Czym są mity: pochodzenie, kształtowanie i podział
Mity to opowieści o bogach i bohaterach, które porządkowały wiedzę o świecie. Artykuł wyjaśnia, czym jest mit, jak się kształtował i jak go dzielimy.
Czym są mity
Pojecie mitu w ostatnich dziesięcioleciach wykorzystywane jest przez wiele nauk, które wypracowały odmienne, choć komplementarne definicje. Jednym z powszechnie uznawanych jest twierdzenie Rolanda Barthesa, który uważa, że „mit polega na przedstawianiu szeregu kultury i natury — przedstawianiu porządku kulturowego, społecznego, ideologicznego, ekonomicznego jako oczywistości, normy, konieczności wynikłej z prawa naturalnego i istoty człowieczeństwa”. Mity odzwierciedlają naturalną potrzebę spostrzegania świata jako konstrukcji sensownej i uporządkowanej.
Powszechnie uznaje się mit jako narracyjną całość opartą na specyficznym sposobie myślenia, posiadającą cechy sakralne (niekoniecznie typu religijnego), rozumianą jako pewien sposób postrzegania świata, niezbędny do jego zrozumienia. Mit jest silnie zakorzeniony w przeszłości, a jego odmienna od codzienności rzeczywistość odnosi się do innej płaszczyzny niż realna. Oparte są na silnym wartościowaniu. Powstają wraz z formowaniem się pamięci społecznej, wpływają na kształt grupy, stają się nośnikami tradycji i łączą kolejne pokolenia. Są wciąż żywe w obiegu społecznym między innymi poprzez wychowanie i naukę. Mity służą ochronie interesów różnych grup, podtrzymują porządek społeczny, umacniają wartości społeczne.
Mity greckie to opowieści o bogach oraz herosach (bohaterach) ich życiu, czynach i cechach charakterystycznych. Zawierają wątki fabularne o charakterze baśniowym lub historycznym. W symbolicznej formie przedstawiają wyobrażenia Greków o pochodzeniu świata i człowieka oraz wyjaśniają prawa rządzące kosmosem m. in. zjawiska atmosferyczne, powstanie poszczególnych miejsc na ziemi czy zmienność pór roku). Poszczególni bogowie są uosobieniami naturalnych sił, które rządzą losem człowieka na ziemi. Najczęściej powiązane są z obrzędami, rytuałami wyjaśniając ich sens. Związane są z praktykami religijnymi, które miały społeczeństwu zapewnić dostatek i szczęście oraz ustrzec ich przed klęskami czy przeciwnościami. Ponadto mity zawierają w sobie uniwersalne archetypy i toposy, czytelne także dla współczesnych.
Grecy w epoce historycznej silnie wierzyli w istnienie herosów i często wywodzili od nich genealogię własnych rodów, miast czy królestw. Spowodowało to, że większość mitów rozgrywa się w wokół ośrodków kultury mykeńskiej (Mykeny, Argos), a także w Tebach, Beocji oraz Atenach i Sparcie. Epoka mitów z kolei w głównej mierze kończy się około 1100 roku p.n.e. wraz ze śmiercią uczestników wojny trojańskiej i ich potomków i przybyciu na ziemie greckie uzbrojonych Dorów (niektóre opowieści mityczne powstawały także później).
Mity niepozbawione są motywów baśniowych i ludowego folkloru znanego niemal przez wszystkie ludy świata. Są to opowieści o walkach bohaterów, dzikich zwierzętach i potworach, za których pokonanie czeka nagroda (często królewski tron). W wielu kulturach znajdziemy motywy: cudownego odmłodzenia, niezwykłych urodzin, czy przemiany ludzi w zwierzęta.
Oprócz tego znajdziemy w mitach elementy moralizujące, a niekiedy polityczne lub odwołujące się do życia społecznego. Nadawały one sens egzystencji, ponieważ porządkowały świat według norm etycznych. Mity potępiają takie zachowania, jak kazirodztwo (mit o Edypie), składanie ofiar z ludzi, kanibalizm, przewrotność, zaś doceniają wierność (Penelopa), odwagę czy sprawiedliwość. Rozstrzygają także spory, którymi żyła antyczna Grecja – kwestia pierworództwa w dziedziczeniu, konfliktu miedzy prawami macierzyńskimi i ojcowskimi. Do kwestii politycznych odnosi się mit o Tezeuszu zawierający wzór demokratycznego ustroju.
Pierwsze próby stworzenia definicji tego gatunku pojawiły się już w starożytności. Szczególnie dużo uwagi mitom poświęcił wiek XIX i XX, kiedy to omawiany gatunek stał się tematem rozważań antropologicznych, etnograficznych, socjologicznych, psychologicznych. Powstało wówczas kilka nowych definicji mitu. Zakładano na przykład, że w ujęciu socjologicznym funkcja mitu „[…] polega na podtrzymaniu i uzasadnieniu pewnego porządku społecznego” - J. Campbell. W ujęciu psychologicznym mit natomiast staje się metaforą ludzkiego życia. W losach postaci mitologicznych można odnaleźć sytuacje analogiczne do tych, które często towarzyszą naszemu życiu (najbardziej klasycznym i znanym przykładem psychologicznej interpretacji mitu jest termin stworzony przez Freuda: kompleks Edypa i kompleks Elektry).
Pochodzenie i kształtowanie się mitów
Mity powstały z próby uporządkowania świata, z potrzeby poczucia bezpieczeństwa, a więc jednej z podstawowych potrzeb każdego człowieka zapewniającej mu szczęśliwe, pełne życie. Innym źródłem powstania opowieści o bogach i herosach były marzenia ludzi o bohaterach, wielkich czynach, podróżach i przygodach.
Jednym z głównych powodów powstania mitów była chęć wyjaśnienia zjawisk i natury otaczającej człowieka. Służyły temu mity ajtiologiczne. Za główny mit ajtiologiczny uznaje się opowieści o stworzeniu świata i ludzi. Inne tłumaczyły powstanie gwiezdnych konstelacji, powstanie poszczególnych gatunków zwierząt i roślin oraz natury nieożywionej, z którą człowiek stykał się na co dzień. Oprócz tego wiele mitów tłumaczyło sens prastarych obrzędów religijnych, których znaczenie zostało już dawno zapomniane (składanie bogom tłuszczu i kości – mit o Prometeuszu). Niektóre tłumaczyły dawniejszą, istniejącą przed antropomorficzną, formę kultu bogów pod postacią zwierząt. Inne związane były z lokalnymi obrzędami związanymi z grobami herosów.
Wiele mitów ma charakter czysto literacki, jak na przykład „Odyseja” przypominająca bardziej opowieści awanturnicze. Innym przykładem są mity o Heraklesie przywodzące na myśl parodię lub utwór satyryczny. Wśród mitów odnajdziemy także moralizujące przypowieści.
Na kształt mitów wpłynęły też kontakty z innymi cywilizacjami i ludami. Już od mykeńskich czasów Grecy często kontaktowali się między innymi z ludami Egiptu, Syrii, Azji Mniejszej. Kontakty te nie mogły nie mieć wpływu na kształt mitów i ich bohaterów. Motyw walki herosa z dzikimi zwierzętami ma liczne analogie w kulturach Bliskiego Wschodu. Orientalny charakter mają stwory takie jak Sfinks czy gryf. Ze Wschodu też pochodzą takie postaci, jak Dionizos, Danaos czy Kadmos.
Podział mitów
Mity greckie możemy klasyfikować na kilka różnych sposobów. Podstawowy podział mitów związany jest z ich tematyką. Głównymi problemami poruszanymi w mitologii jest kwestia powstania świata, pochodzenia człowieka, natury bogów oraz początku rodów ludzkich. W związku z tym wyróżniamy mity:
• kosmogoniczne („kosmos” – świat) – mówiły o powstaniu i początkach świata, o jego pochodzeniu (mity o narodzinach świata, o Gai, Uranosie, Kronosie i jego dzieciach).
• teogoniczne („theos” – bóg) – poruszały kwestie powstania bogów, ich natury i znaczenia. Najczęściej przedstawiały narodziny boga, jego pochodzenia, a także obszar działalności jaki mu podlegał, jego upodobania, atrybuty, zdolności.
• antropogeniczne („antropos” – człowiek) – dotyczyły powstania człowieka i opisywały jego naturę. Do najbardziej znanych należy mit o Prometeuszu, który ulepił człowieka z gliny i łez. Inna opowieść rozgrywająca się po potopie mówi o odrodzeniu się rodzaju ludzkiego z kości Matki-Ziemi – kamieni rzucanych przez Deukaliona i Pyrre.
• genealogiczne („genealogia” – opowieść o dziejach rodu) – opowiadały o historii pokoleń ludzkich, o wielkich bohaterach, przodkach rodów panujących i miast (mit o rodzie Labdakidów, dzieje bohaterów spod Teb: Achillesa, Agamemnona, Ajasa).
Inna klasyfikacja dotyczyła będzie podziału mitów na opowieści o nieśmiertelnych bogach oraz śmiertelnych herosach. • Mity dotyczące herosów zazwyczaj opisują kolejne losy bohaterów, ich wybitne czyny, a nieraz przerażające zbrodnie. Opowieściom towarzyszy konkretna akcja. Opowiadają o wydarzeniach z zamierzchłej przeszłości. Czasami naprawdę odnoszą się do konkretnych faktów, miejsc, osób, jednak przez wieki obrosły one wieloma dodatkami i interpretacjami, że ciężko je odnaleźć (np. istnienie Troi).
• Mity poświęcone bogom opowiadają o ich atrybutach, domenach działania czy usposobieniu. Zawierają informacje o wierzeniach religijnych, w luźny sposób łączą się z akcją mitu. Charakterystyka bóstwa nie jest najważniejszą częścią mitu. Do mitów tych zaliczamy: - opowieści o początkach świata i zmaganiach licznych pokoleń bogów, o walkach między bogami i bitwach staczanych z olbrzymami i potworami; - mity ukazujące kontakt bogów z ziemią i człowiekiem – ich akcja zawiązuje się dzięki udziałowi ludzi. Nawet jeśli w mitach występują wyłącznie bogowie – ich zachowania wydają się czysto ludzkie.
Pytania i odpowiedzi
Po co ludzie tworzyli mity?
Mity porządkowały wiedzę o świecie, rozstrzygały najważniejsze wątpliwości i odpowiadały na pytania o pochodzenie świata i człowieka.