Kompendium maturalne

Mitologia grecka i rzymska: mity, bogowie i opracowanie

Mitologia grecka i rzymska to zbiór opowieści o bogach i bohaterach, które porządkowały wiedzę o świecie i odpowiadały na pytania o pochodzenie świata i człowieka. Do znajomości mitów odwołują się utwory wszystkich epok. Ta strona zbiera jedenaście najważniejszych mitów (każdy ma osobny hub) oraz opracowania o bogach, herosach, frazeologii i symbolice.

Mitologia w pigułce

  • Czym jest mit: opowieść o wierzeniach danej społeczności, ukształtowana tak, by mogła być przesłaniem moralnym lub przekazem określonego sensu.
  • Mity greckie i rzymskie: wierzenia Greków i Rzymian, podstawa kultury europejskiej.
  • Znaczenie: mity są źródłem motywów, toposów i frazeologii obecnych w literaturze.

Opracowanie lektury

Mity: jedenaście streszczeń

  • Początki: narodziny świata i bogów, cztery wieki ludzkości.
  • Mity o bogach i ludziach: Demeter i Kora, Prometeusz, Syzyf, Dedal i Ikar, Orfeusz i Eurydyka.
  • Herosi i wojna: Herakles, wojna trojańska, powrót Odyseusza.
  • Rzym: założenie Rzymu.

Narodziny świata i bogów · Cztery wieki ludzkości · Demeter i Kora · Prometeusz · Syzyf · Dedal i Ikar · Orfeusz i Eurydyka · Herakles · Wojna trojańska · Powrót Odyseusza · Założenie Rzymu

Bogowie, herosi i postaci archetypoweOlimp i bohaterowie. ok. 1 min

Bogowie. Starożytni Grecy wierzyli w wielu bogów (politeizm). Bogowie mieszkali na Olimpie, wyglądali jak ludzie i różnili się od nich tylko nieśmiertelnością. Każdy z nich patronował jakiejś dziedzinie życia.

  • Zeus: władca Olimpu i bóg nieba, pogody, piorunów i błyskawic. Jego atrybutami są piorun i orzeł. Był synem tytana Kronosa i tytanidy Rei, która uratowała go przed pożarciem przez ojca. Gdy dorósł, zmusił Kronosa do zwrócenia połkniętego rodzeństwa, a po zwycięskiej bitwie z gigantami zasiadł na olimpijskim tronie. Był surowym pogromcą zbrodni i ukarał Prometeusza za kradzież ognia.
  • Hera: siostra i żona Zeusa, patronka małżeństwa i rodziny, zazdrosna o jego romanse. Jej atrybutem był paw. Prześladowała kochanki męża i jego dzieci, zwłaszcza Heraklesa.
  • Posejdon: brat Zeusa, władca mórz, rzek i trzęsień ziemi. Jego atrybutem był trójząb.
  • Pozostali Olimpijczycy: m.in. Hades (władca podziemi), Demeter, Atena, Apollo, Artemida, Afrodyta, Ares i Hefajstos. Rzymianie przejęli greckich bogów i nadali im nowe imiona.

Muzy. To dziewięć bogiń sztuki, córek Zeusa i Mnemozyne (Pamięci). Ich opiekunem był Apollo. Każda patronuje innej dziedzinie, np. Kaliope poezji epickiej (z rylcem i tabliczką), Klio historii (ze zwojem papirusu), Melpomena tragedii (z maską), Erato poezji miłosnej (z lirą), a Euterpe poezji lirycznej (z fletem).

Herosi. To półbogowie, zwykle synowie bogów i śmiertelniczek, np. Achilles, największy wojownik wojny trojańskiej, który zginął ugodzony strzałą w piętę, Agamemnon, wódz Greków, i Antygona, córka Edypa. Zachowania herosów mają uniwersalny, symboliczny wymiar.

Postaci archetypowe. Prometeusz to symbol samotnego buntownika, który wykradł ogień z Olimpu i dał go ludziom, za co został przykuty do skał Kaukazu. Syzyf symbolizuje bezsensowny, bezskuteczny wysiłek, a Orfeusz miłość silniejszą niż śmierć. Takie postacie stały się archetypami, czyli wzorcami powtarzanymi w literaturze i sztuce.

Bogowie greccy · Zeus · Muzy · Herosi i bohaterowie · Rzymscy bogowie · Archetypowe postaci mitologiczne

Opracowania ogólneReligia, funkcje, frazeologia, nawiązania. ok. 2 min

Czym jest mit. Mity to opowieści o bogach i herosach, które porządkowały wiedzę o świecie. Tłumaczyły powstanie świata i zjawisk natury, miały sens moralny i religijny. Powstają razem z pamięcią społeczną, łączą pokolenia i podtrzymują wartości. Mity greckie to opowieści o bogach i herosach, ich życiu i czynach.

Mitologia a religia. Mity były częścią religii greckiej, ale nie były spisane w świętych księgach. Przekazywano je ustnie, a potem poeci nadawali im sens moralny i polityczny. Każde greckie państewko czciło innych bogów i miało własne wersje opowieści. Mity spajały lud helleński i inspirowały rzeźbiarzy i malarzy.

Uniwersalizm. Mity są ponadczasowe i stały się podstawą kultury europejskiej. Po Grekach przejęli je Rzymianie, a szczególne znaczenie odzyskały w renesansie. Są źródłem archetypów (np. Narcyz jako obraz miłości własnej) i toposów, czyli powtarzających się motywów (np. ikarowy lot albo postawa prometejska).

Topografia. Olimp to pasmo gór w północnej Grecji, siedziba bogów. Panowała tam wieczna wiosna, a pałac Zeusa był ze złota. Bogowie pili nektar i jedli ambrozję, która dawała nieśmiertelność. Hades to królestwo zmarłych na krańcach świata.

Frazeologia. Wiele wyrażeń pochodzi z mitologii, np. „jabłko niezgody” (przyczyna kłótni, bo bogini Eris rzuciła jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”, co doprowadziło do wojny trojańskiej) i „znaleźć się między Scyllą i Charybdą” (być w niebezpieczeństwie z dwóch stron).

Nawiązania w literaturze. Do mitu o Prometeuszu sięgali m.in. Ajschylos, Mickiewicz w „Dziadach” i Herbert w „Starym Prometeuszu”. Mit o Orfeuszu pojawia się w „Trenie XIV” Kochanowskiego i u Miłosza, mit o Syzyfie u Camusa i w „Syzyfowych pracach” Żeromskiego, a o Dedalu i Ikarze pisali m.in. Ernest Bryll i Zbigniew Herbert. Motyw Arkadii znajdziemy w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce” Kochanowskiego i w „Panu Tadeuszu”.

Czym są mity: pochodzenie i podział · Kto stworzył mity · Mitologia grecka i religia · Funkcje i uniwersalizm mitów · Mityczna topografia · Frazeologia związana z mitami · Nawiązania do mitologii w literaturze · Bibliografia

Pytania i odpowiedzi

Czym jest mit?

Opowieścią o wierzeniach danej społeczności, ukształtowaną tak, by mogła być przesłaniem moralnym lub przekazem określonego sensu.

Które mity trzeba znać w szkole?

Między innymi narodziny świata i bogów, cztery wieki ludzkości, mity o Demeter i Korze, Prometeuszu, Syzyfie, Dedalu i Ikarze, Orfeuszu i Eurydyce, Heraklesie, wojnie trojańskiej, powrocie Odyseusza i założeniu Rzymu.

Dlaczego mitologia jest ważna dla literatury?

Bo jest źródłem motywów, toposów i frazeologii, do których odwołują się twórcy wszystkich epok.