowa twe na wiatr ulecą” i twierdząc, że nie zna prawdy: „w tobie jej nie ma, boś ślepym / Na uchu, oczach, i ślepym na duchu”.

W dalszej części rozmowy Edyp usłyszał, że żyje w hańbie, obcując z tymi, którzy są mu najbliżsi, że gardzą nim żywi i martwi oraz że jest dla siebie „zatratą”: „Nędzy twej, nie wiesz, z kim życie ci schodzi, / Gdzie zamieszkałeś i kto ciebie rodzi”. Tyrezjasz przewidział, że gdy król przyjrzy się dokładniej związkom rodzinnym – zmiażdży go zło.

Bohaterowie nie doszli do zgody, mimo nalegań Chóru, chcącego poznać prawdę o przeszłości: „Nam mowa starca wydała się gniewną I twoja także, Edypie, a przecież To nie na czasie; lecz patrzeć należy, Byśmy głos boga spełnili najlepiej”.

Monarcha wygnał starca, który na pożegnanie rzekł tajemniczo, że dzień, w którym Edyp pozna swą przeszłość, dowie się o swoim pochodzeniu, jednocześnie go „zrodzi” i zabije. Powiedział również w przypływie łaski jasnowidzenia, że człowiek, którego szuka i który jest zabójcą Lajosa:

„jest tutaj na miejscu. Obcym go mienią, ale się okaże, Iż on zrodzony w Tebach; nie ucieszy Tym się odkryciem; z widzącego ciemny, Z bogacza żebrak – na obczyznę pójdzie, Kosturem drogi szukając po ziemi. I wyjdzie na jaw, że z dziećmi obcował Własnymi, jak brat i ojciec, że matki Synem i mężem był, wreszcie rodzica Współsiewcą w łóżku i razem mordercą”.

Słowa te wywarły na władcy dziwne i niepokojące wrażenie. Choć nie mógł ich pojąć, podświadomie się ich obawiał…

Stasimon pierwsze [Chór]

Chór zastanawia się, na kogo wskazał głos skał delfickich („Ale słowo wciąż jej żyje i krąży dokoła”) i kto skalał sobie ręce krwią zbrodni, życząc jednocześnie mordercy powodzenia w ucieczce:

„Niechby szybkim pędem koni, Co cwałują w chmur tabunie, Uszedł on pogoni! Bo Apollo wnet nań runie Z błyskiem, gromem, burzą, I niechybne wnet Erynie grozie tej przywtórzą”.

Na koniec Chór składa hołd Edypowi – „mężowi jeden więcej mądrości”.

Epeisodion drugie [Kreon, Chór, Edyp, Jokasta]

Do uszu Kreona – brata Jokasty (żony Edypa) doszły oskarżenia szwagra. Postanowił przeprowadzić szczerą rozmowę z monarchą, ponieważ życie „pod tym zarzutem” jest dla niego gorsze, niż ewentualna śmierć z ręki króla. Chór przypomina Kreonowi, że słowa jego szwagra wypływały „w gniewliwym zapale”, a nie z głębi duszy. Szkalowany oskarżał o ten stan Tyrezjasza, który według niego wygłaszał kłamliwe twierdzenia. Gdy zaczął domagać się od Chóru zrelacjonowania dosłownych wypowiedzi wróżbity i króla, pojawił się Edyp.

Między mężczyznami doszło do wymiany zdań. Monarcha nazwał brata swej małżonki bezczelnym spiskowcem. Według niego wraz z Tyrezjaszem chciał osłabić jego władzę: „Ty, coś zamierzył popełnić morderstwo / I z władzy króla mnie gwałtem ograbić?”.

Choć Kreon żądał wysłuchania jego wersji, Edyp był nieugięty w swych sądach, nazywając szwagra zdrajcą i wrogiem. Był pewien, że Kreon poradził mu wysłuchać rady Tyrezjasza, ponieważ byli w zmowie. Według monarchy to właśnie brat Jokasty kazał wróżbicie obdarzyć jego odpowiedzialnością za śmierć Lajosa: „Gdyby nie schadzki z tobą, nie nazwałby / Śmierci Lajosa on moich rąk dziełem”. Na nic się zdały rzeczowe wytłumaczenia Kreona, Edyp był pewien spisku.

Nie chciał nawet słuchać Chóru, który popierał roztropność i opanowanie oskarżanego: „Pięknie on mówił i zlecił przezorność, / Bo człek porywczy zbyt łatwo się potknie”. W końcu król wyznał, że zamierza zabić „złego człeka” Kreona: „chcę śmierci twojej, nie wygnania”, który następnie oskarżył go o brak rozwagi i przysięgał, że ma czyste serce: „Niechbym nie uszedł, lecz zginął pod klątwą, / Jeśli prawdziwe twoje oskarżenia”.

Nawet Jokaście, wtajemniczonej w powód kłótni, nie udało się pogodzić mężczyzn. Starając się jednak zrealizować swe pokojowe zamierzenie, wymogła na mężu tymczasowe zwolnienie Kreona: „Niech więc on idzie, choćbym i ze szczętem Miał zginąć albo z hańbą być wygnanym. Litość mą budzą twe słowa, nie jego. Moja nienawiść wszędzie go doścignie”.

Była przekonana o szlachetności i nieskalanym sumieniu Edypa, nie wierzyła w jego winę, dlatego opowiedziała mu ze szczegółami o śmierci Lajosa. Nieboszczyk w młodości otrzymał przepowiednię, iż zginie z ręki rodzonego syna:

„Iż kiedyś śmierć go z rąk syna pokona, Co zeń zrodzony – i z mojego łona”.

Dowodem na nieprawdziwość tych słów był fakt, iż zginął w „troistym rozdrożu”, zabity przez zbirów. Jokasta pamiętała, jak wystraszony wróżbą, przybił kosteczki u nóżek nowo narodzonego syna i „wysadził” go „gdzieś w górskich ostępach”.

Historię byłego męża podsumowała:

„I tak Apollo nie dopełnił tego, By syn ten ojca powalił, ni groźby, Że Lajos legnie pod syna zamachem. A tak głosiły przecie przepowiednie”. Zlekceważyła przy tym wróżbę Tyrezjasza: „Ty więc nie bacząc wiele na te rzeczy, Mnie raczej słuchaj i wiedz, iż śmiertelnych Sztuka wróżenia nie ima się wcale”.

Wysłuchawszy tych słów, Edypa ogarnął niepokój i „wzruszenie ducha”. Zaczął wypytywać żonę o dokładne miejsce i czas śmierci Lajosa. Gdy dowiedział się, że ciało poprzedniego króla Teb odnaleziono na krótko, nim to on został nowym władcą, „gdzie potrójne rozchodzą się drogi”, a uśmiercono w kraju o nazwie Focyda, w miejscu, gdzie dwie drogi - z Delf i Daulidy - zbiegają się w jedną, przeraził się.

Przerażony poznaniem prawdy o zabójcy Lajosa, zapytał jeszcze o wygląd pierwszego męża Jokasty. Dowiedziawszy się, iż: „Smagły był, włosów bielała już wełna, / Od twej postawy niewiele się różnił”, wyszeptał z trwogą: „Biada mi, straszną rzuciłem ja klątwę, / Jak się wydaje, nieświadom na siebie”. Zupełną pewność zyskał, dowiadując się, że tamtego feralnego dnia monarcha jechał jedynie w towarzystwie pięciu członków drużyny, czyli nie przypominał króla, a jedyny człowiek, któremu udało się ujść z życiem, ze strachem opuścił miasto:

„kiedy wróciwszy zobaczył, Że ty u steru, że Lajos zabity, Zwrócił się do mnie z pokornym błaganiem, Bym go posłała na wieś między trzody, Tak iżby najmniej oglądał to miasto. Ja go puściłam, bo chociaż niewolnik, Tej lub większej był godzien nagrody” .

Edyp zrozumiał straszliwą prawdę o swym pochodzeniu i przeszłości, swe tragiczne położenie. Zażądał sprowadzenia owego sługi, który był świadkiem zabójstwa Lajosa. Przedtem jednak wyznał swej żonie tajemnicę swego pochodzenia. Dorastał jako syn Polybosa z Koryntu i Merope z Dorydy, w szczęściu i radości, aż do chwili, gdy w czasie jednej z biesiad dowiedział się od jakiegoś męża, iż jest podrzutkiem. Nazajutrz zaczął przepytywać swych rodziców, którzy nie wyjawili mu prawdy. Choć nie dowiedział się niczego, „słowa te jednak / Ciągle mnie truły i snuły się w myśli” . Udał się więc bez wiedzy rodziców do wyroczni delfickiej:

„a tu mi Apollo Tego, com badał, nie odkrył; lecz straszne Za to mi inne wypowiedział wróżby, Że matkę w łożu ja skalam, że spłodzę Ród, który ludzi obmierznie wzrokowi, I że własnego rodzica zabiję” .

Poznawszy taką straszną przepowiednię, wyjechał natychmiast z Koryntu:

„Błądziłem, kroki gwiazdami kierując, Aby przenigdy nie zaznać nieszczęścia, Hańby, która by spełniła tę wróżbę” .

Idąc bez celu, zawędrował w miejsce, w którym jak mówiła Jokasta, zginął król. Prawda była jednak jeszcze gorsza. Edyp postanowił wyznać wszystko żonie:

„gdym idąc Do troistego zbliżył się rozdroża, Wtedy obwiestnik i mąż jakiś wozem W konie sprzężonym jadący, jak rzekłaś, Mnie najechali i z drogi mnie gwałtem Woźnica spędził wraz z owym staruchą. Ja więc wzburzony uderzam woźnicę, Co mnie potrącił; a gdy to zobaczył Starzec, upatrzył, gdym podle był wozu, I w głowę oścień mi wraża kolczasty; – Oddałem z lichwą; ugodzony kosturem Runął on na wznak ze środka siedzenia. – Tnę potem drugich”.

