Ponadczasowość, funkcje i znaczenie mitów

Mity greckie są uniwersalne i ponadczasowe, a ich funkcje wykraczają poza religię. Artykuł omawia te cechy.

Ponadczasowość i uniwersalizm mitów greckich

Mitologia grecka była jednym z największych osiągnięć starożytnej greckiej kultury. Na jej powstanie złożyły się wieki rozwoju cywilizacji ludów żyjących w Helladzie, ich sposobu myślenia o świecie i tłumaczenia otaczających zjawisk. Przekazywane początkowo w formie ustnej opowieści o bogach i herosach, dzięki literaturze zostały utrwalone w miarę niezmiennej formie, w której przetrwały do dziś.

Greckie mity, czerpiące wiele z kultur innych ówczesnych, pochodzących głównie ze Wschodu, cywilizacji zostały przeszczepione na grunt rzymski. Za sprawą potęgi i znaczenia Rzymu w starożytności, stały się podwaliną europejskiej kultury wpływając przez wieki na rozwój literatury, muzyki oraz sztuk plastycznych. Szczególne znaczenie zyskały w renesansie, gdy na nowo zaczęto odkrywać antyczne osiągnięcia Grecji i Rzymu. W kolejnych wiekach mitologia stanowiła stały punkt odniesienia i była eksplorowana przez kolejnych artystów. Nie sposób wymienić dzieł kultury, które nawiązywały do mitologii, bądź stanowiły reinterpretację starożytnych mitów.

Poprzez swój metaforyczny język mity przekazują nam wiele trafnych prawd i uogólnień. Frazeologia i symbolika mitologiczna stanowi uniwersalny kod nie tylko dla narodów zamieszkujących basen Morza Śródziemnego, ale dla całej Europy oraz Nowego Świata. Językiem mitów, często nieświadomie, mówimy na co dzień. Mity stały się także podstawą do powstania archetypów i toposów. Mianem archetypów określa się pradawne, niezmienne wyobrażenia, które tkwią w świadomości zbiorowej do dzisiaj, np. Narcyz jako obraz miłości własnej. Topos stanowi powtarzający się obraz i motyw, np. ikarowy lot, postawa prometejska.

Na co dzień odwołujemy się do wartości i problemów, które poruszały mity. Mimo iż mówiły o życiu bogów, ludzi i herosów przekazywały uniwersalne dla całej ludzkości doświadczenia, a także postawy i zachowania. Chociaż ówcześnie związane były z wierzeniami religijnymi, dziś traktuje je się jako uniwersalne zapisy o otaczającej ludzi starożytnych rzeczywistości i interpretacji określonych zjawisk. Prawdy wyrażone w mitach są stale czytelne i wciąż powracają, choć w stale zmieniającej się formie. Tematy poruszane przez twórców mitów są wciąż aktualne, ponieważ dotyczą problematyki celu życia człowieka i głównych zasad postępowania dotyczących każdego. Obok pozytywnych aspektów, zawierają zdarzenia pesymistyczne, stwarzając pełny obraz człowieczeństwa i zmagania człowieka z sobą i losem.

Ponadczasowa wartość mitologii zasadza się także w jej warstwie artystycznej. Antyk wpłynął silnie na kulturę nowożytną, która zapożyczyła zeń wiele mitycznych wątków, motywów i postaci. Znajomość mitów pozwala na właściwe poruszanie się i obserwowanie zjawisk artystycznych w ostatnich tysiącleciach.

Funkcje i znaczenie mitów

Wśród głównych funkcji mitów możemy wyróżnić:

• funkcję poznawczą – wyjaśniały poszczególne zjawiska istniejące w naturze np. wybuchy wulkanów (kuźnia Hefajstosa), zmienność pór roku (mit o Demeter i Korze), pioruny i grzmoty (gniew Zeusa);

• funkcję światopoglądową – określały zakres wierzeń religijnych i zakreślały obraz świata (mit o powstaniu świata), wyznaczały normy postępowania, odwoływały się do moralności (np. prawo gościnności, dotrzymywania słowa);

• funkcję sakralną – dotyczyły kultów poszczególnych bóstw, obrzędów religijnych, składania ofiar i uroczystości na rzecz bogów;

• funkcję kulturotwórczą – w starożytności inspirowały twórców wielu dziedzin – epików, tragików i liryków, dostarczały tematy rzeźbiarzom, malarzom i architektom. Wpłynęły na rozwój kultury śródziemnomorskiej – kolebki współczesnej europejskiej kultury.

Główną funkcją mitów w zamierzchłych czasach było ukazywanie przeszłości, wyjaśnianie pochodzenia świata i człowieka, tłumaczenie zjawisk atmosferycznych, ukazywanie stosunków międzyludzkich i określanie hierarchii wartości i praw. Czas mityczny wyraźnie różnił się od czasu historycznego – był święty i niezmienny. Mity odpowiadały na odwieczne pytania dręczące ludzkość: skąd wziął się człowiek?, jak powstał wiatr?, dlaczego pory roku zmieniają się?, skąd biorą się deszcze i burze?

W antyku mity wyrażały zbiorowe emocje, lęki i radości. Tłumaczyły Grekom świat, stanowiły o jedności społeczeństwa opartego na tych samych wierzeniach, tworzyły jego tożsamość. Miały wielkie znaczenie sakralne. Stanowiły podstawę obrzędowości i wyjaśniały pochodzenie poszczególnych rytuałów. Z czasem znaczenie religijne zmieniło się w znaczenie kulturowe.

W czasach nowożytnych bogactwo mitów opowiadających o rywalizacji bogów, ludziach którzy rzucili bogom wyzwanie, bogach poszukujących ziemskich rozkoszy, nieuchronności ludzkiego losu, nieustannej walce z przeznaczeniem, o waleczności, sprycie wierności, a także miłości i miłostkach stały się niewyczerpaną skarbnicą tematów, motywów, artystycznych inspiracji. Artystów identyfikujących się z kulturą klasyczną zawsze pociągał humanizm mitów połączony z ich lekkością, humorem i fantazją. Czerpanie z bogactw antyku rozpoczęło się we wczesnym renesansie i trwa z większym lub mniejszym natężeniem do dziś, pozwalając na odniesienie dawnych opowieści do współczesnych problemów. Śledząc kolejne dzieła inspirowane grecką mitologią dostrzec więc można rozwój cywilizacji z jej kolejnymi autentycznymi arcydziełami.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego mity są uniwersalne?

Bo opowiadają o problemach, które dotyczą ludzi we wszystkich czasach.