Kompendium maturalne

„Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego: streszczenie i opracowanie

„Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego (1897) to pierwsza powieść pisarza, osadzona w latach siedemdziesiątych XIX wieku w zaborze rosyjskim. Opowiada o Marcinie Borowiczu, który od ósmego roku życia uczy się w rosyjskiej szkole, a potem w gimnazjum w Klerykowie, i o tym, jak z biernego ucznia staje się Polakiem, który rozumie manipulację rusyfikacji. Tytuł nawiązuje do mitu o Syzyfie i oznacza bezowocne wysiłki caratu.

Lektura w pigułce

  • Autor: Stefan Żeromski (1864 do 1925).
  • Tytuł: „Syzyfowe prace”; pierwotne tytuły: „Andrzej Radek” i „Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace”.
  • Wydanie: 1897 rok, „Nowa Reforma”, pod pseudonimem Maurycy Zych; w zaborze rosyjskim w 1909 roku.
  • Epoka: Młoda Polska (modernizm).
  • Rodzaj i gatunek: epika, powieść młodopolska o dorastaniu, powieść szkolna.
  • Czas akcji: od stycznia 1872 roku, lata siedemdziesiąte XIX wieku, po upadku powstania styczniowego.
  • Miejsce akcji: Gawronki, Owczary, fikcyjny Kleryków (wzorowany na Kielcach), Pajęczyn Dolny na Kielecczyźnie pod zaborem rosyjskim.
  • Budowa: osiemnaście rozdziałów, luźna kompozycja podporządkowana idei obrony polskości.
  • Bohaterowie: Marcin Borowicz, Andrzej Radek, Bernard Zygier, Marian Gontala, Anna Stogowska („Biruta”), nauczyciele rosyjskich szkół.
  • Temat: rusyfikacja polskiej młodzieży, dojrzewanie, bunt, wybór drogi.

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce: osiemnaście rozdziałów

Rozdział I

Rodzice odwożą ośmioletniego Marcina saniami z rodzinnych Gawronek do szkoły początkowej w Owczarach (4 stycznia 1872 roku). Wylękniony chłopiec poznaje nowe miejsce, nauczycieli Wiechowskich, warunki panujące w placówce. Jego matka targuje się z żoną nauczyciela o cenę nauki Marcinka. W końcu następuje spisanie umowy przewidującej opłacanie edukacji chłopca dostawami żywności dla szkoły. Pożegnanie z rodzicami jest bardzo smutne i przygnębiające. Otaczany zawsze troskliwą opieką jedynak czuje się samotny i ma trudności z zaaklimatyzowaniem się. Spędza pierwszą samotną noc w Owczarach, podczas której tęskni za domem. W ciągu kolejnych dni poznaje nowych kolegów i rozpoczyna naukę.

Rozdział II

Mały Borowicz ma duże trudności z przyswojeniem nowego trybu nauki (lekcje prowadzone są po rosyjsku), a przecież musi przygotować się w krótkim czasie do egzaminów do klasy wstępnej. Chłopiec poznaje Piotrka Michcika – najlepszego ucznia w grupie. Podczas odczytywania listy obecności dzieci podają dziwne odpowiedzi, ponieważ nie znają języka rosyjskiego. Marcin ma problemy w nauce rosyjskiego. Tęskni za domem rodzinnym. Pewnego dnia do szkoły dociera wieść o zbliżającej się kontroli władz. Następuje przygotowywanie placówki, uczniów, budynku szkoły, domu Wiechowskiego. W końcu nadchodzi moment wizytacji Jaczmieniewa. Odpytuje on uczniów, dostrzegając nieudolność w posługiwaniu się językiem wykładowym. Wypowiada krytyczne uwagi i grozi nauczycielowi utratą pracy. W końcu wychodzi wzburzony. Wraca jednak po kilku chwilach i przeprasza za pomyłkę w ocenie pracy Wiechowskiego, któremu podnosi pensję. Okazuje się, że wiejskie kobiety poskarżyły się na jego metody wychowawcze (uczył w języku rosyjskim), czym spowodowały poprawę jego sytuacji w oczach wizytatora. Wiechowscy świętują sukces.

Rozdział III

Marcin z matką przyjeżdżają do Klerykowa. Helena stara się o przyjęcie syna do tamtejszego gimnazjum. Zatrzymują się w hotelu, gdzie oczekują na egzaminy kwalifikujące do klasy wstępnej. Zebrani w tym samym celu przyszli uczniowie czynią uwagi na temat wyglądu Marcinka. Znajomy Żyd informuje Borowiczową o profesorze, którego prywatni podopieczni zawsze dostają się do placówki. Kobieta składa wizytę nauczycielowi Majewskiemu w sprawie korepetycji. Chłopiec rozpoczyna opłacane przez matkę dokształcanie.

Rozdział IV

Trwają egzaminy do klasy wstępnej. Marcin zostaje w końcu przyjęty, czym sprawia radość matce. Razem składają wizytę starej znajomej - pani Przepiórowskiej. Następuje opis życia i losów „starej Przepiórzycy”, która przyjmuje Borowicza na stancję.

Rozdział V

Marcin rozpoczyna naukę. Ma kłopoty z opanowaniem materiału po rosyjsku. Lubi przyswajać wiedzę na świeżym powietrzu. Narrator przedstawia sylwetki sześciu współlokatorów Borowicza: bracia Daleszowscy, Szwarc, Soraczek, Wiktor Alfons Pigwański. Uczniowie gimnazjum bawią się na dziedzińcu szkolnym podczas przerw, a na lekcjach Romcio Gumowicz jest wyśmiewany przez kolegów i nauczyciela podczas odpowiedzi przy tablicy.

Rozdział VI

Mimo iż inni nie mieli urlopu, Borowicz spędza dwa dni w domu z powodu Zielonych Świątek. Do Gawronek jedzie bryczką. Podczas podróży furman Jędrek opowiada o kradzieży klaczy Borowiczów.

Rozdział VII

Z powodu nękających ją od dłuższego czasu suchot, umiera matka Marcina. Chłopiec zostaje uczniem pierwszej klasy. Ma zaległości w nauce, wagaruje z Wilczowskim (Wilczkiem). Pewnego dnia rezygnuje z zabaw z kolegą i udaje się do kościoła. Zaczyna uczestniczyć w zebraniach chóru. Udaje mu się być przypadkowym świadkiem postępowania księdza Wargulskiego, który zrzucił inspektora szkolnego ze schodów za to, iż ten zakazał śpiewania hymnu w języku polskim.

Rozdział VIII

Następuje charakterystyka gimnazjalnych profesorów: Rudolfa Leima (łacina), Iłariona Stiepanycza Ozierskijego (język rosyjski), Sztettera (język polski), Nogackiego (arytmetyka).

Rozdział IX

Marcin zostaje uczniem trzeciej klasy. Wraz ze Szwarcem i braćmi Daleszowskimi strzela z pistoletów. Zostaje jednak złapany na gorącym uczynku przez strażnika, w wyniku czego dostaje karę: pobyt w kozie o chlebie i wodzie. W końcu Borowicz poprawia zachowanie i wyniki w nauce, co jest konsekwencją częstych wizyt w kościele. Chłopiec szczerze i regularnie się modli.

Rozdział X

Marcin spędza wakacje w Gawronkach po zdaniu do piątej klasy. Czytamy opis zaniedbanego domu i ojca podupadającego na zdrowiu. Borowicz dostaje w prezencie od rodzica dubeltówkę. Udaje się na polowanie na kaczki (nieudane). Narrator charakteryzuje ludzi ze wsi i okolic: Scubiołę z Bukowca, Lejbę Koniecpolski z Gawronek. Bohater zaprzyjaźnia się z Szymonem Nogą, który opowiada mu o zakatowanym powstańcu. Borowicz buduje altankę i jeszcze raz idzie na polowanie. I tym razem kończy się ono klęską, w czym duży udział ma Noga.

Rozdział XI

Po wakacjach w szkole zachodzą duże zmiany. Następuje wymiana dyrekcji, nauczycieli. Nasila się rusyfikacja. Władze palcówki wydają nowe rozporządzenia. Od tej pory pedagodzy mają prawo rewidowania uczniów, stancji. Borowicz udaje się z kolegami do teatru rosyjskiego oraz zaprzyjaźnia się z inspektorem Zabielskim. Jest to początek zaangażowania bohatera w kole rusofilskim.

Rozdział XII

Andrzej (Jędrek) Radek pieszo wędruje do Klerykowa. Następuje przedstawienie postaci i życia chłopca. Przyszedł na świat jako chłopski syn w Pajęczynie Dolnym. Na szczęście na jego drodze stanął szlachecki korepetytor – Antoni Paluszkiewicz („Kawka”), który zainteresował chłopca nauką i otoczył go bezinteresowną opieką dydaktyczną. Radek szybko robił postępy. W końcu wraz z nauczycielem wyjechał do szkoły w Pyrzogłowach, gdzie rozpoczął kolejny etap edukacji. Niestety, wkrótce był zdany tylko na siebie, ponieważ jego opiekun zmarł. Andrzej zaczął zarabiać na swe utrzymanie i naukę korepetycjami. Gdy skończył podstawowy etap szkoły, udał się w pieszą drogę do gimnazjum, do Klerykowa.

Nie musiał iść całą drogę, ponieważ zostaje podwieziony do miasta przez poznanego w drodze wielkodusznego szlachcica. Ów mężczyzna zaoferował mu pracę korepetytora i stancję u pana Płoniewicza. Radości chłopca nie ma końca. Radek rozpoczyna naukę w gimnazjum. Jest mu ciężko, ponieważ nie ma czasu na własne lekcje, gdyż cały czas musi spędzać na nauce Władzia Płoniewicza. Na dodatek nowi koledzy źle go traktują, wyśmiewając i obrażając. W końcu chłopiec nie wytrzymuje i wdaje się w bójkę z Tymkiewiczem, za co zostaje wydalony ze szkoły. Gdyby nie wstawiennictwo Marcina, Jędrek musiałby wrócić na rodzinną wieś, gdzie nie miałby szansy na lepsze życie. Radek zostaje ponownie przyjęty w poczet uczniów. Zaprzyjaźnia się z Borowiczem.

Rozdział XIII

Na początku szóstej klasy uczniowie dzielą się na dwa obozy: literaci kontra wolno-próżniacy. Zebrania pierwszego odbywają się w mieszkaniu Zabielskiego. Trwa dalsza rusyfikacji uczniów. Nowym hobby Borowicza staje się literatura. Tak jak i koledzy, fascynuje się książką History of civilisation in England Henryka Tomasza Buckle 'a, pod wpływem której tworzą się filozofujące podgrupy: „materialistów”, „metafizyków”, „idealistów”, „pomidorowców” (ortodoksyjnych katolików). Marcin przechodzi na ateizm oraz przeprowadza się na nową stancję.

Rozdział XIV

Rozpoczyna się nauka bohatera w siódmej klasie, w której pojawia się nowy uczeń - Tomasz Walecki, nazywany „Figą”. Chłopiec na lekcji historii prowadzonej przez Kostriulewa, który szykanuje katolickie siostry zakonne – składa w imieniu całej klasy protest przeciw oskarżaniu niewinnych ludzi. Wówczas dydaktyk woła dyrektora i innych pracowników umysłowych placówki i pyta, czy inni uczniowie również mają takie zdanie, jak Walecki. Tylko jeden kolega udziela poparcie Tomaszowi, który za karę zostaje poddany karze chłosty. Po powrocie do klasy „Figa” posyła nienawistne spojrzenia ku Borowiczowi.

Rozdział XV

W klasie pojawia się nowy kolega, wyrzucony z gimnazjum w Warszawie. Następuje przedstawienie sylwetki tajemniczego i wyniosłego Bernarda Zygiera. Wszyscy snują domysły na temat przyczyn wydalenia „nowego” ze szkoły. Gimnazjaliści zachowują ostrożność w relacjach z pilnowanym przez pedagogów kolegą. Podczas nudnej lekcji języka polskiego ze Szretterem, Zygier recytuje Redutę Ordona, czym wzbudza przejęcie i powagę zebranych. Chłopcy powoli zaczynają uświadamiać sobie przynależność narodową.

Rozdział XVI

Czytamy opis posesji i mieszkania Mariana Gontali, u którego dochodzi do potajemnych zebrań, odczytów referatów zbuntowanych przeciw rusyfikacji gimnazjalistów. Chłopcy czytają zakazaną literaturę polską. Następuje przemiana głównego bohatera pod wpływem lektury Mickiewicza i rozmów o historii Polski z Zygierem. Pewnego wieczora Marcin podąża na „bibkę” do Mańka, gdy przypadkiem napotyka inspektora Majewskiego, chcącego wyszpiegować kryjówkę patriotów. Chłopiec (niezauważenie) obrzuca błotem szpiega i ostrzega kolegów przed pedagogiem i rychłą rewizją. Poszukiwania kryjówki zbuntowanych uczniów przez znieważonego pedagoga i władze kończą się niepowodzeniem.

Rozdział XVII

Borowicz przygotowuje do egzaminu dojrzałości. Zakochuje się w „Birucie”. Następuje zrelacjonowanie historii dziewczyny i rodziny Stogowskich. Borowicz pragnie bliżej poznać Annę. W tym celu wyczekuje pod jej domem, a nawet posuwa się do wyrwania kartki z pamiętnika z jej wpisem. Dochodzi do niemego wyznania miłości w parku, po czym dziewczyna nagle znika. Borowicz poświęca się nauce do matury.

Rozdział XVIII

Bohater zdaje egzamin dojrzałości i wybiera się na studia do Warszawy. Spędza wakacje w Gawronkach. Pewnego dnia przyjeżdża do Klerykowa, gdzie przypadkowo składa wizytę w upadającej stancji u Przepiórowskiej. Tam dochodzi do sprzeczki młodzieńca z rozgoryczonym i zawiedzionym życiem radcą Somonowiczem. W końcu Marcin idzie pod dom Anny. Dowiaduje się tam o wyjeździe rodziny w głąb Rosji. Zdruzgotany i zrozpaczony udaje się do znajomego parku, gdzie przypadkowo spotyka Andrzeja Radka. Chłopiec wyciąga do załamanego kolegi pomocną dłoń.

Pigułka jako osobny artykuł · Plan wydarzeń

Streszczenie szczegółoweOd wyjazdu do Owczar po egzamin dojrzałości. 18 rozdziałów · ok. 55 min

Rozdział I

Czwartego stycznia państwo Borowiczowie o godzinie trzynastej po południu odwieźli swego syna Marcina zaprzęgniętymi do koni saniami do oddalonej o piętnaście minut drogi od ich dworku w Gawronkach wioski Owczary. Chłopiec miał tam rozpocząć naukę.

Walenty Borowicz o zaczerwienionej twarzy z ćmiącą fajką w ustach spoglądał w drodze na mknące konie, a Helena Borowiczowa płakała. Na jej niegdyś pięknej twarzy malował się teraz smutek i wyniszczenie, spowodowane „chorobą piersiową”. Ich jedyny syn – ośmioletni Marcin – był jak na swój wiek duży i tęgi. Miał miłą twarz, czarne oczy, gęste brwi, a na jego głowie spoczywała barankowa czapka. Ubrany był w ciepłą bekeszę z futrzanym kołnierzem,. Spoglądał na pozostającą w tyle rodzinną wioskę i lipy okalające dworek.

Minęli las i w końcu wyjechali na pustą, płaską powierzchnię. Podczas drogi ojciec opowiadał o szkole i konieczności uczenia się. W końcu wszyscy zajechali do Owczar. Gdy zatrzymali się przed budynkiem szkoły, nad drzwiami ujrzeli napis: „Naczalnoje Owczarskoje Ucziliszcze”, który oznaczał Szkołę Początkową w Owczarach. Obok budynku stała obórka, plac zaś otaczał płot.

Ze szkoły na powitanie państwa Borowiczów wyszło małżeństwo Wiechowskich, czyli nauczyciel Ferdynand z żoną Marcjanną z Piliszów. Pedagog ubrany był w grube, rude palto i buty, a jego szyję owijał wełniany szalik w prążki. Jego żółtawe wąsy były podkręcone do góry. Z kolei kobieta – osoba przystojna, wielka i otyła – na nosie miała szafirowe okulary. Po przywitaniu zaproszono przybyłych do małego pokoiku. W jednym jego kącie stało wielkie łóżko, w drugim ogromny piec, w trzecim mniejsze łóżko, a na środku kanapa i stolik. Ściany zdobiły obrazy świętych. Przy drzwiach prowadzących do izby szkolnej ujrzeli zawieszony na sznurku duży kalendarz, a na nim: „rzemienną pięciopalczastą dyscyplinę”. W pewnej chwili do izby weszła dziewczynka. Okazało się, że była dziesięcioletnią siostrzenicą księdza Piernackiego, która uczyła i wychowała się w szkole. Nosiła za duże trzewiki, gruby kubrak i cienkie warkoczyki. Grzecznie przywitała się ze zgromadzonymi.

Po chwili służąca Małgośka – dziewczyna w czarnej od brudu koszuli, o włosach nieczesanych od miesięcy, wniosła samowar, a nauczycielka zaparzyła herbatę dla gości. Spisano „kontrakt” z dydaktykami. Pan Borowicz miał dostarczać kaszę, groch i inne podstawowe artykuły żywnościowe w zamian za przygotowanie i naukę Marcinka do egzaminów. Po załatwieniu formalności matka ułożyła przywiezioną dla jedynaka bieliznę, Małgośce dała dwa złote dwadzieścia groszy.

Borowiczowie pożegnali się z ośmiolatkiem, obiecując, że przyjadą po niego na święta Wielkanocne. Marcinek, stojąc z Wiechowskimi na progu domu wyrywał się za odjeżdżającym saniami, lecz nauczycielka trzymała go mocno za rękę. Po odjeździe rodziców służąca posłała chłopcu łóżko (na większym spali nauczyciele, na mniejszym Marcinek), a przed łóżkiem Józi ustawiła parawan, odgradzając w ten sposób dziewczynkę.

Wycieńczony płaczem Marcinek zasnął. Gdy się przebudził: „Uczucie osamotnienia, graniczącego z rozpaczą, chwyciło małego szlachcica stalowemł szponami. Wzrok jego latał niespokojnie od przedmiotu do przedmiotu, z miejsca na miejsce, szukając czegoś znajomego i bliskiego. Spoczął wreszcie na tym kącie kanapki, gdzie siedzieli rodzice, ale i tam spał ktoś obcy. Z kątów izby, zasnutych mrokiem, wychylał się strach wielkooki, a widok gratów, stojących w półświetle, zdawał się grozić w sposób złowrogi. Długo malec siedział na posłaniu, patrząc bezsilnie i nie będąc w stanie najsroższem swojem cierpieniem odgadnąć, po co to wszystko z nim zrobiono, co to znaczy, dla jakiej racji tak jest męczony”. Nazajutrz ujawniła się jego niesamodzielność podczas ubierania i mycia. Dotychczas w tych czynnościach pomagała mu matka. Gdy nauczycielka zaprowadziła malca do izby szkolnej. Zastał tam przy ławkach dużo dziewczynek i chłopców. Wiechowska kazała mu zająć miejsce przy Michałku (ten jasny blondyn miał około kilkunastu lat), nazywając Borowicza „paniczem z Gawronek”. Inny uczeń – Piotr Michcik, zaczął czytać na głos chrestomatię rosyjską Paulsona (były to czytanki szkolne, wybór wyjątków z dzieł najwybitniejszych pisarzy). Gdy do klasy wszedł nauczyciel, głośno odmówił modlitwę, rozpoczynającą się słowami: „Priebłagij Gospodi, nisposli nam błagodat…”. Po sprawdzeniu listy obecności, zaczął wykładać po rosyjsku. Marcinek, który nic nie rozumiał, ogromnie się nudził. Jedynie kilko dzieci dobrze czytało w tym języku. Później przystąpiono do rozwiązywania zadań arytmetycznych, a około jedenastej prowadzący lekcję, przy wtórze dzieci, zaczął śpiewać pieśń cerkiewną.

Rozdział II

Przez dwa miesiące Marcinek uczył się arytmetyki, pisał dyktanda, recytował wiersze. By poradzić sobie na zajęciach, musiał na pamięć przyswajać obcą gramatykę. Największe postępy poczynił w katechizmie księdza Putiatyckiego.

Opiekunowie nie pozwalali Borowiczowi bawić się po lekcjach z wiejskimi dziećmi. Wolny czas spędzał na przymusowej nauce kaligrafii, siedząc samotnie w pokoju Wiechowskich. Jedynie raz nauczycielka zabrała go z Józią na spacer do drugiej wsi. Wówczas ujrzał w oddali górę, u stóp której leżały Gawronki – miejsce jego urodzenia i dorastania. Rodzice, którzy od dwóch miesięcy nie odwiedzali syna, chcieli go w ten sposób „zahartować”.

Pewnego dnia nauczyciel powrócił z sąsiedniego miasteczka ze złą wiadomością. Dowiedział się od znajomego z innej placówki dydaktycznej Pałyszewskiego, że w owczarskiej szkole będzie wkrótce przeprowadzona kontrola przez dyrektora naczelnika. Wiechowski przez następne dni przepytywał dzieci, starannie uczył, przygotowywał dzienniki szkolne, stawiał stopnie, pisał sprawozdania. We wsi ludzie też już dowiedzieli się o zbliżającym przyjeździe naczelnika. Na szkolnej stancji zaprowadzono porządek, zeskrobano błoto z podłogi, wytarto kurze. Z miasteczka Wiechowski przyniósł butelki z piwem, pudełko sardynek i bułki, a jego żona upiekła pieczeń z zająca.

W przeddzień kontroli nikt nie spał. Panował popłoch i zdenerwowanie. Nazajutrz od Pałyszewskiego – nauczyciela szkoły w Dębicach (wieś odległa od trzy mile od Owczar), przybył posłaniec mówiąc, że naczelnik wizytuje już ową placówkę. Wówczas Wiechowski ubrał się odświętnie. Pokój mieszkalny został przygotowany na poczęstunek dla gościa. Marcinek z Józią musieli się na ten czas schować w kuchni, a reszta dzieci zaś zasiadła w ławkach. W końcu na saniach, w „kareciej budzie” pod budynek zajechał kierownik dyrekcji naukowej, obejmujący swym zasięgiem trzy gubernie.

Piotr Nikołajewicz Iaczmieniew był wysokim, lekko przygarbionym czterdziestoletnim mężczyzną o dużej twarzy, rzadkim zaroście, dobrotliwym i łagodnym uśmiechu. Wkroczywszy na szkolną stancję, przywitał się z nauczycielem. Rozpoczęła się kontrola. Wiechowski wywołał do odpowiedzi dwóch najlepszych uczniów: Michcika – czytającego i opowiadającego świetnie po rosyjsku oraz Wicka Piątka – chłopca trochę słabszego od kolegi. Potem dyrektor samodzielnie zaczął przepytywać inne dzieci, które jedynie sylabizowały po rosyjsku. Gdy zapytał, czy uczniowie potrafią czytać po polsku, otrzymał od nich twierdzącą odpowiedź. W końcu Iaczmieniew oznajmił przerażonemu Wiechowskiemu, że źle sprawuje powierzony mu urząd. Choć w wykazach napisał, że dużo dzieci czyta po rosyjsku, okazało się to nieprawdą. Zarzucił nauczycielowi, że w zamian za pensję, mieszkanie, nie spełnia nakazu szkolnictwa, lecz prowadzi polską propagandę. Oburzony, nie korzystając z zaproszenia na poczęstunek – wyszedł z budynku, pozostawiwszy zdruzgotanego dydaktyka. Wiechowski kazał dzieciom iść do domów, a sam płakał, popijając piątą butelką piwa.

Nagle w drzwiach stanął ponownie… uradowany naczelnik. Powiedział, że pomylił się w osądzeniu działalności nauczyciela, przyznając mu podwyżkę. Osłupiały Wiechowski odprowadził Iaczmieniewa do sań. Ujrzał wówczas stojące przed budynkiem wiejskie baby. Nagłą zmianę nastawienia wizytatora zrozumiał po powrocie do izby. Żona opowiedziała mu, że kobiety domagały się od gościa natychmiastowej zmiany nauczyciela na propagującego ich ojczysty język, zarzucając Wiechowskiemu naukę czytania i pisania jedynie w języku rosyjskim. Zebrane kobiety nie zdawały sobie sprawy, jak wielką przysługę uczyniły nielubianemu dydaktykowi, który z radości upił się tak, że do łóżka musiały zawlec go służąca z panią Marcjanną.

Naczelnik podczas powrotu z Owczar przypominał sobie swą młodość, studia na moskiewskim wydziale filologicznym oraz całe życie. Myślał: „Nie należy szerzyć oświaty w kosmopolitycznem znaczeniu tego wyrazu, lecz należy szerzyć «oświatę rosyjską». Na to zdał się cały Pestalozzi... Pragnąc za pomocą zruszczenia tych chłopów polskich istotnie przyczynić się do szybkiego rozwoju północy na drodze cywilizacji, należałoby to zrobić tak skutecznie, ażeby chłop tutejszy ukochał Rosję, jej prawosławną wiarę, mowę, obyczaj, ażeby za nią gotów był ginąć w wojnie i pracować dla niej w pokoju. Trzebaby więc wydrzeć z korzeniem tutejszy, iście zwierzęcy konserwatyzm tych chłopów. Trzebaby zburzyć tę odwieczną, swoistą kulturę, niby stare domostwo, spalić na stosie wierzenia, przesądy, obyczaje, i zbudować nowe, nasze, tak szybko, jak się buduje miasta w Ameryce Północnej. Na tym gruncie dopiero możnaby zacząć wypełnianie marzeń pedagogów szwajcarskich. To, co my robimy, te środki, jakie przedsiębierzemy...”.

Rozdział III

W męskim gimnazjum klasycznym w Klerykowie czekało na długim korytarzu na egzaminy do klasy wstępnej dużo ludzi z dziećmi. Termin odkładano od paru dni.

Wśród zebranych byli urzędnicy, szlachta, przemysłowcy i zamożniejsi chłopi. Wszyscy niecierpliwili się. Otaczały ich okna, osadzone w grubych i chłodnych murach oraz drzwi prowadzące do szkolnych sal. Pani Borowiczowa również czekała tam z synem. Dwa miesiące wcześniej skierowała do szkoły prośbę na piśmie do dyrektora, by zaliczył Marcinka w poczet uczniów klasy przygotowawczej. Do pisma dołączyła świadectwo stanu majątkowego, metrykę syna i inne dokumenty. Helena przyjechała z oddalonych od trzy mile od Klerykowa Gawronek, co było bliską odległością w porównaniu z pozostałymi zebranymi. Nikt nie wiedział, ile czasu potrwa oczekiwanie. W szkole akurat odbywały się egzaminy poprawkowe uczniów. Nagle korytarzem przeszedł stary i siwy dyrektor gimnazjum, mający krotką bródkę. Nikt nie odważył się zadać pytania o termin egzaminów.

Borowiczowa dowiedziała się od woźnego Pazura, siedzącego w przedsionku za oszklonymi drzwiami, że potrzebnej informacji może udzielić sekretarz z kancelarii. Paru rodziców udało się więc z misją, dowiadując się, że być może egzaminy odbędą się w tym tygodniu i przeprowadzi je pan Majewski. Helena udała się z Marcinkiem do hotelu, mieszczącego się w jednej z brudniejszych ulic miasta. Odpoczywając, kazała synowi powtarzać rosyjską gramatykę. W pewnej chwili przyszedł do niej znajomy stary żydowski kupiec zbożowy Izrael mówiąc, że syn jego brata dwa lata wcześniej miał wykupione korepetycje u Majewskiego, po trzy ruble za godzinę. Chłopiec zdał egzaminy. Borowiczowa dowiedziała się od Izraela o miejscu zamieszkania nauczyciela, po czym udała się z synem na obiad do restauracji. W międzyczasie wysłała furmana z listem do męża do Gawronek, prosząc w kartce, by od miejscowych bankierów pożyczył dwadzieścia pięć rubli. Opisała mu sytuację panującą w szkole: „Wszystko, co robiła i o czem myślała pani Borowiczowa, to były w warunkach życia familji szlacheckiej tego rodzaju - po prostu zamachy stanu. Już samo oddawanie syna do gimnazjum, konieczność płacenia stancji, wpisów, nabywania książek, odzieży mundurowej i t. d. stanowiły wysiłek niezmierny. Teraz, kiedy przyszło jeszcze płacić po trzy ruble za godzinę lekcji, była to już gra. Pani Borowiczowa rozważała to wszystko, przebiegała w myśli wszelkie szansę i zdecydowała się nieodwołalnie: choćby przyszło łachmany wiązać, chłopca uczyć trzeba. Liczyła zresztą na indyki, prosięta, kaczki i t. p., i obiecywała sobie, że pokryje niespodziewane wydatki”. Po posiłku udała się z Marcinkiem na ulicę Moskiewską – do profesora Majewskiego. Służąca kazała im poczekać w salonie: „Salonik ów było to istne pudełeczko, wyłożone pięknemi sprzętami. Na środku błyszczącej posadzki leżał dywan, a na nim stały niewielkie mebelki, obite jasną materją: wykwintna kanapka i foteliki, skupione dokoła małego stołu, gdzie leżały albumy, całe stosy fotografii w pięknych pudłach i misa, napełniona biletami wizytowemi. (...)Przed biurkiem było lekkie krzesło na biegunach, obok niego kosz ze zniszczonemi papierami. Na wszystkich ścianach wisiały tak zwane chińskie parawaniki z rozpostartemi w nich, na kształt wachlarzy, fotografjami pięknych dziewic o niesłychanie wielkich oczach i biustach, do najniższego stopnia odsłonionych, albo reprodukcje miłych kociąt, scen zabawnych i widoki miasta gubernjalnego Klerykowa”. Po chwili pojawił się gospodarz. Był wysokim mężczyzną, blondynem z jasnym zarostem i przerzedzoną czupryną. Borowiczowa, nie posługując się dobrze rosyjskim, a przy tym obawiając się popełnić gafę, przedstawiła swą prośbę w języku francuskim. Usłyszawszy słowa kobiety, mężczyzna odezwał się po polsku, z ruskim akcentem. Powiedział, że Rosjaninem został dopiero przed dwoma laty i nigdy tam nie był, po czym zgodził się na udzielenie chłopcu kilku lekcji. Zapłaciwszy dwadzieścia cztery ruble za osiem jednostek, Helena usłyszała, że jedynak ma przychodzić codziennie o godzinie siedemnastej. Ujrzała pokój z ogromnym stołem, w którym miały odbywać się lekcje.

Rozdział IV

Marcinek zaliczył tylko trzy godziny korepetycji, ponieważ czwartego dnia odbył się egzamin z języka rosyjskiego. Komisja składała się z: inspektora gimnazjum Sieldewa, profesora Majewskiego i nauczyciela. Pierwszy z mężczyzn był ogromnego wzrostu, miał rude włosy i niebieskie oczy. Przeglądał stos papierów kandydatów zgłoszonych do egzaminów. Majewski pytał dzieci z zakresu gramatyki, recytowania wiersza po rosyjsku, wykonania rozbioru zdania, czytania. Do następnej tury z ponad stu chętnych przeszła około połowa. Reszta opuściła salę. Pozostałe dzieci zostały rozsadzone. Po napisaniu dyktanda, ponownie je przepytywano. W końcu wybrano ponad trzydziestu.

Borowiczowa była szczęśliwa, że wśród zakwalifikowanych był również Marcinek. Gdy inspektor z Majewskim wyszli na korytarz, rodzice odesłanych dzieci pytali o powód takiej decyzji. Usłyszeli od inspektora: „- Nie może być dobrych rezultatów, bo złe jest przygotowanie. Dzieci nie mówią po rosyjsku, więc jakże się mają uczyć w tej szkole, gdzie wykład nauk odbywa się w tym języku. Należy zrzucić pychę z serca i zabrać się do reformy. Wtedy dopiero dziecko może być przyjęte...(…) - Należy jeszcze (…) należy jeszcze mówić z nimi w domu po rosyjsku. Oto, jaka reforma przeprowadzona być musi!”.

Tego samego dnia dzieci zdawały jeszcze egzamin z religii, przeprowadzony przez księdza prefekta Wargulskiego – mężczyznę wielkiego, zgarbionego, o szerokich ramionach, długich rękach, siwych włosach. Pochodził z „gulonów” (mieszczan). Wszyscy zdali u niego na piątkę. Nazajutrz odbył się egzamin z arytmetyki, który był jedynie formalnością. O godzinie dwunastej Sieldew odczytał listę przyjętych do klasy wstępnej. Helena nie mogła powstrzymać łez radości.

Po obiedzie udała się z jedynakiem do swej znajomej, pani Przepiórowskiej, mieszkającej na Wygwizdowie i prowadzącej stancję dla uczniów. Kobiety znały się z czasów, gdy Przepiórowska mieszkała z córkami w sąsiedztwie Gawronek na leśnictwie w Godowym Smugu u syna Teofila. Helena wiedziała o jej życiu bardzo dużo. Gdy Przepiórowskiej umarł mąż – oficjalista fabryk żelaznych – została sama na bruku z pięciorgiem dzieci w Bełchatowie. Nikt nie wiedział, jak udało jej się przeżyć, a jeszcze wykształcić synów. Najstarszy jej potomek został leśnikiem. Gdy został ukąszony przez żmiję i zmarł, przeniosła się z dwoma córkami do najmłodszego syna Karola, kancelisty w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim. Z kolei średni potomek objął urząd na poczcie. Gdy wybuchło powstanie, znikł z domu bezpowrotnie… nigdy nie odnalazła jego ciała. Karol – mężczyzna czterdziestoletni, łysawy, mizerny, małomówny - miał miesięcznej pensji pięćdziesiąt rubli w srebrze. Nazywano go „synem starej matki”. Ciągle pociągał nosem. Dwie córki również nie założyły rodzin. Jedna miała około czterdziestu lat, a druga była bardzo brzydka. Mmieszkały z matką, pozostając na utrzymaniu brata.

Przedmieście Wygwizdów: „leży w kotlince, ku której miasto Kleryków zsuwa się nieznacznie i w której się zwęża, formując jedną długą i powykrzywianą ulicę. Domy tam są bardzo stare i okropnie wilgotne, podwórza cuchnące, mieszkania ciemne i brudne. «Stara Przepiórzyca» mieszkała w domostwie, z dawien dawna noszącem przezwisko Cegielszczyzny”.

Gospodyni ucieszyła się na widok Heleny. Była kobietą starą, o białych włosach, twarzy pooranej zmarszczkami. Zza kotary dzielącej izbę na dwie części wyszły przywitać się jej dwie córki, a z sąsiedniego pokoju wynurzył się pan Karol. Ucałowawszy Borowiczową w rękę, usiadł milczący. Przepiórowska zgodziła się przyjąć Marcinka na stację, karmić, gonić do nauki. W zamian żądała sto pięćdziesiąt rubli, furkę drzewa na opał co miesiąc, parę skrzyń ziemniaków i mąki z młyna Borowiczów. Potem pokazała stancję chłopca, którym okazał się pokój po drugiej stronie sieni, z dużym stołem na środku i krzesłami. Helena, ujrzawszy ten widok, postanowiła kupić synowi łóżko i siennik.

Po powrocie do izby staruszki, zastali tam dwóch panów emerytów, którzy codziennie przychodzili na kawę. Pierwszym okazał się pan radca Symonowicz – starzec zgarbiony, siwy, w długim surducie do kolan, z przystrzyżoną bródką. Drugim mężczyzną był radca Grzebicki – elegancki, o czerwonej skórze i białych włosach. Gdy usłyszeli, że Marcinek dostał się do szkoły, byli oburzeni, że wszyscy chcą się uczuć, choć brakuje krawców, szewców i parobków do pasania świń. W nauce widzieli przyczynę rodzenia się wśród „mądrali” anarchii. Borowiczowa najpierw przysłuchiwała się rozmowie, a potem zatopiła się w swych myślach.

Rozdział V

„Niski mur, tu i owdzie rozwalony, zarośnięty trawą i mchem, stanowił granicę podwórza. Za murem płynął kanał w obmurowanem niegdyś łożysku. Z czasem wiele kamieni wysunęło się, wpadło do wody i ugrzęzło w cuchnącym ile dna tej strugi, a bujne krzaki i błotne zielska obsiadły jej brzegi. Dalej, za rowem, ciągnął się czyjś park, rosnący na błotnistym gruncie, zaniedbany tak dalece, że mógł przedstawiać małą puszczę, której nigdy stopa ludzka nie przebyła, i gdzie tylko ptaki mieszkają. Z tej strony muru stała szopa i drwal nie, wybudowane w sposób nadzwyczaj lekkomyślny. Tuż przy szopie, pod samym murem, leżało kilka starych, opalonych i na pół zgniłych belek, o których istnieniu ani właściciel, ani żaden złodziej zapewne nie pamiętał. Pokrzywy i osty usiłowały do cna je zakryć”. Marcinek często przesiadywał na podwórku, powtarzając wiadomości poznane na lekcjach. Na stancji u „starej Przepiórzycy”, prócz niego mieszkało jeszcze sześciu chłopców. Trzech z nich było braćmi. Nazywali się Daleszowscy. Najstarszy chodził do czwartej klasy, nosił srebrny zegarek. Dwaj młodsi uczęszczali do klasy drugiej. Byli „obywatelskimi synami spod Grzymałowa”.

Kolejnym mieszkańcem był Szwarc – syn sztygara, nękający Marcinka drugoroczny uczeń klasy pierwszej. Prócz niego był Soraczek, syn rządcy z Dzięciołowa oraz Wiktor Alfons Pigwański – korepetytor, uczeń siódmej klasy, szczupły, mizerny, skromnie odziany i palący papierosy. Uczył się dobrze, mówiono, że ma duszę poety. Pisał wiersze o swej śmierci, pogrzebie, które wykradały pod jego nieobecność córki gospodyni.

Stara „Przepiórzyca” dbała o Marcinka, zmieniała mu bieliznę, podsuwała lepsze kąski. Mimo to chłopiec czuł się bardzo samotny, nie miał z kim szczerze porozmawiać. Na szczęście uczył się dobrze, w czym pomagał mu jako korepetytor Pigwański. Pan Majewski jako wizytator często odwiedzał stancję. Choć lubił rozmawiać z Marcinem, zaprzestał tego, gdy zrozumiał, że nie pochodzi z zamożnej rodziny. Jego wizyty stały się coraz rzadsze.

Klasa wstępna, dwa oddziały klasy pierwszej, dwa drugiej oraz pojedyncze sale klasy trzeciej i czwartej znajdowały się na dole budynku szkolnego, a wyższe na piętrze. Podczas długiej półgodzinnej przerwy chłopcy bawili się na dziedzińcu. Marcinek w klasie zajmował miejsce w czwartej ławce pod oknem. Siedział tam z Romciem Gumowiczem, chłopcem niedużym, pucołowatym, o czarnych włosach. Ten syn ubogiej akuszerki, kobiety energicznej i krzykliwej powtarzał klasę wstępną. Jego matka często przychodziła do szkoły, pytając Majewskiego i księdza o postępy syna. Nauczyciel często brał go do tablicy, wytykając biedę, próżniactwo i niskie pochodzenie. Pedagogowi wtórowali wszyscy chłopcy.

Tego dnia również wywołany do tablicy Romcio. Mylił cyfry, trząsł się ze strachu. Nauczyciel w pewnej chwili kazał mu usiąść, mówiąc: „-Ty, Gumowicz, akurat tyle umiesz z arytmetyki, co pachciarska kobyła…”. Wszyscy zebrani parsknęli śmiechem i zaczęli wyżywać bezbronnego chłopca. Gdy Romcio usłyszał od śmiejącego się Marcinka, że Majewski postawił mu „pałę”, skurczył się w ławce, a z jego oczu pociekły łzy. Borowicz, widząc to, przestał żartować z kolegi. Pierwszy raz w życiu poczuł współczucie do drugiej osoby.

Rozdział VI

Pani Borowiczowa podczas pobytu w Klerykowie załatwiła przy okazji u pana Majewskiego dwudniową przepustkę dla jedynaka, choć to było rzadkością. Urlop wypisano na urzędowym papierze z ogromną pieczątką. Był przeddzień uroczystości Zielonych Świątek.

Borowiczowie jechali bryczką, która powoził młody furman Jędrek. Gdy zjechali z szosy na gościniec, a potem na dróżkę, woźnica musiał umiejętnie prowadzić, gdyż warunki były trudne. Nikt nie naprawiał drogi, łatwo było o złamanie dyszla lub wpadnięcie w błoto. Helena poprosiła, by Jędrek opowiedział Marcinkowi o tym, jak skradziono im gniadą klacz, która później samodzielnie powróciła do zagrody. Obecnie z drugim koniec ciągnęła bryczkę. Było to zwierzę niepozwalające ludziom na zbytnią poufałość. Często gestem sprzeciwu wierzgała i kopała, lecz była tak pracowitym koniem, że wszystko jej wybaczano. Obrabiała najcięższe pola. Miała kilka źrebiąt, które Borowicz dobrze sprzedał na jarmarku. Historia kradzieży przedstawiała się następująco: Jędrek cztery tygodnie temu spał z Wincentym na progu stajni. Rankiem ujrzeli, że gniada kobyła zginęła. Choć wszyscy szukali zwierzęcia, złodziej nie zostawił żadnych śladów. W poszukiwania włączył się ksiądz, który z ambony ogłosił kradzież. Po miesiącu klacz wróciła sama. Miała wychudzone boki, na szyi zawinięty postronek, a na nogach koło pęcin zawinięte szmaty, by nie zostawiała śladów. Złodziej nie zdążył ich zdjąć, ponieważ mu uciekła. Po powrocie uspokoiła się i już nie gryzła.

Marcinek położył głowę na kolanach matki, która gładziła jego włosy, szepcząc do ucha, by zawsze ją kochał. Przed wsią na wzgórzu stała drewniana kapliczka, otoczona pachnącymi krzakami bzu. Marcinek wyskoczył z jadącej bryczki, urwał pęk kwitnących gałęzi, a po dogonieniu pojazdu, położył bukiet na kolanach wzruszonej Heleny.

Rozdział VII

Marcinek był już uczniem pierwszej klasy. Zaniedbał się w nauce, ponieważ stracił w lecie ukochaną matkę. Cały czas nie zdawał sobie sprawy z jej odejścia, zmuszając się na pogrzebie do płaczu. W całym domu panował nieład. Ojciec cały czas pracował w folwarku, więc nie miał na nic innego czasu. Nie poświęcał uwagi nawet synowi.

Borowicz kolegował się z „Wilczkiem”. Dzielili ławkę. Nowy znajomy był drugorocznym pierwszakiem, jedynym synem bogatej lichwiarki, pani Wilczkowickiej. Chłopiec łobuzował, nie odrabiał lekcji, do tablicy szedł z cudzym zeszytem, obłożonym w papier ze swym nazwiskiem. Często ściągał. Wywierał negatywny wpływ na słuchającego go Marcina.

Chłopcy razem chodzili na wagary. W dzień „galówki” (dni galowe, święta państwowe, obchodzone w rocznicę urodzin czy wstąpienia na tron panującego cara), w grudniu przed Bożym Narodzeniem również uciekli z nabożeństwa. Poszli nad rzekę, na której urządzili sobie ślizgawkę. Marcinek przemarzł, dlatego też postanowił wrócić do kościoła, pozostawiając kolegę na dworze.

Borowicz należał do chóru. Zawsze po mszy śpiewał hymn państwowy. Obecnie skradał się na palcach przez korytarze i krużganki do małych drzwiczek, prowadzących do chóru. Szedł kręconymi schodami. Panowała ciemność, gdy zostały mu do otworzenia tylko jedne drzwi u góry. Cieszył się, że uniknie noty w dzienniku za nieobecność, lecz przed drzwiami ujrzał klęczącego księdza Wargulskiego. Wówczas cofnął się i ukrył we framudze okienka, słysząc śpiewany w języku polskim hymn. Nagle dolne drzwi się otworzyły, a po schodach biegł dyrektor gimnazjum. Marcinkowi ze strachu włosy na głowie się zjeżyły. Bardzo się bał. Tymczasem oburzony inspektor spytał księdza, kto pozwolił śpiewać hymn po polsku, na co usłyszał, że w kościele zawsze będzie to się odbywać w tym języku, ponieważ tak zdecydował. W tej chwili prefekt chwycił inspektora mocno za kołnierz i zniósł ze schodów na dół, wypychając za drzwi. Inspektor Sieldew wpadł na ścianę.

Podczas powrotu na gorę kapłan natknął się na przerażonego Marcinka, który wyszedł z kryjówki i chciał niepostrzeżenie dołączyć do chóru. Chłopiec zaczął się tłumaczyć, że chciał wyjść na dwór, a gdy został zapytany, czy widział całe zajście – przytaknął. Obiecał przy tym, że nikomu nic nie powie.

Rozdział VIII

Wychowawcą klasy pierwszej A był pan Rudolf Leim – nauczyciel łaciny klas niższych. Należał do najstarszych pracowników szkoły. Choć pochodził z rodziny niemieckiej, w ciągu lat się „spolszczył”. Ukończył Uniwersytet w Lipsku. Wykładał w szkołach wojewódzkich historię powszechną, języki starożytne i język niemiecki.

Gdy w Klerykowie zmieniono szkoły wojewódzkie na gimnazja rosyjskie, pracował dalej, mimo iż słabo mówił po rosyjsku. Przedłużano mu etat „z łaski”.

Leim był wysokim, chudym, ciągle kaszlącym starcem. Resztkę włosów znad uszu zaczesywał na łysą głowę. Miał bardzo białe zęby. Jego żona była Polką. Doczekali się córek, które w Klerykowie organizowały zgromadzenia prelekcyjne. Odczytywały tam zakazane przez cenzurę utwory literatury polskiej. Rudolf był „służbistą”. Nigdy nie opuścił lekcji. Nie znosił hałasowania. W swych wychowankach wzbudzał respekt i strach. Zawsze wyznaczał dyżurnego, do obowiązków którego należało przynieść kredę, dostarczyć atrament i pióro na jego biurko i na tablicy wypisać nazwiska niegrzecznych kolegów. Gdy funkcję tę pełnił Makowicz, napisał, że Borowicz na przerwach mówi po polsku. Za karę bohater musiał po lekcjach spędzić dwie godziny w kozie.

Następnym nauczycielem w gimnazjum był Iłarion Stiepanycz Ozierskij, wykładający język rosyjski. Nie potrafił zapanować nad klasą jak Leim, źle prowadził zajęcia. Miał wielki brzuch, obwisłe policzki, zadarty nos, był tłusty i łysy. Jego frak zawsze był wymazany kredą. Podczas jego zajęć dzieci wrzeszczały, tupały, gwizdały, przesuwały ławki. W klasach drugiej, trzeciej i czwartej sprawdzał, nim usiadł, czy uczniowie nie wykręcili mu nóg z krzesła, czy nie spadnie na niego tablica. Gdy wywoływał kogoś do odpowiedzi na środek, zawsze szedł ten sam chłopiec, mający opanowaną gramatykę rosyjską. Cały rok odpowiadał za innych. Nikt nie wiedział, czy Ozierskij był tego świadom. Czasami z miasta ów nauczyciel nie potrafił trafić do własnego mieszkania, a napotkany przypadkowo uczeń musiał go zaprowadzać do domu. Wszyscy chłopcy znali jego adres.

Język polski w klasie pierwszej był przedmiotem nieobowiązkowym. Wykładał go profesor Szretter. Miał liczną rodzinę. Lekcje przypadały cztery razy w tygodniu, między godziną ósmą a dziewiątą rano. Uczniowie bardzo się na nich nudzili, co było udziałem także pedagoga, który często drzemał: „podczas gdy wzywani do katedry tłómaczyli z wypisów Dubrowskiego urywki nudne, jak odwar z lukrecji. Po odczytaniu i przełożeniu na rosyjskie danego «kawałka» następował rozbiór, dokonywany po rosyjsku i na modłę rosyjską. W ciągu całej lekcji nauczyciel nie mówił ani słowa po polsku i z niechęcią prostował faktyczne błędy. Uczniowie odrabiali ten «przedmiot», jak wstrętną katorgę.”. Wiosną chłopcy uciekali z jego zajęć. Szretter nie protestował. Sam bał się dyrektora i nie chciał się przypominać ani narażać. Kiedyś było inaczej: „Pisywał do gazet. Chodziła głucha fama, którą sam, jak mógł, dusił, że na pewno drukował duże artykuły z zakresu jakiejś socjologji. Dziś, gdy z pana Sztettera niema w gimnazjum klerykowskim ani dymu, ani popiołu, możemy na tem miejscu, nie szkodząc mu, wspomnieć o drugiej jego tajemnicy. Przez długi szereg lat tłómaczył przecudnym, niepokalanym wierszem poezje ulubionego melancholika Shelley'a i miał zamiar wydać ów przekład bezimiennie. Widocznie jednak ubezwładniła natchnienie «Grammatika polskawo jazyka», bo przekład nie ukazuje się w druku...”.

Z kolei pan Nogacki wykładał arytmetykę. Był pedagogiem surowym, sprawiedliwym i potrafiącym przekazać wiedzę. Choć miał polskie korzenie, dzieciom kazał „myśleć po rusku”.

Rozdział IX

Marcinek w dalszym ciągu mieszkał na stancji u „starej Przepiórzycy”. Był już w trzeciej klasie. W drugim półroczu przyłożył się do nauki za sprawą przemiany duchowej, której doznał w wyniku pewnych okoliczności.

Szwarc przywiózł z domu zabytkowy pistolet. Dwaj młodsi bracia Daleszowscy dostarczyli prochu zakupionego u feldfebla z miasta. Kapiszony i śrut chłopcy kupili za składkowe pieniądze. Strzelali codziennie we czwórkę. Ukrywali się wówczas za murem podwórza w gęstwinach starego parku. Wystrzały były głuche, dlatego nikt nie zwracał na nie uwagi. Pistolet i materiały wybuchowe ukrywali w pniu spróchniałej wierzby.

Pewnego dnia, po niedzielnym nabożeństwie, ponownie czwórka zabrała się w parku. Gdy chłopcy mieli zacząć zabawę, zza parkanu wyszedł żandarm, złapał Marcinka i Szwarca. Daleszowskim udało się zbiec. Pojmanych, oficer zaprowadził do szkoły. Za karę obaj całą noc siedzieli w sali, a nazajutrz o ósmej rano pan Majewski zaprowadził ich do kancelarii gimnazjalnej, gdzie zebrali się wszyscy nauczyciele. Szwarc nie przyznał się do winy, a Marcinek wyznał, że strzelał, lecz bez prochu (co było prawdą). Wówczas pedagodzy wybuchli śmiechem. Pierwszy głos zabrał dyrektor, oznajmiając, że wyrzuci chłopców ze szkoły. Później jednak zamienił karę na długi pobyt w kozie o chlebie i wodzie.

Po odbyciu kary i opuszczeniu szkoły, Marcin poszedł do kościoła. Spędził dużo czasu na modlitwie. Wówczas poczuł, że zmarła matka czuwa nad nim. Od tamtej pory codziennie przed lekcjami wstępował do kaplicy. Jednego razu wysłuchał kazania o możliwościach modlitwy prostymi słowami tak, by weszło to w nałóg i stało się przyjemnością.

Rozdział X

Marcin zdał do piątej klasy. Wakacje spędzał w rodzinnym domu w Gawronkach. Jego ojciec przez te lata bardzo się postarzał, folwark i dom popadł w ruinę. Stara kucharka Małgorzata (niegdyś niania chłopca) również nie dbała o nic. Gotowała, co chciała, jak chciała, podając posiłek na wyszczerbionych talerzach. Zastawa stołowa zginęła. Jej los podzieliły bielizna i odzież. W pokojach panował bałagan, wszystko było spowite mgłą kurzu. Na krzesłach wylegiwały się psy (ogary i jamniki). W serwantce, w której kiedyś leżały cenne rodzinne pamiątki, nie zostało już nic. Nawet szyby ktoś z niej powybijał. Wkoło domu za życia panu Heleny rosły kwiaty i klomby. Teraz otoczenie było szare i puste. Prosięta rozkopały ogród, konie i krowy rozwaliły płot. Wszystko było w opłakanym stanie.

Był koniec czerwca. Ojciec dał Marcinowi dubeltówkę, torbę myśliwską ze śrutem, prochem, kapiszonami i wysłał go na łąki, by doglądał kosiarzy. Chłopiec był zachwycony otrzymaną fuzją. Po wylewnym podziękowaniu, poszedł na łąki.

Za ogrodem rozciągał się staw, z którego wypływała rzeka wijąca się przez okoliczne łąki. Ze wzgórz otaczających wioskę płynęły do niej potoki. Obok rosły bujne brzózki, krzaki malin, trawa sięgająca po pas. Za zakrętem rzeki chłopi akurat kosili trawę. Powitali panicza, który pobiegł dalej. Pełzał przez podmokłą trawę. Zaczaił się na pływające kaczki, lecz gdy przyłożył fuzję gotowy do strzału – odfrunęły. W jego oczach stanęły łzy.

Wówczas udał się w miejsce obrosłe starymi olchami: „Promienie wczesnego słońca padały na zwartą ścianę długich gałęzi świerkowych i cały las, mokry jeszcze od rosy, mienił się ślicznemi barwami. Rzeka w Jego głębi rozlewała się w płytkie smugi, pośród których na kępkach rosły olbrzymie, stare olchy. Były tam miejsca prawie niedostępne, obrosłe zwartemi kłębami drobnej olszyny i były dziwnie urocze, samotne jeziorka, nad których płytką wodą stały wielkie pnie czerwone. Marcinek znał te miejsca oddawna. Ruszył stamtąd na lewo ku niewielkiemu wzgórzu, gdzie wybujały młode zarośla po wyciętym lesie. Niektóre z drzewin witał z uśmiechem radości. Odsłaniały się tam pewne widoki, pewne wysmukłe brzózki, dla których żywił uczucia więcej, niż przyjazne. Lubił je, nie wiedząc o tem, tak głęboko, jakby były cząstkami jego istoty, organami jego czującej natury”. Wałęsał się po lesie do zmierzchu, zapominając nawet wrócić do domu w porze posiłków. Od tego dnia codziennie od rana do wieczora, z dubeltówką na ramieniu, spędzał całe dnie poza domem. Tropił kaczki, polował, był zafascynowany: „Całe myśliwstwo polegało właściwie na chodzeniu za ptakami. Kraski i grzywacze, żołny i jastrzębie wodziły młodzieńca za nos po wszystkich górach, dokądby już nawet kulawy pies nie zabłądził. Oprócz nich pędziła go z miejsca na miejsce wiecznie głodna ciekawość. Każde nieznane drzewo dalekie, strumień, błyszczący na słońcu w odległości kilku wiorst, siniejące w przestrzeni lasy, góry pokryte jałowcem i smutne gąszcze świerkowe stanowiły dla niego zupełnie nowy, jakby nieodkryty dotąd świat zaczarowany. Było to dziwne zbratanie się z wszelkiemi wertepami” . Chodził również do sąsiadujących wsi: Bukowca, Poręb i Leszczynowej Góry, rozciągniętych u podnóża wzgórz na polanach wśród lasów. W Bukowcu mieszkał chłop Scubioła. Wywłaszczył i ujarzmił ludzi mieszkających wokoło. Miał kilkaset morgów gruntu, kilkadziesiąt sztuk bydła, dwa folwarczne budynki, dom z dużymi oknami. Dorobił się również na pożyczaniu ludziom pieniędzy na procent, które później odbierał w postaci: owsa, wyrobów drewnianych, inwentarza, grzybów, jagód oraz pracy winowajców na swym polu. Sam zaś chodził boso, w brudnej koszuli. Włościanie na własnym gruncie byli jego parobkami. Zabierał im wszystko, co było zasiane i uprawiane ich rękami. Gdy nadchodził czas orki, wszyscy szli do Scubioła w „pożyczkę” koni. Chętnie przystawał na prośby, ponieważ czerpał z tego ogromne zyski. I tak na końcu wszystkie zbiory trafiały do niego.

Najbiedniejszą wioską były Gawronki. Stało w niej osiemnaście domów. Każdy gospodarz posiadało około trzech morgów nieurodzaju. Nikt nie posiadał konia. Ich grunta leżały pod górą, z której płynące wody podmywały glebę, co w konsekwencji prowadziło do nędznych zbiorów. Wszyscy musieli być na łasce Scubioły.

Jedynym w Gawronkach, który nie korzystał z usług sprytnego chłopa, był Lejba Koniecpolski. Nie posiadał nic, z czego tamten mógł czerpać korzyści. Uprawiał swój grunt samodzielnie, zaprzęgając do brony żonę lub siebie. Choć owies i żyto słabo mu obradzało, doczekał się wielu potomków, dwóch kóz. Rodzina żywiła się ziemniakami i zajmowała izbę w skrzywionej chacie. Wokół nie było płotu, obory czy chlewa. Lejba był rzemieślnikiem. Robił trepy z drewnianą podeszwą. Zimą skupywał stare obuwie od chłopów. W rządowym lesie po kryjomu ścinał drzewo, które pocięte na kawałki nocą przewoził na wózku do chałupy. Strugał z niego nowe podeszwy. Wiosną sprzedawał nowe trepy. Zawód ten nie przynosił jednak niezwykłych korzyści materialnych. Pieniędzy starczało na krótko. Wówczas chodził do miasta po chleb na kredyt, który we wsi sprzedawał drożej. Zarabiał na tym dwa lub trzy bochenki dla rodziny. Co roku w czerwcu ludzie ze wsi szli na bandos „w pszenne kraje”, na zarobek. Zamykali wówczas chałupy, a wieś pustoszała. Jedynie Lejba im nie towarzyszył, ponieważ nie miał siły i nie potrafił żąć. Wówczas cała jego rodzina przymierała głodem.

Szymon Noga był najlepszym strzelcem i myśliwym w Gawronkach i okolicy. Był wysoki, chudy, a jego twarzy nie schodził uśmiech. W młodości znikał na całe miesiące. Tropił wtedy borsuki, lisy, kaczki, kuropatwy, sprzedając później całe worki zwierzyny klerykowskiej szlachcie. On również nie chodził na bandos, ponieważ niegdyś miał był postrzelony w rękę. Na zarobek posyłał żonę z córką.

Marcinek bardzo polubił Szymona. Chodzili całymi dniami po lesie. Borowicz słuchał opowieści mężczyzny o polowaniach, łowach. Noga zwierzył się, jak kiedyś podczas powstania najlepszy myśliwy z Marsławic – Kostur – szedł do Cieplaków przez las z fuzją na ramieniu. Spotkał dwóch Moskali, prowadzących między końmi uwiązanego na postronku bosego powstańca. Bili go „nahają” gdzie popadło, aż w końcu się przewrócił. Wówczas Kostur strzelił i zabił Kozaka. Nie chcąc podzielić losu kolegi, drugi Moskal przeciął postronek i uciekł. Szymon pokazał Marcinowi czarny, spróchniały krzyż wiszący na drzewie, pod którym Kostur pochował zakatowanego powstańca. Pewnego dnia Borowicz znalazł nagle zbocze wąwozu, zarosłe leszczyną, tatarakiem i krzakami. W półokrągłej pieczarze, z kamieni zbudował ławę. Zrobił sobie tam skrytkę, w której trzymał „romanse pornograficzne, które podówczas klasa czwarta namiętnie czytała”. Wśród krzewów poprowadził ścieżkę. Do pieczary wchodził chyłkiem. To miejsce stało się jego azylem. Nazwał je swoją altanką: „Zbocze najbliższego wąwozu, wysokie na kilkadziesiąt łokci, porastały ogromnie gęste zarośla tarek, leszczyny, jeżyn, kaliny i jałowcu. Wszystkie te krzaki oplatał dziki chmiel, tworząc z tego miejsca istną dziewiczą puszczę, żadna bowiem noga ludzka nie była w stanie przekroczyć tych zarośli. U stóp urwiska było w cieniu wielkich drzew źródło wody bardzo dobrej - i rozlewało się naokół w topiel błotnistą. (...) Do źródełka szło się po wielkich, płaskich kamieniach, rzuconych przez kogoś w czasie bardzo zamierzchłym. Marcinek rozkochał się w tem miejscu dla jego dziwnego uroku i samotności.”. Noga namówił Marcinka na polowanie na głuszce. Kazał mu przynieść wódkę, a chłopiec z własnej inicjatywy wziął jeszcze kiełbasę, chleb, ser, masło do lasu. Gdy doszło do spotkania, Szymon natarł się gorzałką, karząc się naśladować bohaterowi. Zapach alkoholu miał zwabić ptaki. Podczas długiego czekania Szymon najadł się, wypił całą wódkę i poszedł rozejrzeć się po okolicy. Marcinek jeszcze długo gwizdał przez pozostawioną mu piszczałkę, chcąc zwabić ptaki, tak jak nakazał mu „mentor”. Pod wieczór stracił jednak nadzieję. W czasie powrotu natknął się na śpiącego pod drzewem pijanego Nogę. „Znacznie później Marcinek dowiedział się, że maszynka [piszczałka] służyła do wabienia słomek i że głuszców od wieków w tamtejszych lasach nie było”.

Rozdział XI

Po powrocie z wakacji do Klerykowa, Marcin dostrzegł zmiany w gimnazjum. Stary dyrektor odszedł na emeryturę, inspektor został przeniesiony do innej szkoły. Nowym dyrektorem był Kriestiobriodnikow, zaś inspektorem Zabielskij. Nowymi nauczycielami zostali Rosjanin Pietrow (od łaciny), Mieszoczkin (pomocnik gospodarzy klasowych) i Kostriulew (nauczyciel historii). Polscy pedagodzy, którzy pozostali w szkole, nie odzywali się do uczniów poza murami. Zmiany zostały wprowadzone również na stancjach. W każdej z nich wyznaczono „starszego”, mającego czuwać nad młodszymi uczniami i prowadzić książkę. Miał w niej zapisywać każdy krok kolegów, nieobecności, skargi, wyjście i powrót ze szkoły czy miasta współlokatorów na polecenie dyrektora. Nauczyciele sprawdzali stancje o różnych porach dni i nocy. Robili rewizje w pokojach, siennikach, podsłuchiwali pod drzwiami lub oknem. Uczniowie czuli się coraz bardziej osaczenie przez pedagogów. Pobyt w szkole stał się więzieniem.

Dyrektor i inspektor chcieli odpolszczyć chłopców. Wprowadzili rygor. Nie pozwalali na chodzenie do teatru na polską sztukę, zachęcając do obejrzenia przedstawień rosyjskich. W Klerykowie zapanowała epoka rusyfikacji. Nazwy ulic zmieniono na rosyjskie, kasowano polskie instytucje.

Pewnego dnia Marcin z kolegami poszli do teatru na rosyjską sztukę. W sali siedzieli „ludzie ruscy”, damy i żony „twórców w Klerykowie ruskiego dzieła”. Borowicz z chłopcami zatrzymali się na „stojącym” parterze, wzbudzając zainteresowanie ludzi siedzących w lożach. Podczas przerwy pan Majewski zabrał podopiecznych do siebie, gdzie w loży dyrektor gimnazjum i gubernator przywitali się z nimi. Gdy skończył się antrakt, uczniowie zostali odprowadzenia na miejsce.

Po zakończonym spektaklu chłopcy dostali dwa pudełka cukierków od pomocnika klasowych gospodarzy Mieszoczkina. Nazajutrz inspektor Zabielskij poprosił Marcina, by odniósł po lekcjach do jego mieszkania zeszyty z ćwiczeniami klasy piątej. W domu przywitał go bardzo gościnnie i życzliwie. Pokazał mu albumy, książki, monety, poczęstował ciasteczkami i papierosem (Borowicz nie skorzystał z ostatniej propozycji). Inspektor żalił się, że uczniowie nie chcą go odwiedzać, rozmawiać o swych marzeniach i celach w życiu. Od tego dnia bohater odwiedzał mężczyznę niemal codziennie. Zakochał się w nim jak w mistrzu.

Rozdział XII

Był koniec sierpnia. Brzegiem szosy wędrował Andrzej (Jędruś) Radek. Miał na sobie uczniowski mundurek, czapkę na głowie, a na plecach tornister. Szedł do szkoły do Klerykowa, gdzie miał rozpocząć naukę w piątej klasie. Bolały go nogi, ponieważ miał na nich za duże buty na obcasach, wypchane słomą i materiałem. Chcąc przefarbować kolor obuwia z żółtego na ciemniejszy, próbował wielu sposobów. Wszystkie okazały się bezskutecznie. Mundurek chłopca, przerobiony z kapoty, również był przefarbowany na granatowo. Poza tym na całość jego stroju składały się również drelichowe spodnie. Na kołnierzu zamiast srebrnego galonka widniała przyszyta tasiemka. Chłopiec szedł już drugi dzień. Udał się na odpoczynek do przydrożnej knajpy.

Andrzej przyszedł na świat we wsi Pajęczyn Dolny, w dworskich czworakach. Był synem biednego fornala. W dzieciństwie pasał dworskie gęsi i świnie. We wsi mieszkał nauczyciel, który uczył we dworze dwóch paniczów. Nosił długie palto, „przydeptane” buty. Ciągle kaszlał. Nazywał się Antoni Paluszkiewicz. Wiejskie dzieci dokuczały pedagogowi, nazywając „kawką” i przedrzeźniając jego kaszel.

Pewnego razu, gdy nauczyciel szedł drogą i stał się ponownie obiektem kpin Radka, złapał go i zabrał do swej izby. Tam pokazał chłopcu książki, a z czasem nauczył czytać i pisać. W czasie kilkuletniego pobytu na posadzie korepetytora, Paluszkiewicz uzbierał kilkaset rubli, przeniósł się do Pyrzogłów, zabierając ze sobą swego podopiecznego. Tam zapisał Radka do progimnazjum, płacąc za jego naukę i utrzymanie. Bohaterowie zajmowali małą izdebkę, wynajętą od gospodyni. Antoni stale pomagał Jędrkowi w nauce, lecz zmarł, gdy ten uczęszczał do drugiej klasy. Pozostawił gospodyni fundusz na utrzymanie chłopca. Pieniądze jednak szybko się „rozpłynęły” i Radek musiał przez trzecią i czwartą klasę udzielać korepetycji, by móc się utrzymać. Często bywał głodny, lecz nie poddawał się, nie chcąc zaprzepaścić wartości wyznawanych przez zmarłego opiekuna. Po ukończeniu czwartej klasy chłopiec wrócił na wakacje do domu, w którym nie był od czterech lat. Gdy wyruszał do Klerykowa, rodzice dali mu kilka sztuk lichej bielizny, kilka osełek masła. Odprowadziwszy go aż za pola folwarczne, nie umieli się pożegnać ze swym dzieckiem. Ten odchodząc, nie odwrócił się za nimi. Płakał z żalu.

Było bardzo gorąco. Chłopiec jednak szedł dalej w wyznaczonym kierunku. Nagle zatrzymała się bryczka z furmanem w liberii i młodym szlachcicem, który zgodził się podwieźć go aż do miasta. Przez całą drogę wypytywał go o dzieje życia, cel podróży, dalsze plany. Chłopiec nie umiał odpowiedzieć na ostatnie pytanie. Z braku pieniędzy nie wiedział, gdzie się zatrzyma. W Klerykowie bryczka zatrzymała się przed dużym budynkiem, a nowy znajomy zabrał Radka do mieszkania swego kuzyna. Tam właściciel – pan Płoniewicz – zatrudnił Andrzeja jako korepetytora dla swego syna Władzia (pierwszoklasisty) i córki Mici (uczennicy drugiej klasy gimnazjum żeńskiego). W zamian Radek otrzymał stancję i wyżywienie. Chłopiec był oszołomiony z nadmiaru szczęścia. Otrzymał pokoik za kuchnią, z małym okienkiem, kanapą, stolikiem, krzesłem i szafką z dużą ilością książek. Po kolacji zasnął twardym snem. Nazajutrz chłopiec udał się do szkoły, gdzie oddał swe świadectwo dyrektorowi Kriestiobriodnikow i został przyjęty w poczet uczniów klasy piątej.

Władzio Płoniewicz nie był dobrym uczniem. Do klasy wstępnej przyjęto go za dużą łapówkę, a do pierwszej przepchnięto za jeszcze większe pieniądze. Przyswajanie wiedzy szło mu opornie. Radek od siódmej do ósmej rano powtarzał z nim wiadomości z dnia poprzedniego, po czym jedli śniadanie, szli do szkoły. O wpół do trzeciej kończyli lekcje, po czym wracali do domu i od szesnastej do dwudziestej czwartej uczyli się (z przerwą na kolację) z Micią. Andrzej swe lekcji odrabiał dopiero w nocy. Gimnazjum nie dawało żadnych wskazówek korepetytorom, jak mają nauczać swych podopiecznych. Każdy „pomocnik domowy” musiał sam znaleźć sposób i metodę, by jego uczeń przyswoił wiedzę.

Pan Płoniewicz był eks-obywatelem ziemskim. Gdy dzieci musiały iść do szkoły, sprzedał folwark, kupując na przedmieściach Klerykowa dużą posesję z budynkami (ruderami). Zamieszkał w domu przypominającym wiejski dworek, zasiedlając w innych pomieszczeniach biedotę. Okna w jego domu wychodziły na park, w którym kiedyś Marcinek z kolegami strzelali z pistoletu. Radek polubił rodzinę Płoniewiczów. Choć otrzymywał skromne posiłki, to w głębi duszy był szczęśliwy. W klasie jeden kolega - Tynkiewicz bardzo mu dokuczał, przedrzeźniając jego prowincjonalną mowę, wyśmiewając się z jego ubioru i butów. Pewnego razu szykanowany chłopiec nie wytrzymał ciągłego upokorzenia i pobił Tynkiewicza na oczach kolegów i pana Nogackiego. Wówczas dyrektor gimnazjum natychmiast wydalił Radka ze szkoły, karząc skreślić z listy uczniów. Chłopiec był wstrząśnięty: „- Już po wszystkiem... - wymówiły jego omdlałe wargi. Jak błędny zbliżył się do muru zamykającego podwórze i siadł na kamieniu, który tam leżał. Był to długi, ociosany głaz piaskowca. Spoczywał na tem miejscu pewno od wieków, a przynajmniej od czasu założenia konwiktu przez ojców Jezuitów. W bliskości znać było wybornie udeptane mety do gry w extrę. Dziedziniec był w owej chwili pusty. Wiatr jesienny huczał w nagich konarach kasztanów, zwisających nad murem, garnął na kupę zeschłe, skurczone, ceglaste i żółte liście, strzępki zagryzmolonych papierów i miótł je wirem pospołu ze śmieciami w róg dziedzińca. Jędrek oparł się plecami o ścianę, wyciągnął nogi, a długie ręce zwiesił między kolanami tak bezwładnie, że prawie dotykały ziemi. Głowa jego opadła na piersi. Zanadto niespodziewanie roztrącił go ten przypadek, zbyt szybko zdechły promienne nadzieje. Trza się wynosić z izby, rzec panu Płoniewiczowi, że już nie będę, zabrać manatki, książczęta i iść...”. Marcin Borowicz (uczeń szóstej klasy) – świadek całego zajścia – wstawił się u inspektora Zabielskiego za Radkiem, choć nie znał tego ucznia osobiście. Dzięki temu rada pedagogiczna zmieniał decyzję. Dyrektor warunkowo zawiesił karę, a chłopiec wrócił na lekcję. Łzy szczęści płynęły po jego twarzy.

Rozdział XIII

Borowicz chodził do szóstej klasy, do której dołączyli drugoroczni i „przybysze”. Większość chłopców była Polakami, lecz było tam też trzech Żydów i dwóch Rosjan. Klasa podzieliła się na dwie grupy. W pierwszej był Marcin, Rosjanie i Żydzi. Borowicz przed rokiem założył pod wpływem Zabielskiego koło, które przemieniło się obecnie w stronnictwo ugodowe literatów. Jego członkowie zbierali się w każdą niedzielą po nabożeństwie w mieszkaniu inspektora lub na jednej ze stancji u zamożnego kolegi. Dołączyli do nich koledzy z siódmej i ósmej klasy. Starsi wygłaszali samodzielnie napisane referaty polityczne twierdząc, że Polska to „dom niewoli”, że rozbestwiona szlachta morduje Rosjan. Pisali odezwy do Polaków, hymny na cześć Rosji. Inspektor Zabielskij osiągnął swój cel. Młodzież należąca do kółka literackiego zniechęciła się do wszystkiego, co polskie, do rzeczy „ojczystych”, o istnieniu których nie mieli pojęcia. W tej grupie byli donosiciele i lizusy.

Pozostała część uczniów klasy szóstej nazwała się partią wolno-próżniacką. Byli wśród niej leniwi synowie szlachciców i ludzi zamożnych, oszukujący pedagogów, ciągle zabawiający się w karnawale, uczęszczający na maskarady z aktorkami, które akurat były ze spektaklem w Klerykowie. Wypożyczali za pieniądze od znajomego oficera konie i nocą galopowali po polach. Nie lubili literatury, nauki, za to tworzyli zgraną grupę przyjaciół. Mimo ciągłych inspekcji i rewizji, nigdy nie donieśli na siebie nawzajem. Czas spędzali także na grze w karty, najczęściej nocą w domu Antosia (syna lekarza) na pieniądze. Wymykali się tam, choć kontroli na stancjach nie wolno było opuszczać. Kłamali wówczas, że idą do teatru lub na bal dla dzieci.

W bibliotece szkolnej mimo ogromu polskich książek, profesorowie pilnowali, by czytano tylko literaturę rosyjską w oryginale. Jeden kolega przyniósł raz ze zbioru wuja rosyjski przekład Historii cywilizacji w Anglii. Wszyscy przeczytali pozycję. Borowicz także w ostatnim czasie często oddawał się lekturze. Mieszkał teraz na stancji u „czarnej pani” z zamożniejszymi kolegami ostatnich klas. Był korepetytorem dwóch chłopców. Został ateistą (nie wierzył w istnienie Boga). Owa książka zrobiła na nim ogromne wrażenie, była przedmiotem wielu dyskusji.

Rozdział XIV

Marcin chodził do siódmej klasy. Przybyło do niej pięciu drugorocznych. Wśród nich był Tomasz Walecki – siedemnastoletni chłopak, nazywany „Figą”. Był mały, chudy. Powtarzał klasę przez złe zachowanie, choć był prymusem. Kłócił się z nauczycielami, broniąc swych racji. Miał kilka sióstr. Matka była właścicielką sklepu i nieustannie kontrolowała syna. Cała rodzina wyznawała wiarę katolicką. Tomasz prześcigał kolegów w każdej dziedzinie, jednak nie należał do „literatów”.

Kostriulew, wykładający historię, zagorzały rusyfikator na lekcjach poruszał tematy bolesne dla młodzieży polskiej. Czytał im przeróżne skandale o upadku Polski. Pewnego razu przytaczał fragmenty jakiejś książki o konfiskacie wielkiego klasztoru żeńskiego w okolicach Wilna. Wynikało z tego, że gdy zakonnice katolickie opuściły klasztor, w podziemiach znaleziono trumienki z martwymi noworodkami. Wówczas wzburzony Walecki wstał i powiedział, że jest katolikiem: „- Ja nie chcę słyszeć tego, co pan czytasz! - krzyknął na cały głos. - Tego niema w kursie, a zresztą jest to potwarz i nędzny fałsz! Nędzny fałsz! Ja w imieniu całej klasy...”.

Kostriulew, usłyszawszy te słowa, opuścił klasę, a po chwili powrócił z całym sztabem pedagogów i dyrektorem na czele. Ten ostatni zapytał uczniów, czy upoważnili Tomasza w imieniu całej klasy do buntu i protestu. Gdy Marcin i inni zaprzeczyli, tylko jeden Rutecki przytaknął. Obydwu chłopców wyprowadzono z klasy. Zrobiło się głośno. Wezwano matkę Tomasza, po chwili trzech stróżów z woźnym wlekło chłopca do izby zwanej „zapasową”.

Rutecki powrócił do klasy i powiedział kolegom, że otrzymał karę „długiej kozy”, a Walecki miał za zgodą matki dostać „rózgi”, w zamian za wypędzenie z wilczym biletem.

Tomasz wrócił do izby podczas następnej lekcji. Był zbity i obolały. Gdy spojrzał na Borowicza, ten zadrżał pod wpływem tego wzroku.

Rozdział XV

Po Bożym Narodzeniu do klasy dołączył nowy uczeń – Bernard Zygier, którego wydalono z warszawskiego gimnazjum za „nieprawomyślność”. Przyjęto go do Klerykowa dzięki specjalnemu zezwoleniu kuratora, z którym rozmawiała „ważna figura ze świata wielkiego” Chłopiec zamieszkał u pana Kostriulew. W szkole pilnowano go, nie mógł się także z nikim spotykać poza murami placówki. Dyrektor, inspektor i nauczyciele ciągle rewidowali jego tornister.

Bernard miał osiemnaście lat, średni wzrost, krępą budowę ciała. Nigdy nie zdradzał strachu czy złości. Nie miał problemów w nauce: „Głowacze klasy siódmej już po kilku lekcjach spostrzegli, że Sieger wszystko „kapuje”. Robił przykłady matematyczne niezbyt lotnie, ale bystro, tłumaczył Disputationes tusculanae Cycerona powoli, ale samoistnie, pisał ćwiczenia literackie i „logiczne” na cztery, - słowem był to dobry uczeń”.

Po zakończonych lekcjach wracał do mieszkania. Kostriulew chodził z nim po zakupy i na spacery. Dopiero po miesiącu pobytu w nowej szkole Zygier otrzymał zgodę na uczestnictwo w lekcjach języka polskiego. Na pierwszej lekcji, prowadzonej przez Sztettera, wezwano go do przeczytania wiersza z książki profesora ówczesnego rosyjskiego uniwersytetu w Warszawie – Wierzbowskiego. Pozycja ta była zbiorem wypisów z dzieł pisarzy polskich, które jednak nie przybliżały wielkości i bogactwa polskiej literatury. Chłopiec wykonał polecenie, dokonał po polsku rozbioru gramatycznego i logicznego całego wiersza, czym zdziwił niebywale prowadzącego zajęcia. Zaczęli rozmawiać o literaturze polskiej, której Zygier dużo czytał w Warszawie. Chłopiec przybliżył biografię Mickiewicza, a potem – stając na środku klasy – zaczął głośno recytować Redutę Ordona, zmieniając skalę głosu i gestykulując: „Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, Gdy poselstwo francuskie twoje stopy liże, Warszawa jedna mocy twej urąga! Podnosi na cię rękę (…) nieraz widziałem Garstkę naszych, walczącą z Moskali nawałem, Gdy godzinę wołano dwa słowa: - pal! nabij! Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi, A wciąż grzmi rozkaz wodzów, wre żołnierza czynność, Nakoniec bez rozkazu pełnią swą powinność, Nakoniec bez rozwagi, bez czucia pamięci Żołnierz, jako młyn palny, nabija, grzmi, kręci Broń od oka do nogi, od nogi - na oko... Aż ręka w ładownicy długo i głęboko - Szukała... Nie znalazła... I żołnierz pobladnął, Nie znalazłszy ładunku, już bronią nie wtadnął I poczuł, że go pali strzelba rozogniona I puścił ją i upadł... Nim dobiją, skona (...)”.

Zebrani do tej pory na lekcjach języka polskiego znudzeni drzemali lub odrabiali zaległości. Teraz pierwszy raz, z zaciekawieniem i w ciszy, przysłuchiwali się, stojąc wyprostowani. Profesor kazał Tomaszowi Waleckiemu sprawdzić, czy nikt ich nie podsłuchiwał z korytarza. Z jego bladej twarzy spływały łzy.

Marcin również słuchał recytacji w skupieniu: „Serce Marcina szarpnęło się nagle, jakby chciało wydrzeć się z piersi, ciałem jego potrząsało wewnętrzne łkanie. Ścisnął mocno zęby, żeby z krzykiem nie szlochać. Zdawało mu się, że nie wytrzyma, że skona z żalu.”. Przypomniał sobie historię powstańca, usłyszaną niegdyś od Nogi w Gawronkach.

Rozdział XVI

Marcin chodził do ósmej klasy. W Klerykowie znajdowała się olbrzymia posesja należąca do Żyda. Wcześniej mieściła się tam fabryka „Starego Browaru”. Została przerobiona na mieszkania przez nowego właściciela. Okinawa były małe, sienie jak pieczary, ze ścian odpadał tynk. Podwórze było brukowane, a wkoło rosły ogrody. Z jednej strony płynęła gnijąca rzeczułka, a trzy pozostałe otaczały mury z bramami. Ponad kanałem stał „drewniany parkan na podmurowaniu wiszący nad rzeką”. Brzegami kanału biegła błotnista uliczka, którą można było przebyć tylko w długich kaloszach, by uniknąć zamoczenia.

W tym domu w oficynie na pięterku mieszkał z rodzicami, rodzeństwem, ciotką Matyldą i starą babką kolega Marcina z klasy ósmej – Marian Gontala. Nazywano go „Mańkiem”. Jego ojciec był urzędnikiem w Izbie Skarbowej. Rodzina zajmowała trzy izby i kuchnię. Maniek z dwoma braćmi (uczniami niższych klas) mieszkał w pokoiku na „górce” (strychu). Od piątej klasy utrzymywał się z korepetycji i pomagał finansowo rodzicom. Pokoik na strychu miał żelazny piecyk i małe okienko z widokiem na przedmieście Klerykowa. Gdy Marian o godzinie dwudziestej drugiej wracał do domu z korepetycji, wówczas zbierali się u niego koledzy (wymykali się potajemnie ze swych stancji). Wieczorem bramy wokół posesji były zamykane, więc chłopcy na podwórze przechodzili tylko sobie znanym przejściem. Nazywali je „dziurą Efialtesa”.

Kładli na rzece deskę ukrytą w zaroślach, przechodzili przez nią. W parkanie była jedna deska ruchoma, odsuwali ją i już byli na posesji, a potem na „górce”. U Mańka spotykali się: Zygier, Marcin, Walecki, Radek (bardzo zaprzyjaźnił się z Zygierem). Zbiórki były potajemne (nauczyciele zakazywali przecież jakichkolwiek spotkań). Dzięki Bernardowi chłopcy zaczęli wszystko postrzegać inaczej. Czytali zakazaną literaturę polską, którą dostarczał Radek (u niego na stancji w izbie była szafka z książkami pana Płoniewicza). Poznawali utwory Mickiewicza. Borowicz przeczytał: „utwory Mickiewicza i Słowackiego, «Historja powstania listopadowego» M. Mochnackiego, mnóstwo pamiętników z r. 1831 i 63, broszury polityczne, wydanie pisarzy okresu Zygmuntowskiego, przekład Boskiej Komedji, dzieł Szekspira, powieści Wiktora Hugo, Balzaca i t. d., wreszcie dosyć utworów literatury «miejscowej» (…)”.

Gdy Borowicz przeczytał Dziady, nie był w stanie z nikim mówić. Uciekł do najbliższego lasu i błąkał się tam: „pożerany przez nieopisane wzruszenie (…)Poezja i literatura epoki Mickiewicza odegrała w życiu Marcina rolę niezmiernie kształcącą. Przechodził wśród tych arcydzieł, jak przez chłostę, jak między szeregami osób, które na niego patrzały ze wzgardą. Dusza jego pod wpływem tej lektury mocowała się z własnemi błędami, ulepszała w sobie i ustaliła się raz na zawsze w kształt niezmienny, niby do białości rozpalone żelazo, rzucone w zimna wodę”.

W każda niedzielą Zygier prowadził również potajemne zebrania u Mańka, na które jedna osoba musiała przedstawiać przygotowaną rozprawkę o przeczytanej książce. Następnie rozpoczynała się dyskusja. Uczono się także bieżących przedmiotów szkolnych. Dołączyli do nich nawet wolno-próżniacy, choć wypracowania z literatury polskiej budziły w nich „abominację” (wstręt).

Był początek kwietnia. Chłopcy umówili się u Mańka na pierwszą wieczorną bibkę. Syn kupca miał dostarczyć wino z piwnicy ojca. Marcin po zakończonych korepetycjach, wieczorem idąc na spotkanie, ujrzał w pobliżu posesji skradającego się Majewskiego, któremu ktoś doniósł o zebraniach. Borowicz ukrył się więc w gąszczu parku i obserwował. Tymczasem profesor przeszedł kładkę i nie mógł znaleźć przejścia w parkanie. Wówczas Marcin przeciągnął kładkę na swą stronę, uniemożliwiając powrót pedagoga. Majewski znalazł się w pułapce. Za plecami miał rzekę (bez kładki), a przed sobą parkan bez przejścia. Widząc, że ktoś zabrał deskę, zaczął prosić intruza o jej zwrot, oferując dziesięć rubli. Chciał zawrócić, lecz nie miał jak. Nie rozpoznał Borowicza w ciemnościach, który obrzucił go błotnymi kulami. Majewski, brudny i upokorzony, przeszedł rzeczkę w bród. Gdy stanął na brzegu, szybciutko oddalił się w stronę ulicy, a Marcin natychmiast położył kładkę z powrotem na rzeczce, przeszedł dziurę w parkanie i powiadomił kolegów zebranych u Mańka (już pili wino) o zajściu. Chłopcy rozeszli się do domu, obawiając się rewizji.

Około godziny dwudziestej czwartej Majewski (przebrany w czyste ubranie) wrócił na to samo miejsce z dwoma strażnikami. Ujrzeli leżącą na swym miejscu kładkę, lecz dziury w parkanie nie udało się im znaleźć.

Rozdział XVII

Po Wielkanocy ósmoklasiści przygotowywali się do egzaminów maturalnych. Marcin uczył się z Zygierem, lecz od pewnego czasu był zauroczony pewną dziewczyną „Birutą”. Biruta miała naprawdę na imię Anna, a na nazwisko Stogowska. Była jedną z najlepszych uczennic gimnazjum żeńskiego w siódmej klasie. Jej ojciec był wojskowym lekarzem, a zarazem największym karciarzem i łobuzem w Klerykowie. Kursy medyczne ukończył w akademii chirurgicznej w Petersburgu. Ożenił się z córką „czynszownika”, u którego wynajmował pokój. Po studiach otrzymał etat przy pułku piechoty w Klerykowie. Miał trzech synów w gimnazjum męskim i tyle samo córek w gimnazjum żeńskim. Najstarszą z nich była Anna. Dzieci po prawosławnej matce ochrzcił pop.

Żona Stogowskiego była niegdyś prawosławną Rosjanką. Ze względu na miłość do męża nauczyła się języka polskiego, poznała historię tego kraju, by po latach stać się zagorzałą Polką. Żaden urzędnik rosyjski nie miał prawa przekroczyć progu jej domu. Zerwała nawet więzy ze swą rodziną, wypowiadając swej nacji „wojnę scytyjską”.

Nie było w Klerykowie drugiej takiej „obywatelskiej” kobiety. Gdy jej mąż zaczął pić, czuła, że z racji swych korzeni jest przyczyną jego moralnego upadku. Nie mogła się pogodzić się z tym, że gdy stałą się Polką, jej dzieci nadal próbowano rusyfikować. Życie stało się dla niej męczarnią. Zmarła w wieku trzydziestu paru lat na zapalenie płuc, osierocając nastoletnią Annę.

Po śmierci matki Anna przejęła wartości życiowe, przekazane przez nieboszczkę. Dziewczynką była jej największą powiernicą. Zajęła się domem, opiekowała rodzeństwem: „Czuwała nie tylko nad ich pokarmem i nauką, ale także robiła to samo co matka, to jest uczyła ich nienawiści do ducha moskwicyzmu.”. Koleżanki nazwały ją „Biruta”, gdyż nigdy nie uśmiechała się do chłopców, przysięgając pozostać dziewicą. W szkole buntowała się przeciw chodzeniu do cerkwi i byciu Rosjanką. Choć ojciec namawiał ją do posłuszeństwa, nie chciała się przystosować. Wielokrotnie grożono jej wydaleniem ze szkoły. Była nieufna, milcząca i zamknięta w sobie.

Marcin pierwszy raz ujrzał Annę jeszcze w zimie. Szła wówczas do cerkwi. Chłopak zakochał się od pierwszej chwili. Potem nie mógł jej spotkać, gdyż przez domowe obowiązki nie chodziła do koleżanek. Gdy pewnego dnia dostał od znajomej z siódmej klasy sztambuch (pamiętnik), znalazł tam wpis dziewczyny: „Ach, kiedyż wykujem, strudzeni oracze, Lemiesze z pałaszy skrwawionych? Ach, kiedyż na ziemi już nikt nie zapłacze Prócz rosy łąk naszych zielonych?...» U dołu stronicy mieścił się następując przypisek: «Droga moja, jeżeli kiedy spojrzysz na tę kartkę i odczytasz niniejszą piosenkę Mieczysława Romanowskiego, wspomnij o «Birucie» i myśl o niej ze współczuciem».”. Natychmiast wyrwał i ukradł tę kartkę, trzymając od tej pory w swych książkach. Często rankiem chodził pod jej dom, w nadziei na przypadkowe spotkanie. Trwało to bardzo długo. Dopiero na wiosnę mu się udało. Anna siedziała wówczas na ławce w parku i czytała książkę. Chłopiec dosiadł się, a gdy odeszła, nie mógł spać przez kilka nocy, rozmyślając: „Trza było skazać na śmierć tę miłość, od której serce pęka, jakby zbielałem w ogniu żelazem wypalić wszystko aż do ostatniego wspomnienia. Postanowił zacząć tę pracę od chwili bieżącej, dźwignąć niezwłocznie katuszę: unikać widoku «Biruty». Gdy upłynęła trzecia noc od ostatniej «schadzki» nie poszedł do parku. Ranek spędził w lesie. Leżał tam twarzą do ziemi, jak człowiek śpiący w letargu i przywalony ziemią mogiły. Ciało jego nie czuło głodu ani pragnienia, zimna ani bólu. W głowie miał taką nicość, jakby mu ją przed chwilą rozwaliła bomba. Tylko w głębokości serca tlało, niby płomyk, cierpienie zranionej duszy. Czasem blask jego pełgał żywiej i oblekał się w formę przysięgi: gdybyś kiedy we śnie poczuła, że oczy moje już nie patrzą na ciebie z miłością, wiedz, żem żyć przestał...”. Pewnego dnia przyszła, gdy przycupnął w parku, pojawiła się, usiadła obok. W chwili, gdy ich oczy się spotkały: „Marcin wysyłał do niej w spojrzeniu całą swoją duszę, tysiące słodkich nazw, dzieje rozmyślań, tęsknot, żalów, błagał ją w myśli, jak ginący z pragnienia o jedną kroplę wody. I oto po długim czasie te powieki zwolna się usunęły. Oczy «Biruty» zwyciężone i bezładne przywitały miłosne wejrzenie. Na ustach jej błąkał się uśmiech niewypowiedziany: ni to strach, ni wstyd, ni rozpacz...W tym uścisku spojrzeń przetrwali nadziemskie chwile.”. Choć nie wypowiedzieli słowa, to widać było, że są szczęśliwi.

Rozdział XVIII

Marcin zdał egzaminy pisemne i ustne. Otrzymał świadectwo ukończenia gimnazjum, zdjął szkolny mundur. Zamierzał zacząć studia na warszawskim uniwersytecie. Wakacje spędził w Gawronkach, doglądając żniw i sianokosów. Jego ojciec bardzo podupadł na zdrowiu.

We wrześniu młody Borowicz przyjechał na kilka dni do Klerykowa. Spotkał panią Przepiórowską, która zaprosił go na kawę. Podczas rozmowy żaliła się, że dyrektor placówki Kriestobriadnikow zamknął jej stancję. Powodem tej decyzji był jej katolicyzm. Sprzedała zatem meble i wraz z rodziną szukała mniejszego mieszkania.

Przebywał u niej akurat Symonowicz. Jego kolega Grzebicki już nie żył. Rzekł, że internaty to dobra rzecz: „środek do zaprowadzenia wzorowej karności, należytego rygoru, ale…”. Marcin mu odpowiedział: „- Ależ tak, moskwicyzmu... (…) Nietylko w klasie, ale i w domu będą uczniowie zmuszeni do mówienia ciągle po rosyjsku. Społeczeństwo nie daje nam przecież żadnych środków ratunku...”. Nie chcąc dalej sprzeczać się z radcą, wyszedł.

Udał się pod dom Biruty, której nie widział od czasu owego spojrzenia. Zdziwił go widok pustego mieszkania Stogowskich. Od staruszki w bramie dowiedział się, że rodzina pięć tygodni temu wyjechała w głąb Rosji, gdzie lekarz otrzymał lepszą posadę. Panna Anna opuszczała kraj z płaczem. Borowicz był zdruzgotany. Poszedł do parku, usiadł na pamiętnej ławce. Wyjąwszy z kieszeni kartkę z wpisem Anny, którą ukradł niegdyś z pamiętnika: „Duszę jego gruchotała boleść tak głęboka, jakby trzymał na wargach rękawiczkę lub wstążkę wyjętą z trumny. Skąpy orszak myśli snuł się po jego rozbitym mózgu. Było ich coraz mniej, coraz mniej...”.

Nagle stanął przed nim Andrzej Radek, obecnie uczeń klasy ósmej. Ściskając mocno dłoń kolegi na powitanie, powiedział: „-Cóż ci to, Borowicz, cóż ci to?”. Marcin nie był w stanie rzec słowa: „nie mógł patrzeć, wyciągnął tylko rękę i wspomógł się na siłach, czując uściśnienie kościstej, a jakby z żelaza urobionej prawicy Radkowej”.

Streszczenie szczegółowe jako osobny artykuł · Plan wydarzeń

Bohaterowie: Marcin, Radek, Zygier i inniUczniowie, nauczyciele i rodzice. ok. 1 min
  • Marcin Borowicz: główny bohater, syn zubożałego szlachcica, który brał udział w powstaniu styczniowym, i Heleny. Jest jedynakiem, a rodzice robią wszystko, żeby mógł się uczyć. Na początku jest bierny i ulega wpływom rosyjskiej szkoły. Dojrzewa po lekcji polskiego u profesora Sztettera, po czytaniu Buckle’a i Mickiewicza oraz dzięki rozmowom z kolegami. Staje się świadomym Polakiem i buntuje się przeciw rusyfikacji.
  • Andrzej (Jędrek) Radek: syn biednego fornala z Pajęczyna Dolnego. Pieszo idzie do gimnazjum w Klerykowie, a naukę umożliwia mu guwerner, który się nim zajmuje. Uczy się, żeby „zostać kimś”, i musi pozbyć się chłopskich cech. To postać symboliczna: pokazuje, jak wysiłek jednostki zmienia życie, ale też jak drogo za to płaci.
  • Bernard Zygier (Sieger): uczeń siódmej klasy, Polak o niemieckich korzeniach, wyrzucony z gimnazjum w Warszawie za „nieprawomyślność”. Jest skryty i małomówny, a dla kolegów staje się przewodnikiem w poznawaniu prawdziwej historii Polski. Nauczyciele pilnują go i rewidują jego tornister.
  • Anna Stogowska „Biruta”: dziewczyna, w której zakochuje się Marcin. Marian Gontala uczestniczy w tajnych zebraniach młodzieży.
  • Rodzice Marcina: matka Helena, wyniszczona chorobą, poświęca wszystko dla syna i umiera w czasie wakacji. Ojciec Walenty, szlachcic po powstaniu styczniowym, ciężko pracuje na zubożałym folwarku w Gawronkach.
  • Nauczyciele: Wiechowski z żoną (gorliwi rusyfikatorzy z Owczar), Kostriulew, Kriestiobriodnikow i inni, a także profesor Sztetter, który pokazuje uczniom polską kulturę.

Marcin Borowicz · Andrzej Radek · Bernard Zygier · Pozostali bohaterowie

Czas, miejsce i budowaKielecczyzna pod zaborem i osiemnaście rozdziałów. ok. 1 min

Czas. Akcja zaczyna się w styczniu 1872 roku i obejmuje kilka lat dzieciństwa i młodości Marcina Borowicza, aż do egzaminu dojrzałości. To lata siedemdziesiąte XIX wieku, kilka lat po upadku powstania styczniowego, kiedy zaborca nasilił represje.

Miejsce. Akcja dzieje się na Kielecczyźnie pod zaborem rosyjskim. Marcin mieszka w rodzinnych Gawronkach, uczy się w szkole w Owczarach, a potem w gimnazjum w fikcyjnym Klerykowie. Ważne jest też Pajęczyn Dolny, wieś Andrzeja Radka. Żeromski zawsze pokazywał prowincję i jej zakamarki, które znają tylko mieszkańcy.

Kompozycja. Powieść ma osiemnaście rozdziałów i luźną budowę, ale uporządkowaną wokół jednej idei: rusyfikacji i obrony polskości. Główne wątki to dojrzewanie Marcina, historia Andrzeja Radka i losy młodzieży w rosyjskiej szkole. Narrator jest trzecioosobowy, a czasem opisy pokazują świat oczami bohatera, np. wieś rodzinną po śmierci matki.

Czas, miejsce, plan wydarzeń i kompozycja

Tytuł „Syzyfowe prace”Mit o Syzyfie i bezowocny wysiłek. ok. 1 min

Tytuł pochodzi z greckiego mitu o Syzyfie. Był on królem Koryntu i szczęściarzem, ulubieńcem bogów, ale zdradził ludziom tajemnicę Zeusa. Za karę musiał wtaczać na górę ogromny głaz, który zawsze spadał. „Syzyfowa praca” to więc praca bezowocna.

W powieści tytuł ma kilka znaczeń. Przede wszystkim chodzi o wysiłki carskich władz, które chcą wynarodowić polską młodzież, ale nic z tego nie wychodzi, bo uczniowie zachowują polskość. Syzyfową pracą jest też trud Andrzeja Radka, który wspina się po szczeblach edukacji, zmieniając się i zrywając z chłopskim pochodzeniem. Pierwotne tytuły powieści brzmiały „Wybawiciel”, a potem „Andrzej Radek” i „Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace”. Pisarz wybrał mit, żeby nadać opowieści symboliczny sens.

„Syzyfowe prace”: znaczenie tytułu

Dzieje tytułu powieści mają duże znaczenie dla poprawnego rozumienia jej założeń. Początkowo historia miała nosić tytuł Wybawiciel. Słodkowski, autor monografii książki, przyczynę takiej decyzji upatruje w fakcie, iż autor uczynił bohatera postacią niejako opatrznościową, zbawcą innych. Tytuł ten nie powtórzył się w kolejnej redakcji utworu. Obecny tytuł oparł pisarz na greckim micie, nadając mu tym samym znaczenie symboliczne. Syzyf był założycielem i królem miasta Eryfy (Korynt) oraz wielkim szczęściarzem. Zaskarbił sobie przychylność bogów, którzy często zapraszali go na swą górę Olimp, obdarzając ambrozją i nektarem. Sławę zawdzięczał jednak nie tylko tej przyczynie, lecz także sprytowi, przebiegłości i zuchwałości. Pewność, że jest ulubieńcem bóstw wkrótce jednak miała przestać mieć potwierdzenie. Gdy pewnego razu, po powrocie z góry bogów, wydał huczną ucztę - zdradził na niej śmiertelnikom jakąś tajemnicę Zeusa. Wówczas zagniewani władcy Olimpu zesłali go do Tartaru. Od tej pory zaczęły się zmagania bohatera mitu z bogami, których jednak w konsekwencji wielu przygód i ułożonych planów nie udało mu się przechytrzyć. Syzyf za swoje przewinienia został ukarany wtaczaniem ogromnego głazu pod stromą górę w ciemnościach Hadesu.

Znaczenie tytułu

Rusyfikacja i jej metodySzkoła jako narzędzie wynarodowienia. ok. 1 min
  • Tło historyczne: po powstaniu styczniowym (1863–1864) władze rosyjskie nasiliły represje: zsyłki, więzienia, konfiskaty majątków i wysokie podatki. Zlikwidowały też autonomię Królestwa Polskiego i zaczęły systematyczną rusyfikację, czyli narzucanie Polakom języka i kultury rosyjskiej, przede wszystkim w szkołach.
  • Język: lekcje prowadzono po rosyjsku, a polski był zakazany. Dzieci miały się uczyć kultury rosyjskiej i zapominać polską. Nauczyciele tacy jak Wiechowscy w Owczarach gorliwie to wdrażali.
  • Nadzór: szpiegowanie uczniów, donosy, rewizje na stancjach i w tornistrach. Zygiera pilnowano szczególnie, a inspektor i dyrektor stale sprawdzali jego rzeczy.
  • Zachęty: słodycze, nagrody i zaprzyjaźnianie się nauczycieli z uczniami miały osłabić ich polski patriotyzm i przywiązać ich do nowej kultury.
  • Opór młodzieży: mimo to uczniowie potajemnie czytają polskie książki, uczą się historii i organizują tajne zebrania. Dzięki temu powieść jest obrazem rusyfikacji i odporu młodych na tle bierności społeczeństwa.

Rusyfikacja ziem polskich w XIX wieku · Metody rusyfikacji młodzieży

Geneza i autobiografizmKielce, szkoła i własne doświadczenia pisarza. ok. 1 min

„Syzyfowe prace” to pierwsza powieść Stefana Żeromskiego. Pisarz oparł ją na własnych doświadczeniach z lat szkolnych w Kielcach i na obserwacji ludzi, więc Marcin Borowicz ma wiele wspólnego z autorem. Żeromski urodził się w 1864 roku w Strawczynie, a jego dzieciństwo przypadło na czasy po powstaniu styczniowym, gdy carat zaostrzył represje i nasilił rusyfikację. Rodzice opowiadali mu o historii Polski, a później studiował weterynarię w Warszawie, gdzie dojrzała w nim myśl o powieści o dzieciństwie i młodości.

Powieść ukazywała się w 1897 roku w „Nowej Reformie” pod pseudonimem Maurycy Zych. W 1909 roku Żeromski wydał ją jako „Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace” i cieszył się, że jest to opowieść tak prosta jak dziecięca. Książka łączy pamięć o własnych przeżyciach z sytuacją narodową Królestwa Polskiego. Zapowiada też tematy późniejszych dzieł pisarza.

Geneza i autobiografizm

Artyzm, język i stylGwara, zapożyczenia i przenośnie. ok. 1 min
  • Prostota: Żeromski sam pisał, że jest to opowieść „prosta jak dziecięca”, i właśnie ta prostota jest jedną z jej cech. Krytycy mówili o powieści-dokumencie, która jest też dziełem sztuki, i o „poemacie o młodości”.
  • Język: bogaty i zróżnicowany: język narracji i dialogi, gwara chłopska (np. u Andrzeja Radka), zdrobnienia i frazeologia. Szczegółowa morfologia i składnia pokazują, jak różnie mówią bohaterowie.
  • Zapożyczenia: z łaciny (np. przy tłumaczeniu Cycerona na lekcjach) i z rosyjskiego, które oddają atmosferę szkoły pod zaborem.
  • Przenośnie i porównania: liczne i obrazowe, np. opisy rodzinnej wsi, które odbijają uczucia bohatera po stracie matki.
  • Kompozycja: luźna, ale uporządkowana. Wszystkie sceny służą dwóm głównym wątkom: dojrzewaniu Marcina i losom Radka.

Artyzm, język i styl

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Syzyfowe prace”?

Stefan Żeromski. To jego pierwsza powieść, wydana w 1897 roku w „Nowej Reformie” pod pseudonimem Maurycy Zych.

O czym jest powieść?

O dojrzewaniu Marcina Borowicza w rosyjskich szkołach na Kielecczyźnie i o rusyfikacji polskiej młodzieży. Bohater z biernego ucznia staje się świadomym Polakiem.

Ile rozdziałów mają „Syzyfowe prace”?

Osiemnaście. Pigułka ma po jednym akapicie na każdy rozdział.

Co znaczy tytuł „Syzyfowe prace”?

Pracę bezowocną, jak wtaczanie głazu na górę przez Syzyfa. W powieści to wysiłki caratu, który chce wynarodowić Polaków.

Kim jest Andrzej Radek?

Chłopskim synem, który z wielkim trudem dostaje się do gimnazjum. Na końcu wyciąga pomocną dłoń do załamanego Marcina.

Gdzie dzieje się akcja?

W Gawronkach, Owczarach i fikcyjnym Klerykowie, wzorowanym na Kielcach. Wszystko dzieje się pod zaborem rosyjskim.