Edyp miał pewność, że zabił wówczas Lajosa, swego ojca: „ja tę klątwę sam na się rzuciłem. / A ręką kalam ofiary dziś łoże, / Co w krwi broczyła”. Przeklinał dzień swych narodzin:

„Niechbym nie zajrzał, o boże wy mocy, Tego ja słońca i zginął bez wieści Spośród śmiertelnych, nim takie nieszczęście Ostrzem by w moją ugodziło głowę” .

Wyznaniu przysłuchiwał się Chór, starający się podtrzymać władcę na duchu i nadziei: „Strasznym to, panie, lecz póki ów świadek / Prawdy nie wyzna, trwaj jeszcze w nadziei”. Edyp pokładał ufność jeszcze w pierwotnej wersji świadka napaści, który zeznawał, że zbójców było kilku:

„jeśliby tę liczbę Znowu potwierdził, to nie ja zabójcą. Jeden i wielu, to przecież nie równym”.

Zaznaczył przy tym, że jeśli okaże się być mordercą swego ojca, to zbrodnia ta go „przywali”.

Jokasta starała się pocieszać męża. Była pewna, że Edyp nie może być jej synem, ponieważ tamto niemowlę z pewnością umarło w górach: „syn nieszczęsny nie zabił go wszakże, / Lecz sam dokonał już przedtem żywota”. Ponownie zbluźniła przeciw słowom wróżbiarzy mówiąc, że ma je za zwykłe paplanie: „Ja więc na słowa wróżbiarzy ni tyle / Się nie oglądam, a tyle je ważę...”.

Małżeństwo postanowiło czym prędzej sprowadzić owego świadka. Wysławszy posłańca, weszli do domu.

Stasimon drugie [Chór]

Chór wypowiada się niepochlebnie o słowach Jokasty, którymi zbluźniła przeciw przepowiedniom wróżbiarzy i wyroczni delfickiej. Daje ostrzeżenie każdemu, kto nie da wiary słowom bóstw:

„A gdy ludzi czyn lub głos Prawa obrazi i święte bóstw trony, Niech ich straszny dogna los, Skarci dumy wzlot szalonej, Gdy za brudnym zyskiem gonią, Gdy od ludzi złych nie stronią, Świętość grzeszną skazą dłonią”.

Pieśniarze bronią świętości wróżb i stają po stronie boskich praw, ponieważ ziemskie łono nie jest w stanie wydać takich „plonów”, jakie rodzą się na Olimpie.

Epeisodion trzecie [Jokasta, Posłaniec z Koryntu, Chór, Edyp]

Jokasta powoli zaczyna zdawać sobie sprawę z tragedii, jakiej jest uczestnikiem. Wystraszona, modli się do Apollina o zesłanie ulgi. Przerywa jej przybycie Posłańca z Koryntu, poszukującego niezwłocznie Edypa. Po przywitaniu z jego małżonką i wymianie błogosławieństw Posłaniec wyjawia przyczynę swej wizyty, nazywając ją dobrą wieścią. Informuje Jokastę o śmierci Polybosa – władcy istmijskiej krainy, czyli Koryntu i zarazem rzekomego ojca Edypa.

Uszczęśliwiona takim obrotem spraw (starzec umarł naturalnie „z miary wieku”, a nie z ręki syna, więc przepowiednia się nie spełniła) nakazuje Posłańcowi poinformowanie o wszystkim króla. Edyp również poczuł ulgę. Choć miał być ojcobójcą:

„toć teraz Ten już pod ziemią, a ja zaś oszczepu Ani się tknąłem”.

Podziękował Jokaście za wsparcie w ciężkich chwilach i wyznał, że „władnęła” nim trwoga.

Nadal obawiał się spełnienia wróżby o dzieleniu łoża z własną matką: „Lecz matki łoże, czy nie ma mnie trwożyć?”. Wyznanie to sprawiło, że królowa nakazała mu żyć „od dnia do dnia” i nie zawracać sobie głowy mylnymi przepowiedniami. Również Posłaniec włączył się do rozmowy. Na słowa Edypa, że wróżba wciąż może się spełnić, ponieważ przy życiu została Merope, żona Polybosa, odpowiedział: „Polybos tobie żadnym nie był krewnym (…) Wszakże ni ja cię spłodziłem, ni tamten. (…) z rąk moich otrzymał cię w darze”.

Okazało się, że Posłaniec, będąc pastuchem górskiego bydła, znalazł małego noworodka „w krętych Kiteronu jarach”, z przebitymi stopami, porzuconego tam przez rodziców i pozostawionego na pewną śmierć. Na szczęście zaopiekował się nim (na prośbę kolegi, służącego wówczas u Lajosa) i zabrał do króla Polybosa, który uznał go za swe dziecko (nie mógł mieć potomstwa).

Przerażony Edyp chciał stanąć twarzą w twarz z owym parobkiem. Gdy zażądał przyprowadzenia pastucha, odezwała się Jokasta. Prosiła, by mąż zostawił sprawę swego pochodzenia w spokoju: „Jeśli, na bogów, życie tobie miłe, Nie badaj tego; mej starczy katuszy”, lecz monarcha nie zamierzał zaprzestać, gdy był już tak bliski wyjaśnienia:

„Odwagi! Nic ci nie ujmie, chociażbym Z dziadów i ojców pochodził niewoli”.

Choć błagała, by tego nie czynił, zapewniając, że będzie mu wiernym spowiednikiem i przyjacielem: „Z serca najlepszą ci służę poradą”, on czekał na przybycie pastucha, który przekazał go niegdyś w ręce Posłańca.

W pewnej chwili doprowadzona do ostateczności Jokasta krzyknęła w rozpaczy: „Biada, nieszczęsny, to jedno już słowo / Rzeknę, a głos ten już będzie ostatnim” i wbiegła do pałacu. Wiedziała już, że Edyp jest jej pierworodnym synem. Jej zachowanie skomentował Chór: „Dlaczegóż żona w tak dzikiej rozpaczy / Precz stąd wybiegła? Edypie? Strach zbiera, / Że jaka klęska w milczeniu się zerwie”. Edyp chciał poznać prawdę za wszelką cenę.

Stasimon trzecie [Chór]

Pieśń Chóru jest pełna optymizmu i nadziei na boskie pochodzenie Edypa. Śpiewacy zastanawiają się, kto jest ojcem króla, skoro nie Polybos. Może spłodził go Apollo, a może Bachus.

Epeisodion czwarte [Edyp, Chór, Posłaniec z Koryntu, Sługa]

Przed Edypem stanął stary Sługa, który niegdyś pracował u Lajosa jako pastuch i parobek. Chór chwali jego dobre serce: „On to, mój panie, wśród domu Lajosa / Wiernym był sługą, jak mało kto inny”. Prawda poznana w chwilę potem sprawiła, że Edyp był już przekonany o swej winie. Sługa z pewnym ociąganiem opowiedział historię narodzin i pierwszych dni życia monarchy.

Lajos zatrudnił go, by „chodził za bydłem”. Miał porozstawiane szałasy na Kiteronie i bliskich polanach. Posłańca z Koryntu znał dobrze. Niegdyś przez trzy lata „W ciepłych miesiącach wyganiali trzody”. Otrzymawszy dziecko od Jokasty, nękanej wróżbami z poleceniem zabicia, oddał bezbronne niemowlę Posłańcowi: „Dałem; bodajbym dnia tego był zginął”. Nie wykonał polecenia królowej, ponieważ było mu żal malca. Miał nadzieję, że pod opieką Posłańca z Koryntu będzie mu dobrze, a tymczasem przyczynił się do zguby monarchy: „bo jeśli / Tyś owym dzieckiem, to jesteś nędzarzem”.

Słysząc te straszne słowa, Edyp – ojcobójca i kazirodca – szaleje z bólu i rozpaczy nad swym tragicznym losem: „Biada, już jawnym to, czegom pożądał, / O słońce, niechbym już cię nie oglądał! / Życie mam, skąd nie przystoi, i żyłem, / Z kim nie przystało – a swoich zabiłem”. Wypowiedziawszy te słowa, wbiega do pałacu (tak jak kilka chwil przedtem Jokasta).

Stasimon czwarte [Chór]

Chór śpiewa pieśń o ziemskim życiu, które charakteryzuje się marnością i bezsilnością wobec sił wyższych. Zwraca się do pokolenia śmiertelników, nazywając ich życie „cieniem cienia”. Kieruje swe słowa również do tragicznego bohatera – Edypa: „Los ten, co ciebie, Edypie, spotyka, / Jest mi jakby głosem żywym, / Bym żadnego śmiertelnika / Nie zwał już szczęśliwym. / Twe cięciwy miotły strzały / Gdzieś daleko za granice / Zwykłych szczęść i chwały”. Choć włada Tebami na wzór bogów, to jednak zgnębiła go „moc klęsk i złego”, runął w czarną noc do głębi nieszczęścia.

Exodos [Posłaniec domowy, Chór, Edyp, Kreon]

Posłaniec domowy wychodzi z wnętrza pałacu ze słowami:

„A najgorszą męką Ta, którą człowiek własną ściągnie ręką”,

po czym informuje o samobójstwie Jokasty:

„Gdy bowiem w szale rozpaczy wkroczyła W przedsionek, wbiegła prosto do łożnicy, Włosy targając obiema rękami, A drzwi za sobą gwałtownie zawarłszy, Cieniów zmarłego woła Lajosa, Starych pamiętna miłości, od których On zginął, matkę zostawiając na to, Aby płodziła dalej z własnym płodem. Jękła nad łożem, co dało nieszczęsnej Męża po mężu i po dzieciach dzieci, I jak wśród tego skończyła, już nie wiem”.

