Mitologia grecka: wprowadzenie, religia i mity

Mitologia grecka była częścią religii starożytnych Greków. Artykuł podaje wprowadzenie i omawia związek religii z mitami.

Wprowadzenie

Mitologia to zbiór stworzony u zarania określonej kultury mitów – opowieści o bogach i herosach, tłumaczących pochodzenie świata i prawa nim rządzące, zawierające także nakazy moralne i religijne. Mitologia grecka stanowi podstawowy fundament literatury i sztuki europejskiej. Do dziś jest skarbnicą archetypów, toposów, symboli i wciąż inspiruje różnorodnych twórców kultury.

W dawnej Grecji każe państewko, każda, nawet najmniejsza miejscowość oddawała cześć innym bóstwom i podawała zupełnie odrębne wersje o ich pochodzeniu i naturze. Poeci korzystając z tego bogactwa przekształcali poszczególne historie i dowolnie zmieniali. W ciągu wieków powstał w wyniku tego olbrzymi obfity i różnorodny materiał, z którego wyłuskać można najbardziej spopularyzowane mity, bądź zachwycające swą odmiennością.

Mity stanowiły nieodłączną i integralną część religii greckiej. Nie były one skodyfikowane w świętych księgach, jednak od zawsze wyjaśniały ukryte znaczenie i genezę wielu obrzędów religijnych. Początkowo istniały w ustnych przekazach, by z czasem stać się przedmiotem artystycznych prób pisarzy i poetów, którzy nadawali im sens moralny, a nieraz polityczny. Przede wszystkim tłumaczyły świat – jego powstanie, zjawiska, jakie otaczały ludzi, odpowiadały na ważne pytania o charakter istnienia. Spajały i integrowały ludność helleńską tworząc wspólny dla wszystkich punkt odniesienia. Nie tylko wpływały na kształt i rozwój literatury greckiej, ale także innych sztuk, a przedstawienia bogów i herosów oraz mitycznych wydarzeń stały się ulubionym tematem rzeźbiarzy i malarzy.

Religia grecka i mity

Obok mitologii religia grecka opierała się na kulcie, który w porównaniu z wciąż zmieniającymi się mitami i opowieściami był trwały. Obrzędy były oporne na zmieniające się czasy i przechowywały nader odległe formy wierzeń.

Początkowo Grecy, podobnie jak inne ludy pierwotne wyznawali religię pod formą fetyszyzmu, czyli oddawania boskiej czci przedmiotom martwym, uważanym za siedzibę złego lub dobrego ducha (np. czczony był kamień na rozstajnej drodze, który wierzący padłszy na kolana polewał oliwą). Inną formą oddawania czci bogom było honorowanie zwierząt. Wiele miast czy wysp brało swój początek od jakiegoś zwierzęcia (w Tebach np. czczono łasicę). Gdy bogowie zaczęli przybierać antropomorficzne kształty dawne zwierzęta ich symbolizujące najczęściej im towarzyszyły.

Najbardziej rozpowszechniony w dawnej Grecji był kult umarłych, który wiązał się z demonami. Duchy zmarłych starano się przebłagać darami i ofiarami. Działo się to przede wszystkim podczas święta Antesteriów, specyficznych Zaduszek, podczas których wyprawiano ucztę za zmarłych. Czczono też poległych w boju za ojczyznę i na ich cześć urządzano specjalne uroczystości. Podobnie hołd oddawano herosom – po śmierci stawali się nimi wybitni założyciele rodów i osad, prawodawcy, bohaterowie wojenni, wielcy poeci czy prorocy. Nad ich grobami wznoszono kaplice i do nich zwracano się w najpilniejszych sprawach. Z bóstw najbardziej czczono bóstwa chtoniczne - ziemskie, które mieszkały w głębi ziemi, przyjmowały zmarłych, odpowiadały za wzrost roślin (jak Gaja – życiodajna pani).

Wierzenia greckie zmieniały się wraz z rozwojem cywilizacji, dlatego, w przeciwieństwie do judaizmu i późniejszego chrześciaństwa nie są oparte na dogmatach. Najbardziej do utrwalenia poszczególnych wizerunków bóstw przyczyniła się poezja epicka, zaś najwybitniejszymi ludźmi, którzy tak naprawdę dali Grekom cały system bogów wraz z ich przydomkami i atrybutami byli Homer (twórca „Iliady” i „Odysei”, żyjący w VIII w. p.n.e.) oraz Hezjod (autor poematu „Teogonia” z VII w. p.n.e.). Ustalili oni typowe rysy bogów, które odtąd nie uległy znacznej zmianie. Homer raz na zawsze utrwalił antropomorficzny kształt bóstw greckich.

Bóstwa lokalne ustąpiły przed pełnym panteonem olimpijskich bogów, a ponieważ nie chcieli rozstać się z własnymi bóstwami, powstało wiele opowieści o ich walkach, małżeństwach i innych związkach dawnych opiekunów oraz nowych przybyszów. Często kult dawnego boga przenoszono na któregoś z Olimpijczyków. Nigdy jednak o dawnych wierzeniach nie zapomniano (głównie o kulcie zmarłych i czczeniu materialnych wyobrażeń bogów – bóstw i kamieni).

Wśród wierzeń w wielu państwach-miastach greckich kult bogów stanowił przedmiot starań całej społeczności. W każdym domu znajdowało się święte miejsce, w którym oddawano cześć Hestii – bogini ogniska domowego, tak jak w świętym miejscu państwa płonął ogień na cześć własnego patrona – herosa czy boga, świadczący o ciągłości jego istnienia (w Atenach oddawano hołd Atenie, w Sparcie – Zeusowi, w Megarze – Apollonowi). Bogom wznoszono imponujące świątynie, których ruiny do dziś świadczą o potędze greckiej cywilizacji, pobożności, a zarazem myśli konstrukcyjnej. Ważne były odbywające się regularnie uroczystości religijne. Ponadto organizowano igrzyska sportowe, a także zawody poetów i tragików. Podczas uroczystości składano ofiary i przechodzono w uroczystym korowodzie. W Atenach obchodzono Panatenaje (na cześć Ateny) i słynne Dionizje, z których wywodzi się powstanie teatru.

Żyjący na przełomie VI i V w. p.n.e. filozof Ksenofanes z Kolofonu jako pierwszy wystąpił z krytyką religii opartej na dziełach Homera. Zarzucał bogom ich antropomorfizm i wyznawał wiarę w jednego boga. Problem wiary podjęli orficy głoszący dwoistość człowieka (dionizyjska-duchowa dusza i tytaniczne ciało). Ich nauki rozpowszechniali wędrowni kapłani i prorocy organizując swe misteria często pod gołym niebem. Docierali głównie do warstw niższych dając wskazówki, jak się uchronić od kar po śmierci. Idea Ksenofanesa przemawiała do filozofów, którzy zbliżali się do ateizmu, jednak naprzeciw wyrosła pobożność ludu oparta na uczuciach patriotycznych.

Od podbojów Aleksandra Wielkiego rozpoczął się okres hellenistyczny. Grecy w coraz większym stopniu przejmowali i „udomawiali” obcych, pochodzących ze Wschodu, bogów. Wśród nowych bóstw znalazła się egipska bogini Izyda i jej mąż Ozyrys. Czczono także „Wielką Matkę” Kybele – boginię fryzyjską. Potężnym bogiem ze Wschodu był Mitra – irańsko-babiloński pan słońca (kult jego przypada na II i III w. n.e.). Interpretacją mitologii zajmowali się stoicy, a także Euhemeros autor romansu podróżniczego „Święte pismo”. Ostatnim wielkim przejawem myśli greckiej był neoplatonizm stworzony przez Plotyna w II w. n.e. Filozof głosił ideę jednego boga. Ewolucję tych wierzeń powstrzymało rozszerzające się chrześcijaństwo.

Pytania i odpowiedzi

Czy Grecy wierzyli w mity?

Tak, mity były częścią ich religii.