„Śmierć powstańca”: streszczenie, cytaty i interpretacja (Borowski)
„Śmierć powstańca” to opowiadanie o dwóch więźniach, Tadku i Romku, którzy kopią rów w obozie w Wirtembergii i bez przerwy mówią o jedzeniu. Do ich rowu zakrada się powstaniec warszawski, który prosi o kawałek buraka i nie słucha rady, żeby się nie objadał. Wkrótce leży na ziemi i umiera w bólu.
Śmierć powstańca: w skrócie
- Miejsce: obóz pracy w Wirtembergii, rów pod rury wodociągowe
- Czas: koniec wojny, kilka tygodni po przyjeździe powstańców
- Kto mówi: Tadek, więzień kopiący rów z Romkiem
- Temat: głód i jedzenie jako jedyna rzecz, która się liczy, obojętność wobec cudzej śmierci
- Najważniejsze: powstaniec je buraka tak łapczywie, że umiera
Streszczenie szczegółowe
Bohater pracował z Romkiem, dywersantem spod Radomia, „odrabiającego w obozach Niemcom to, co im w Polsce napsuł”, przy kopaniu rowów pod rury wodociągowe. Olbrzymie traktory równały ziemię podwożoną z dołu przez szereg wagoników pchanych przez więźniów. Ludzie nosili podkłady i szyny.
Narrator z kolegą kopał rów, który obsypywał się podczas deszczów, grożąc zawaleniem. Wcześniej pracowali przy noszeniu szyn i poplątanych prętów. Było tak od chwili założenia obozu, w którym, w ciągu dwóch miesięcy, umarło około trzech tysięcy ludzi z głodu, chorób, z wycieńczenia ciężką pracą.
Norwedzy kładli rury kanalizacyjne. Gdy podczas kopania bohater wychylał się z rowu, widział czubek kościoła, młody świerkowy las, a za nim… obóz. Przyjechał na teren od Stuttgartu do Balingen wraz z innymi więźniami.
Na zmianę z Romkiem chodził kraść buraki na pola rolników z Wirtembergii, którym zabrano pastwiska pod urządzenia polowych fabryk, „a żołnierze i majstrowie z Armii Pracy Todta grasują z upodobaniem po ogrodach i sadach (…)”. Aby ukraść warzywa trzeba było zakradać się na drugie, dalsze pole (by nie budzić podejrzeń). Gdy przyszła jego kolej, ruszył kraść buraki. Za zakrętem rowu pracowali więźniowie z powstania warszawskiego, ubrani w pasiaki. Gdy powiedział, by go przepuścili, jeden z mężczyzn poprosił o przyniesienie jednego buraka, by zaspokoić głód. Miał na sobie marynarkę przewiązaną sznurkiem, spod której wystawała słoma (by zatrzymać ciepło ciała), a jego trzewiki były oblepione błotem. Choć dziennie dostawał tylko litr zupy na wodzie i pajdkę chleba, bohater odmówił przyniesienia mu czerwonego warzywa.
Czołgając się w błocie, zakradł się na pole. Schował dwa buraki pod marynarkę, po czym wycofał się do rowu obok. W drodze powrotnej powstańcy ponownie bezskutecznie poprosili o warzywo.
Gdy narrator wrócił, Romek wyjął nożyk zza marynarki i zaczął obierać i kroić na kawałki buraki, by mogli je wspólnie zjeść. Opowiadał przy tym, jak kiedyś z kolegami obstawili wioskę: „Jeżyny czy Dzierżyny”, weszli przez okno do chałupy śpiącego sołtysa i jego żony. Pierwszy wszedł Wilk, o którym Romek zawsze dużo opowiadał. Chcieli zabrać sołtysa na przesłuchanie, lecz nie udało im się to, ponieważ „sołtysowa narobiła rabanu”. Uciekli, kradnąc wcześniej wieniec kiełbasy.
Romek w rozmowach często mówił o jedzeniu. Teraz podsłuchiwał ich więzień – powstaniec, który w niewiadomy sposób zakradł się do ich rowu. Mężczyzna nadal prosił o kawałek warzywa. Dostał je, lecz w zamian musiał oddać im kawałek chleba zawiniętego i schowanego pod marynarką. Bohater doradził więźniowi, by nie objadał się (zobaczył jego spuchnięte nogi i podejrzewał rychłą śmierć). Gdy powstaniec odszedł, zaczęli rzuć chleb. Przerwał im przechodzący majster, specjalista od instalacji wodociągowej i noszenia szyn, który organizował także wszelkie jedzenie od okolicznych mieszkańców ze wsi. Romek ponownie zaczął rozmowy na temat jedzenia. Zwierzył się, że chciałby wrócić do żony i dziecka.
W pewnym momencie majster Batsch krzyknął do narratora „Kapo” (tak nazywali umiejących mówić po niemiecku), mówiąc, że jakiś człowiek leży na ziemi i nie pracuje. Okazało się, że był to powstaniec, który wyprosił od nich kawałek buraka, a teraz cierpiał przez wielkie boleści brzucha. Narrator przypomniał konającemu, że nie radził mu jeść buraka, był pewien, że nie przeżyje do wieczora. Choć powstańcy przyjechali do obozu sześć tygodni wcześniej, chcieli być mądrzejsi w sprawach jedzenia od spotkanych tam więźniów.
Bohater wrócił do Romka, który opowiedział mu, jak wczoraj sprzedał buraka Żydom za pajdkę chleba, a potem dostał trochę zupy za odniesienie kotłów do kuchni, czym wywołał złość w koledze. Przysłuchiwał się tej rozmowie majster Batsch, który nagradzał dobrze pracujących ludzi skórkami od chleba. Rzucił im wtedy do rowu pakuneczek ze skórkami, co było znakiem dobrej pracy tego dnia.
Ważne cytaty
- „Pod naszymi nogami rozsypały się skórki chleba.”: majster rzuca między dwóch więźniów nagrodę za pracę, choć obok umiera człowiek.
Zobacz też
Pytania i odpowiedzi
O czym jest „Śmierć powstańca”?
O pracy dwóch więźniów w rowie i o śmierci powstańca, który zbyt łapczywie zjadł surowego buraka. Opowiadanie pokazuje, że w obozie liczy się tylko jedzenie.
Kim jest Romek?
Kolegą Tadka z komanda, dywersantem spod Radomia, który stale rozmawia o jedzeniu i chce wrócić do żony i dziecka.
Dlaczego powstaniec umiera?
Bo zbyt łapczywie zjadł surowego buraka, mimo że Tadek ostrzegał go, żeby się nie objadał, gdy zobaczył jego spuchnięte nogi.
Szybki test
Powstaniec warszawski, bohater opowiadania "Śmierć powstańca", zmarł po zjedzeniu":
Poprawna odpowiedź: d) buraka