Kompendium maturalne

„Opowiadania” Borowskiego: streszczenie i opracowanie

Opowiadania Tadeusza Borowskiego to dziewięć opowiadań o okupowanej Warszawie, Pawiaku, obozie w Oświęcimiu i życiu po wyzwoleniu. Narratorem jest więzień Tadek, który opisuje wszystko chłodno i bez komentarza. Utwory pokazują człowieka zlagrowanego, czyli takiego, który w obozie nauczył się dbać tylko o własne przeżycie. Wydane w 1948 roku wywołały spór o postawę autora.

Lektura w pigułce

  • Autor: Tadeusz Borowski (1922 do 1951), poeta i prozaik z pokolenia Kolumbów.
  • Tytuł: „Opowiadania” (zbiór „Pożegnanie z Marią”, 1948). Tu opisano dziewięć opowiadań, które omawia się w szkole.
  • Epoka: literatura po 1945 roku, proza obozowa i wojenna.
  • Czas akcji: od 1943 roku w okupowanej Warszawie do wiosny 1945 roku w obozie dipisów.
  • Miejsce akcji: Warszawa, Pawiak, Oświęcim-Birkenau, obóz w Wirtembergii i obóz dipisów pod Monachium.
  • Rodzaj i gatunek: epika, opowiadania o tematyce obozowej.
  • Narracja: pierwszoosobowa, narratorem jest Tadek. Opis jest behawiorystyczny, czyli pokazuje zachowanie, a nie uczucia.
  • Temat: człowiek zlagrowany, głód, kradzież, obojętność wobec śmierci, odwrócony dekalog.

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce: wszystkie opowiadania

Streszczenie każdego opowiadania mieści się w jednym akapicie. Pod nazwą opowiadania stoi link do jego osobnego hubu ze streszczeniem szczegółowym i cytatami.

Pożegnanie z Marią

Tadek, magazynier w składzie materiałów budowlanych w Warszawie, przez jedną dobę lutego 1943 roku żyje wojenną codziennością: handluje z kierownikiem Janem, a jego narzeczona Maria rozwozi wyrabiany z nim bimber i uczy się na tajnych kompletach. Wieczorem Maria wychodzi z miasta i już nie wraca. Tadek widzi ją w ciężarówce pełnej ludzi z łapanki. Później dowiaduje się, że została zagazowana w obozie.

Matura na Targowej

Tadek wspomina zimę, w której z kolegami Andrzejem, Arkadiuszem i Julkiem przygotowywał się do tajnej matury. Wiosną zaczynają się łapanki. W dniu egzaminu z chemii, który odbywa się na ulicy Targowej, łapanka przenosi się pod sam budynek. Julka z nimi nie ma, bo pochwycono go w tramwaju. Andrzej i Arkadiusz zginą w czasie wojny, Julka wywiozą do obozu, a Tadek trafi do Oświęcimia.

Chłopiec z Biblią

Tadek siedzi na Pawiaku w celi z zecerem Kowalskim, przemytnikiem Kozerą, urzędnikiem Szrajerem, Matulą i Mławskim. Do celi wchodzi chłopiec z ostrzyżoną głową i Biblią w ręku. Współwięźniowie domyślają się, że jest Żydem. Podczas apelu esesman wyprowadza Matulę, a chłopca także wywołują z celi. Nocą spod więzienia dobiegają strzały.

U nas, w Auschwitzu…

Tadek pisze z Birkenau dziewięć listów do ukochanej. Opowiada w nich o kursie sanitarnym, który ma go przygotować do pracy flegera, o obozowej bibliotece i koncertach oraz o transporcie kobiet, któremu towarzyszy orkiestra. Rozmyśla o tym, że ludzie idą na śmierć bez oporu, bo kieruje nimi nadzieja, i porównuje obóz do życia starożytnych niewolników.

Ludzie, którzy szli

Tadek buduje z kolegami boisko do gry w piłkę na polu za szpitalem. Obok stoją krematoria, a z rampy ciągle odchodzą tłumy z nowych transportów. Dwiema drogami ludzie idą do krematoriów albo do obozu. Pod koniec lata przestają przyjeżdżać pociągi, a w świecie poza obozem toczy się ofensywa rosyjska i powstanie warszawskie.

Dzień na Harmenzach

Tadek pracuje jako Vorarbeiter w komandzie na Harmenzach, w niemieckim majątku przy obozie. W upalny dzień kopie rowy, wymienia jedzenie z greckimi Żydami i z kolegami kradnie to, co się da. Oddaje swoje obiady Bekerowi i Andrzejowi, więc kapo odbiera mu zupę na następny dzień. Wieczorem Beker trafia na listę do gazu i prosi Tadka o jedzenie.

Proszę państwa do gazu

W Birkenau trwa odwszanie i wszyscy chodzą nago. Tadek dzieli się paczkami z kolegami, a potem trafia do Kanady, komanda rozładowującego transporty na rampie. Przez cały dzień przyjeżdżają pociągi, a Kanada zbiera bagaże i wynosi z wagonów martwe dzieci. Wieczorem esesman liczy piętnaście tysięcy ludzi, a Kanada wraca do obozu z chlebem, marmoladą i perfumami.

Śmierć powstańca

Tadek i Romek kopią rów pod rury w obozie w Wirtembergii i rozmawiają tylko o jedzeniu. Kradną buraki z pól, a jeden z nich oddają powstańcowi z Warszawy, który zakradł się do ich rowu. Powstaniec zbyt łapczywie zjada buraka i po kilku godzinach leży na ziemi w boleściach. Romek mówi dalej o jedzeniu, a majster rzuca im skórki chleba za dobrą pracę.

Bitwa pod Grunwaldem

Tadek mieszka po wyzwoleniu w poesesmańskich koszarach pod Monachium, które służą za obóz dla dipisów. Bierze udział w mszy arcybiskupiej i poznaje Ninę, która namawia go do wyjazdu. On wolałby zostać, bo boi się ryzyka. Nina ginie zastrzelona przez wartowników przy obozie, a wieczorem inni dipisi odgrywają „Grunwald”, paląc kukły esesmanów na ognisku.

Pożegnanie z Marią · Matura na Targowej · Chłopiec z Biblią · U nas, w Auschwitzu… · Ludzie, którzy szli · Dzień na Harmenzach · Proszę państwa do gazu · Śmierć powstańca · Bitwa pod Grunwaldem

Narrator i narracjaTadek: bohater i świadek. ok. 1 min
  • Narrator: Tadek, więzień, który mówi w pierwszej osobie o sobie i o współwięźniach. Narrator i bohater to jedna postać.
  • Technika: behawioryzm. Narrator opisuje zachowanie, wygląd i mowę, a nie myśli i uczucia, więc opowiada chłodno i obiektywnie.
  • Kontrast: obok surowych opisów obozu pojawia się poetycki język, np. w opisie cienia kasztanów.
  • Autor a narrator: mają to samo imię i podobną biografię, ale narrator jest postacią literacką.

Narracja opowiadań · Cechy opowiadań

Człowiek zlagrowany i odwrócony dekalogPrzeżyć za wszelką cenę. ok. 1 min

Człowiek zlagrowany to więzień, który przyjął obozowe zasady za naturalne: dba o własne przeżycie, jest uległy wobec oprawców i obojętny wobec współwięźniów. Takim człowiekiem jest Tadek. Świat obozu nazywa się odwróconym dekalogiem, bo zachowania zakazane na wolności, jak kradzież czy obojętność wobec cudzej śmierci, pomagają tu przeżyć.

Człowiek zlagrowany · Odwrócony dekalog · „Żywi mają rację przeciw umarłym”

Motywy literackieZagłada, reifikacja, głód. ok. 1 min
  • Motyw Żydów i motyw Niemca: obóz jako zorganizowana fabryka śmierci, w której zabijanie Żydów jest podstawowym zadaniem.
  • Reifikacja: człowiek traktowany jak rzecz. Ludzie z transportów są dla oprawców surowcem.
  • Śmierć i zagłada: upadek dawnych wartości w świecie kamiennym, odczłowieczonym.
  • Głód i jedzenie: jedyny temat rozmów więźniów, np. w „Śmierci powstańca” i „Dniu na Harmenzach”.
  • Nadzieja: pozwala przeżyć, ale usypia opór (opowiadanie „U nas, w Auschwitzu…”).

Motywy literackie · Cechy opowiadań

Historia i słownik pojęć obozowychOkupacja, obozy, wyzwolenie. ok. 1 min

Opowiadania prowadzą przez kolejne etapy wojny: okupowaną Warszawę z łapankami i tajnymi kompletami, więzienie na Pawiaku, obóz w Oświęcimiu-Birkenau i obóz dipisów po wyzwoleniu. Obozowy język wymaga wyjaśnienia: blok i blokowy to barak i jego przełożony, kapo kieruje grupą roboczą, Kanada rozładowuje transporty, a fleger jest sanitariuszem.

Historia w opowiadaniach · Słownictwo obozowe

Ważne cytatyZdania, które warto znać. ok. 1 min
  • „Nie ma piękna, jeśli w nim leży krzywda człowieka. Nie ma prawdy, która tę krzywdę pomija. Nie ma dobra, które na nią pozwala.” („U nas, w Auschwitzu…”)
  • „Nigdy w dziejach ludzkich nadzieja nie była silniejsza od człowieka, ale nigdy też nie wyrządziła tyle zła, ile w tej wojnie, ile w tym obozie.” („U nas, w Auschwitzu…”)
  • „Ja tu nie jestem niczym, ale się wybiję.” („Bitwa pod Grunwaldem”)

Ważne cytaty z opowiadań

Autor: Tadeusz BorowskiPawiak, Oświęcim, socrealizm. ok. 1 min

Tadeusz Borowski urodził się w 1922 roku w Żytomierzu. W okupowanej Warszawie zdał maturę na tajnych kompletach i studiował polonistykę. W lutym 1943 roku aresztowano go razem z narzeczoną Marią. Po dwóch miesiącach na Pawiaku trafił do Oświęcimia, potem do Dautmergen i Dachau-Allach, a w 1945 roku uwolnili go Amerykanie. Po powrocie do Polski związał się z partią komunistyczną. W 1951 roku popełnił samobójstwo.

Tadeusz Borowski: życie i twórczość · Bibliografia

EkranizacjeWajda i Zylber. ok. 1 min

W 1970 roku Andrzej Wajda nakręcił „Krajobraz po bitwie”, oparty na „Bitwie pod Grunwaldem” i innych opowiadaniach obozowych. W 1993 roku Filip Zylber zrealizował „Pożegnanie z Marią”.

Opowiadania na wielkim ekranie

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Opowiadania” o obozie?

Tadeusz Borowski, poeta i prozaik z pokolenia Kolumbów. Opowiadania ukazały się w zbiorze „Pożegnanie z Marią” w 1948 roku.

O czym są opowiadania Borowskiego?

O życiu w okupowanej Warszawie, na Pawiaku, w obozie w Oświęcimiu i w obozie dipisów po wyzwoleniu. Pokazują, jak obóz zmienia człowieka i jak ludzie przystosowują się do życia wśród zbrodni.

Kim jest Tadek?

Narratorem i bohaterem opowiadań, więźniem obozu. Ma to samo imię i podobną biografię co autor, ale jest postacią literacką.

Co to jest człowiek zlagrowany?

Więzień tak przystosowany do obozu, że dba tylko o własne przeżycie i nie reaguje na cudzą krzywdę. Borowski stworzył ten typ bohatera.

Czym jest odwrócony dekalog?

Światem, w którym zachowania zakazane na wolności, takie jak kradzież czy obojętność, pomagają przeżyć.

Dlaczego opowiadania wywołały spór?

Jedni zarzucali Borowskiemu cynizm i brutalizację obozu, a inni cenili go za to, że pokazał mechanizm zbrodni i człowieka zlagrowanego.

Które opowiadania omawia się w szkole?

Najczęściej „Pożegnanie z Marią”, „U nas, w Auschwitzu…”, „Ludzie, którzy szli”, „Dzień na Harmenzach”, „Proszę państwa do gazu”, „Śmierć powstańca” i „Bitwę pod Grunwaldem”. Tu opisano też „Maturę na Targowej” i „Chłopca z Biblią”.

Co warto zapamiętać o opowiadaniach Borowskiego?

Narratora Tadka, technikę behawiorystyczną, odwrócony dekalog, człowieka zlagrowanego, motyw głodu, reifikacji i nadziei oraz to, że Borowski opisywał obóz bez osądzania więźniów.