Wówczas do pałacu wbiegł przypominający szaleńca Edyp:

„Biegał on, od nas żądając oszczepu, Wołał, gdzie żona – nie żona, gdzie rola Dwoista, której był siewcą i siewem”.

Król wyważył drzwi do komnaty Jokasty i ujrzał, jak wisiała martwa na własnej chuście. Na ten widok rozplątał węzeł, cały czas wyjąc jak zwierzę. Gdy w końcu udało mu się zdjąć ciało królowej, wyrwał złote sprzączki z jej szaty i wyłupił sobie nimi oczy:

„Jęcząc: że odtąd wyście nie widziały, Co ja cierpiałem i com ja popełnił, Przeto na przyszłość w ciemności dojrzycie – Wśród takich zaklęć, raz w raz on wymierza Ciosy w powieki; wydarte źrenice Zbarwiły lica, bo krew nie ściekała Zrazu kroplami, lecz pełnym strumieniem I z ran sączyła w dół czarna posoka”.

Posłaniec podsumował ten widok słowami:

„To się z obojgu zerwało nieszczęście, Nieszczęście wspólne mężowi i żonie. – Była tu świetność zaprawdę świetnością Za dni minionych, w dniu jednak dzisiejszym Nastała groza, śmierć, hańba i jęki, Nie brak niczego co złem się nazywa”.

Opowiedział, jak ślepy Edyp krzyczał, rozwarto bramy, a następnie wskazano Tebom ojcobójcę i kazirodcę. Monarcha chciał odejść z miasta, by nie sprowadzać już na nie więcej klątw, lecz potrzebował przewodnika i siły: „Bo złe zbyt ciężkie na niego runęło”. Wkrótce po tych słowach pojawił się Edyp, wołający w męczarni:

„O biada mi, biada! Nieszczęsny ja, do jakich ziem Podążę? gdzież uleci głos? O losie, w coś ty mnie powalił? (…)Biada mi! Biada mi! – jakże porówno w niewoli Rany i pamięć mych czynów mnie boli”.

Nazywa Chór swym prawdziwym przyjacielem, a Apolla posądza o sprowadzenie na jego ród męki: „Apollo, on to sprawił, przyjaciele. / On był przyczyną mej męce”. Prosił, by wygnano go z Teb, ponieważ jest zakałą tej ziemi, przynosi jej wstyd: „Przebóg, ukryjcie mnie kędyś w oddali, / Zabijcie albo w toń morza odludną / Strąćcie, bym nigdy nie wyjrzał już z fali”. Przeklina ponownie dzień swych narodzin. Gdyby umarł w górach tak, jak chciała Jokasta i Lajos, nie zabiłby ojca „Ni matki skalał sromu”. Nazywał się wyrodnym synem, zakałą domu.

Gdy pojawia się Kreon, Chór doradza Edypowi zasięgnięcie rady u szwagra. Choć spotkało go dużo niezasłużonych oskarżeń ze strony króla, Kreon nie zamierzał mu dokuczać. Uświadomiwszy sobie sprawiedliwość charakteru swego następcy, Edyp prosi, by wyrzucił go z Teb tam „gdzie bym żadnych nie spotykał ludzi”:

„puść mnie w góry, kędy mój Kiteron Wystrzela w nieba, gdzie moi rodzice Żywemu niegdyś znaczyli mogiłę, Bym przez tych zginął, co zgubić mnie chcieli”.

Pozostawia pod opieką Kreona swe dzieci. Nakazuje, by o chłopców nie troszczył się zbytnio, ponieważ byli mężczyznami: „I nie zabraknie im życia zasobów”. Większą uwagę miał przykładać do wychowania dziewcząt – małej Antygony i Ismeny, z którymi pożegnał się przed odejściem. Scena ta dowodzi ogromnej miłości, jaką darzył córki:

„O dziatki! Gdzież wy? Nie strońcie ode mnie, Niech was obejmę w miłosnym uścisku W rękach, co oczy niegdyś pełne błysku Ojca w tak czarne pogrążyły ciemnie”

oraz wyrzutów sumienia, które go przytłaczały:

„Ojca morderca, on w łożu swej matki, Z której ma życie i sam się narodził, Waszym był ojcem, o nieszczęsne dziatki! To wam w twarz rzucą. Więc któż wam swe serce Odda? Któż pojmie? Któż w domu ugości? Nikt! O nieszczęsne! W ciężkiej poniewierce Żyć wam tu przyjdzie bez czci i miłości”.

Na koniec dramatu głos zabiera Chór, który lituje się nad losem starca. Choć „słynne zgłębił tajnie i był z ludzi najprzedniejszym, / Z wyżyn swoich na nikogo ze zawiścią nie spoglądał”, to jednak życie nie było dla niego łaskawe. Ostatnie zdanie jest podsumowaniem życia śmiertelnika, który nigdy nie przeżyje swych lat bez nieszczęścia i klęsk, ponieważ to one stanowią treść ludzkich losów:

„A więc bacząc na ostatni bytu ludzi kres i dolę, Śmiertelnika tu żadnego zwać szczęśliwym nie należy, Aż bez cierpień i bez klęski krańców życia nie przebieży”.

Streszczenie szczegółowe jako osobny artykuł

Bohaterowie: Edyp, Jokasta, Kreon i postacie drugiego planuKim są i co robią. ok. 1 min
  • Edyp: król Teb, syn Lajosa i Jokasty, wychowany w Koryncie. Nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę. Gdy poznaje prawdę, wykłuwa sobie oczy.
  • Jokasta: królowa, wdowa po Lajosie, żona i matka Edypa. Nie wierzy wróżbom. Po odkryciu prawdy odbiera sobie życie.
  • Kreon: brat Jokasty. Przywozi wyrocznię z Delf, zostaje oskarżony o spisek, a na końcu przejmuje władzę.
  • Tyrezjasz: ślepy wróżbita, który pierwszy mówi Edypowi, że to on jest zabójcą.
  • Posłaniec z Koryntu: przynosi wieść o śmierci Polybosa i wyjawia, że Edyp był znajdą.
  • Sługa Lajosa: pasterz, który oddał niemowlę do Koryntu i widział śmierć króla. Jego zeznanie rozstrzyga sprawę.
  • Posłaniec domowy: opowiada o śmierci Jokasty i oślepieniu Edypa.
  • Chór: starcy tebańscy, którzy modlą się, doradzają i komentują.

Wszyscy bohaterowie · Edyp · Jokasta · Kreon · Pozostali bohaterowie

Motywy literackie w „Królu Edypie” z przykładamiFatum, wina, ślepota, prawda, cierpienie, władza, rodzina. ok. 1 min

Wszystkie motywy tragedii wynikają z jednej przepowiedni: syn Lajosa zabije ojca i poślubi matkę.

  • Fatum: Lajos porzuca dziecko, Edyp ucieka z Koryntu, a mimo to przepowiednia spełnia się co do słowa. Człowiek nie może zmienić wyroku bogów.
  • Przepowiednia i wróżbita: wyrocznia delficka i Tyrezjasz mówią prawdę. Kto ich lekceważy, jak Jokasta, ten się myli.
  • Wina i kara: Edyp zabił i dopuścił się kazirodztwa nieświadomie. Mimo to sam wymierza sobie karę: oślepienie i wygnanie.
  • Ślepota: ślepy Tyrezjasz widzi prawdę, a widzący Edyp jej nie dostrzega. Gdy ją poznaje, wykłuwa sobie oczy.
  • Poszukiwanie prawdy: król prowadzi śledztwo do końca, choć ostrzegają go wróżbita, żona i sługa. Prawda ocala miasto i niszczy jego samego.
  • Cierpienie: jest niezawinione i dotyka także niewinnych: dzieci Edypa i mieszkańców Teb.
  • Władca: Edyp troszczy się o lud jak ojciec, ale w gniewie mówi i działa jak tyran.
  • Rodzina i kazirodztwo: mąż jest synem żony, a dzieci są rodzeństwem ojca. Najbliższe więzi stają się źródłem hańby.
  • Pycha: Edyp ufa swojemu rozumowi, Jokasta drwi z wyroczni. Chór ostrzega, że duma ściąga karę.
  • Samobójstwo i samookaleczenie: Jokasta wiesza się, Edyp się oślepia. Oboje nie mogą znieść tego, czego się dowiedzieli.
  • Zaraza: choroba miasta jest skutkiem ukrytej zbrodni i znakiem gniewu bogów.
  • Niepewność szczęścia: najpotężniejszy człowiek w Tebach w jeden dzień traci wszystko.

Motywy literackie w „Królu Edypie” · Motyw cierpienia · Problematyka

Fatum i wolna wolaDlaczego ucieczka przed losem prowadzi do celu. ok. 1 min

Fatum to przeznaczenie, którego nie da się zmienić. W tragedii przepowiednię słyszą dwa pokolenia. Lajos dowiaduje się, że zginie z ręki syna, więc każe porzucić niemowlę. Edyp dowiaduje się, że zabije ojca i poślubi matkę, więc ucieka z Koryntu. Obie próby ratunku stają się ogniwami łańcucha, który prowadzi do spełnienia wróżby.

Bohaterowie nie są jednak marionetkami. Przepowiednia mówi, co się stanie, ale każdy krok wykonują sami: Edyp w gniewie zabija starca na rozstaju, przyjmuje tron, a potem uparcie szuka prawdy. Oślepiony mówi: „Apollo, on to sprawił, przyjaciele”, lecz przyznaje, że oczy wykłuła mu własna ręka. Chór wyciąga z jego losu wniosek, że życie człowieka to „cień cienia”.

Przeznaczenie i niepewność ludzkiego losu · Problematyka

Tragizm Edypa: wina tragiczna i ironia tragicznaWinny, choć nie chciał zła. ok. 1 min
  • Bohater tragiczny: człowiek szlachetny, który ponosi klęskę mimo dobrych zamiarów. Edyp chce ocalić miasto i tym gubi siebie.
  • Wina tragiczna (hamartia): błąd popełniony w niewiedzy. Edyp nie wiedział, że starzec z rozstaju to jego ojciec, a królowa Teb to jego matka.
  • Ironia tragiczna: bohater mówi i robi coś, czego sensu nie rozumie. Edyp rzuca klątwę na zabójcę Lajosa, czyli na siebie, i zarzuca ślepotę Tyrezjaszowi.
  • Pycha (hybris): zbytnia wiara w siebie. Edyp drwi z wróżbity, Jokasta z wyroczni.
  • Rozpoznanie i odwrócenie losu: po zeznaniu Sługi Lajosa król w jednej chwili staje się wygnańcem.
  • Katharsis: widz czuje litość i trwogę, które mają go oczyścić.

Tragizm Edypa · Edyp: charakterystyka

Śledztwo i ślepota: poszukiwanie prawdyKról, który szuka zabójcy i znajduje siebie. ok. 1 min

Tragedia jest zbudowana jak dochodzenie. Edyp przesłuchuje kolejnych świadków: Kreona, Tyrezjasza, Jokastę, Posłańca z Koryntu i Sługę Lajosa. Każdy dodaje jeden szczegół, aż obraz staje się pełny. Trzy osoby proszą króla, żeby przestał pytać, ale on woli najgorszą prawdę od niewiedzy.

Z tym wątkiem łączy się motyw ślepoty. Tyrezjasz jest niewidomy i wie wszystko. Edyp widzi i nie wie, kim jest. Wróżbita zapowiada, że król stanie się „z widzącego ciemny”, i tak się dzieje. Sofokles pokazuje, że oczy nie wystarczają do poznania prawdy, a sama prawda może być trudniejsza do zniesienia niż kłamstwo.

Poszukiwanie prawdy w „Królu Edypie”

Edyp jako władcaOpiekun ludu i porywczy sędzia. ok. 1 min

Na początku tragedii Edyp jest królem idealnym. Lud przychodzi do niego jak do ojca, a on mówi, że cierpi bardziej niż każdy z poddanych, bo dźwiga troskę o wszystkich. Zanim go poproszą, wysyła Kreona do Delf. Wyrok wyroczni każe ogłosić publicznie i sam obejmuje śledztwo.

Ten sam król źle znosi sprzeciw. Tyrezjasza nazywa kuglarzem, Kreona chce skazać na śmierć bez dowodów, a na uwagę, że może się mylić, odpowiada, że i tak trzeba go słuchać. W zakończeniu wraca jego wielkość: dotrzymuje słowa danego miastu i sam poddaje się karze, którą wyznaczył zabójcy.

Edyp: charakterystyka · Kreon: charakterystyka

Budowa tragedii antycznejCzęści, trzy jedności, chór. ok. 1 min
  • Części: prolog (zaraza i wyrocznia), parodos (pieśń wejściowa chóru), cztery epeisodia (sceny z Tyrezjaszem, Jokastą, Posłańcem i Sługą) przedzielone stasimonami, exodos (relacja z pałacu i pożegnanie).
  • Trzy jedności: jedno miejsce (plac przed pałacem), jeden dzień, jeden wątek (śledztwo).
  • Decorum: podniosły styl i bohaterowie z królewskiego rodu.
  • Brak krwawych scen: o śmierci Jokasty i oślepieniu Edypa opowiada posłaniec.
  • Trzech aktorów: w scenie rozmawiają najwyżej trzy osoby.
  • Chór: piętnastu starców tebańskich z przewodnikiem, który rozmawia z bohaterami.
  • Akcja: zaczyna się tuż przed katastrofą, a przeszłość wraca w opowieściach.

Cechy tragedii antycznej na przykładzie „Króla Edypa”

Pojęcia: tragizm, fatum, katharsisKrótki słowniczek. ok. 1 min
  • Tragizm: położenie bohatera, w którym każdy wybór kończy się klęską.
  • Konflikt tragiczny: starcie racji lub sił, którego nie da się rozstrzygnąć bez nieszczęścia.
  • Fatum: przeznaczenie, wyrok bogów.
  • Ironia tragiczna: rozdźwięk między tym, co bohater o sobie myśli, a tym, jak jest naprawdę.
  • Katharsis: oczyszczenie widza przez litość i trwogę.
  • Epeisodion i stasimon: scena dialogowa i pieśń chóru.

Słowniczek pojęć tragedii antycznej

Mit rodu LabdakidówCo stało się przed tragedią i po niej. ok. 1 min

Lajos, król Teb, usłyszał od wyroczni, że zginie z ręki syna. Kazał więc przekłuć niemowlęciu stopy i porzucić je w górach. Pasterze zanieśli dziecko do Koryntu, gdzie wychowali je król Polybos i królowa Merope. Dorosły Edyp dowiedział się w Delfach, co go czeka, i uciekł. Na rozstaju trzech dróg zabił w sprzeczce nieznajomego, którym był Lajos. Potem rozwiązał zagadkę Sfinksa, uwolnił Teby i w nagrodę poślubił królową Jokastę. Mieli czworo dzieci: Eteoklesa, Polinejkesa, Antygonę i Ismenę.

Tragedia Sofoklesa zaczyna się wiele lat później, gdy na miasto spada zaraza. Dalsze losy rodu, czyli bratobójczą walkę synów i śmierć Antygony, przedstawia „Antygona”.

Mit rodu Labdakidów: streszczenie · Dzieje Edypa w punktach

Czas i miejsce akcjiJeden dzień przed pałacem w Tebach. ok. 1 min

Akcja toczy się w Tebach, na placu przed pałacem królewskim, w czasach mitycznych. Trwa jeden dzień. O tym, co dzieje się w pałacu, opowiada Posłaniec domowy. Wydarzenia sprzed lat, które rozegrały się w Koryncie, w Delfach, w górach Kiteronu i na rozstaju w Focydzie, wracają w rozmowach bohaterów.

Czas i miejsce akcji „Króla Edypa”

Nawiązania w kulturze i kompleks EdypaOd Seneki do Freuda. ok. 1 min
  • Literatura: tragedie o Edypie pisali Seneka, Corneille, Wolter, André Gide i Jean Cocteau („Maszyna piekielna”).
  • Muzyka: opera-oratorium „Oedipus Rex” Igora Strawińskiego (1927).
  • Film: „Król Edyp” Piera Paola Pasoliniego (1967).
  • Teatr Telewizji: role Edypa grali Gustaw Holoubek, Jan Frycz i Piotr Fronczewski.
  • Kompleks Edypa: pojęcie Zygmunta Freuda, opisujące przywiązanie małego dziecka do rodzica przeciwnej płci i rywalizację z drugim rodzicem.

Nawiązania do „Króla Edypa” w kulturze · Bibliografia

Najważniejsze cytaty z objaśnieniemKto to mówi i co to znaczy. ok. 1 min
  • „Którego szukasz, ty jesteś mordercą”: Tyrezjasz do Edypa. Pierwsze wypowiedzenie prawdy.
  • „Ten dzień cię zrodzi i ten cię zabije”: Tyrezjasz o dniu, w którym Edyp pozna swoje pochodzenie.
  • „Jeszcze najlepiej żyć tak — od dnia do dnia”: Jokasta, która nie wierzy wróżbom.
  • „Życie wasze, to cień cienia”: chór o ludzkim losie po upadku króla.
  • „Śmiertelnika tu żadnego zwać szczęśliwym nie należy”: końcowe słowa chóru.

Najważniejsze cytaty

Autor: SofoklesJeden z trzech wielkich tragików greckich. ok. 1 min

Sofokles (ok. 496 do 406 p.n.e.) urodził się w Kolonos pod Atenami i żył w czasach największego rozkwitu tego miasta. Pełnił wysokie urzędy, był też strategiem. Napisał ponad sto dwadzieścia sztuk, z których zachowało się siedem tragedii, między innymi „Antygona”, „Król Edyp” i „Edyp w Kolonie”. Wprowadził na scenę trzeciego aktora i powiększył chór do piętnastu osób.

Sofokles: życie i twórczość

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Króla Edypa” i kiedy?

Sofokles, grecki tragik z V wieku p.n.e. Sztukę wystawiono w Atenach około 427 roku p.n.e.

Jaki to gatunek?

Tragedia antyczna. Arystoteles uważał ją za wzorcowy przykład tego gatunku.

Gdzie i kiedy dzieje się akcja?

W Tebach, przed pałacem królewskim, w ciągu jednego dnia.

Jaka przepowiednia ciąży na Edypie?

Że zabije własnego ojca i poślubi matkę. Usłyszał ją w Delfach jako młody człowiek i z jej powodu uciekł z Koryntu.

Jak Edyp dowiaduje się prawdy?

Prowadzi śledztwo w sprawie śmierci Lajosa. Posłaniec z Koryntu wyjawia, że król był znajdą, a Sługa Lajosa potwierdza, że tym dzieckiem był syn Lajosa i Jokasty.

Jak kończy się tragedia?

Jokasta odbiera sobie życie, Edyp wykłuwa sobie oczy, żegna się z córkami i prosi Kreona o wygnanie z Teb.

Czy Edyp jest winny?

Popełnił zbrodnie nieświadomie, więc jego wina jest tragiczna. Mimo to bierze za nie odpowiedzialność i sam się karze.

Co warto zapamiętać o „Królu Edypie”?

Mit Labdakidów, budowę tragedii antycznej i zasadę trzech jedności, pojęcia fatum, winy tragicznej, ironii tragicznej i katharsis, motywy ślepoty i prawdy oraz końcowe przesłanie chóru.

Szybki test

Edyp był biologicznym synem:

Edyp dorastał jako syn Polybosa z Koryntu i Merope z Dorydy, w szczęściu i radości, do chwili, gdy dowiedział się, iż jest:

Sługa niegdyś pracował u Lajosa jako: