Tadeusz Borowski: życie i twórczość

Tadeusz Borowski (1922 do 1951) był poetą i prozaikiem z pokolenia Kolumbów. Przeżył Pawiak i obóz w Oświęcimiu, a po wojnie napisał opowiadania obozowe, które wywołały spór o postawę autora. W 1951 roku popełnił samobójstwo.

Dzieciństwo, szkoła i studia

Tadeusz Borowski – poeta i prozaik – należał do pokolenia Kolumbów. Urodził się 12 listopada 1922 roku w Żytomierzu na Ukrainie, w rodzinie polskich zesłańców (ojciec Stanisław należał do Polskiej Organizacji Wojskowej, za co został wywieziony do Karelii, a matka Teofila nad Jenisej). Do Polski powrócili po repatriacji w 1934 roku i osiedlili się w Warszawie. Rodzina (miał jeszcze brata Juliusza) cierpiała ustawiczną biedę i nędzę, mimo iż oboje rodziców pracowało (ojciec jako robotnik, a matka jako szwaczka).

Mając 18 lat (1940 rok) młody Borowski zdał maturę na tajnych kompletach (był to rodzaj nauczania prowadzonego nielegalnie poza szkołą lub uczelnią w okresie zaborów lub wojny) - podobnie jak jego bohater w opowiadaniu „Matura na Targowej”, a potem studiował polonistykę na podziemnym Uniwersytecie Warszawskim. Jego życie w konspiracyjnej rzeczywistości Warszawy było podporządkowane kilku sprawom, wśród których dominowała praca zarobkowa (zatrudnił się jako magazynier w firmie Pędzich na Pradze, handlującej materiałami budowlanymi pochodzącymi ze źródeł niemieckich). Czas wypełniały mu także studia oraz rozwijanie twórczości literackiej (pierwsze próby poetyckie podejmował już jako uczeń szkoły średniej). Jego postrzeganie świata zmieniło się z chwilą, gdy zakochał się w koleżance ze studiów – Marii (bohaterka „Pożegnania z Marią” również nosiła to imię) Rundo, zwanej Tuśką.

Na uczelni obracał się wśród takich znanych literatów, jak: Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy, Andrzej Trzebiński, czy Zdzisław Stroiński, jak również Julian Krzyżanowski, Witold Doroszewski, Wacław Borowy. W 1942 roku, gdy Borowski skończył 20 lat, ukazał się jego debiutancki tom poezji, odbity przez autora na powielaczu w liczbie 165 egzemplarzy. Nosił tytuł „Gdziekolwiek ziemia…” (to zbiór, przesiąknięty pesymistyczną, a nawet katastroficzną wizją świata, przeszedł bez większego echa wśród czytelników).

Aresztowanie Marii i Pawiak

Gdy 25 lutego 1943 roku narzeczona Borowskiego – Maria nie wróciła z miasta – nie zwracając uwagi na niebezpieczeństwa, wyruszył w jej poszukiwaniu. Jak się okazało, dziewczyna została aresztowana w czasie łapanki i przewieziona do obozu. W tym samym roku on także został zatrzymany.

Najpierw był więziony na Pawiaku (spędził tam dwa miesiące), potem, pod koniec kwietnia – wywieziono go do obozu w Oświęcimiu (więzień nr 119198) Od tego czasu zaczął się w jego biografii „okres obozowy”. W lagrze pracował początkowo fizycznie na Budach, a później w majątku na Harmenzach (opowiadanie „Dzień na Harmenzach”), by po przeszkoleniu sanitarnym zostać flegerem (taki „awans” zwiększył jego szanse na przeżycie – opowiadanie „U nas, w Auschwitzu…”). Nie zaprzestał swej literackiej aktywności. Pisał wiersze, piosenki i kolędy. Rok później (1944) udało mu się nawiązać kontakt z ukochaną Marią, także przebywającą w Oświęcimiu (ich wzajemna korespondencja przyczyniła się do powstania opowiadania „U nas, w Auschwitzu…”).

Obozy i wyzwolenie

Niestety, zostali ponownie rozdzieleni – 12 sierpnia 1944 roku Borowskiego ewakuowano wraz z 200 tysiącami więźniów do Dautmergen pod Stuttgartem, gdzie przebywał do lutego 1945 roku (wtedy został wywieziony do Dachau-Allach). 1 maja 1945 roku doczekał się wyzwolenia lagru przez Amerykanów (VII Armię Stanów Zjednoczonych), którzy, bojąc się konfliktów związanymi z nagłym wypuszczeniem na wolność tylu ludzi – zakładali tzw. obozy dipisów.

Borowski dostał się do takiego obozu na przedmieściach Monachium (dokładnie we Freimannie - opowiadanie „Bitwa pod Grunwaldem”). Opuścił go we wrześniu, dzięki pomocy wydawcy i grafika Anatola Girsa, który dwa miesiące później wydał tomik Borowskiego zatytułowany „Imiona nurtu”.

Pod koniec 1945 roku Borowski otrzymał wiadomość od Marii, z którą wojna obeszła się jeszcze dotkliwiej, niż z nim. Kobieta została w Oświęcimiu znacznie dłużej, a przed wyzwoleniem przewieziono ją do Ravensbruck, skąd przedostała się do Szwecji. Choć miała niewiele ponad 20 lat, była schorowana i wyniszczona.

Powrót do Polski i praca

W 1946 roku, wraz z Januszem Nel Siedleckim i Krystynem Olszewskim, Borowski wydał książkę „Byliśmy w Oświęcimiu”, w której przedstawił okres pobytu w obozie Auschwitz oraz ujawnił czytelnikom swe pierwsze opowiadania (zajął się prozą, lecz przestał uprawiać poezji). W maju tego samego roku powrócił do Warszawy. Wtedy połączyły się także losy narzeczonych - przyjechała tam Maria. W styczniu 1947 roku wzięli ślub.

Borowski ukończył przerwane aresztowaniem studia polonistyczne w kraju. Pracował jako asystent w Korbutianum (biblioteka Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie), współpracował z tytułami „Świat Młodych”, „Pokolenie”, „Kuźnica”, był redaktorem miesięcznika „Nurt”, wydał także zbiór opowiadań „Pewien Żołnierz” (1947). W międzyczasie zaangażował się w działalność Klubu Młodych Artystów i Naukowców, którego był prezesem w latach 1948-49. Wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej(1948), stając się żarliwym zwolennikiem marksistowskiej koncepcji człowieka i historii, aktywnie włączając się w organizację i nadzorowanie przebiegu Światowego Kongresu Intelektualistów we Wrocławiu.

Pracował również w Polskim Biurze Informacji Prasowej w Berlinie (1949-51), w międzyczasie współpracując z dziennikiem „Rzeczpospolita” (od 1949 roku) czy pismem „Nowa Kultura” (od 1950 roku).

Śmierć i socrealizm

W wieku 29 lat (3 lipca 1951 roku) popełnił w Warszawie samobójstwo. Wiadomo, że już wcześniej próbował targnąć się na własne życie (pierwszy raz zrobił to na przełomie wiosny i lata 1947 roku, gdy oddał do druku tom opowiadań „Pożegnanie z Marią”). Opinii na temat przyczyn podjęcia tego ostatecznego kroku jest wiele. Znajomi szukają rozwiązania w przeszłości (koszmar wojny i obozów), a inni w jego własnej, gorzkiej ocenie swego powojennego życiu, gdy, jako aktywny członek partii, dał się wciągnąć w realizację programu socrealizmu.

Spór o opowiadania

Cykl jego opowiadań z 1948 roku, zatytułowany „Pożegnanie z Marią”, wywołał polemikę na temat prezentowanej tam postawie autora. Jedni zarzucali mu cynizm i umyślną brutalizację życia obozowego, prowokację z domieszką nihilizmu, wyzbycia wszelkich wartości, inni z kolei podziwiali go za odsłonięcie mechanizmu zbrodni i ukazanie człowieka zlagrowanego, który przystosował się do życia obozowego: „Za życia był pisarzem czytywanym, frapującym, lecz przede wszystkim spornym. Prawie każdy jego utwór, każda książka, wywoływały dyskusje i sprzeciwy. Krytykowano je, i często potępiano, z różnych stron i rozmaitych powodów. Skoro nie dawało się tej twórczości potraktować obojętnie, dość powszechnie doszukiwano się w niej wybujałego młodzieńczego nihilizmu. Borowski nie ułatwiał zrozumienia swych dróg: rozrzutnie szafował własnym pisarstwem, potępiał sam siebie, miotał się wśród sprzeczności swego czasu i swej psychiki. Trzeba było dopiero jego samobójczej śmierci, zebrania ocalałych utworów i wyświetlenia nieznanej biografii, aby z dość już odległej perspektywy czasu i nowych doświadczeń ogarnąć to wyjątkowe zjawisko i zrozumieć, czym jest dla polskiej literatury” (Drewnowski).

Wykorzystując behawiorystyczną metodę przedstawiania postaci stworzył nowy typ prezentacji postaci. Urszula Lementowicz pisze, iż: „(…)autor ukazuje spory etap tzw. »czasów pogardy« (określenie dotyczy lat 1933-45, nawiązuje do tytułu powieści André Malraux, piętnującej terror III Rzeszy) – dokładniej: »epokę pieców«”, a Tadeusz Drewnowski dodaje: „Tadeusz Borowski należał do tych rzadkich, wyjątkowych pisarzy, dla których życie i pieśń stanowią jedno. To decydowało, że osiągnął tak dużo – płacąc za to cenę najwyższą. Tak jak krwią pisał swoje utwory, jak nie chronił siebie przed światem, podobnie w swej twórczości obalał przegrodę między jednostką i światem, żądając od siebie i od każdego odpowiedzialności za drugiego człowieka, za jego dzieje, za wspólny świat. Może dlatego te kartki z dalekiej już przeszłości są nadal żywe, wciąż wstrząsają i niepokoją…”.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy urodził się i zmarł Tadeusz Borowski?

Urodził się 12 listopada 1922 roku w Żytomierzu na Ukrainie, a zmarł w Warszawie w lipcu 1951 roku. Miał 29 lat.

Gdzie więziono Borowskiego w czasie wojny?

Najpierw na Pawiaku w Warszawie, potem w Oświęcimiu (numer obozowy 119198), a pod koniec wojny w Dautmergen i w Dachau-Allach. Uwolnili go Amerykanie 1 maja 1945 roku.

Dlaczego opowiadania Borowskiego wywołały spór?

Jedni zarzucali autorowi cynizm i brutalizację obozu, a inni podziwiali go za pokazanie człowieka zlagrowanego i mechanizmu zbrodni.

Co to jest pokolenie Kolumbów?

Pisarze urodzeni około 1920 roku, których młodość przypadła na czas wojny, m.in. Baczyński, Gajcy i Borowski.

Szybki test

Borowski młodość spędził:

Obozy dipisów to:

»Czasami pogardy« nazywamy: