Biblia: omówienie najważniejszych ksiąg i opracowanie
Biblia to zbiór ksiąg Starego Testamentu (podstawy judaizmu i chrześcijaństwa) i Nowego Testamentu (podstawy chrześcijaństwa), pisanych od XIII wieku p.n.e. do początku II wieku n.e. Jest źródłem archetypów, toposów i motywów w kulturze europejskiej, dlatego uczeń musi znać jej najważniejsze księgi, bohaterów i gatunki. Ta strona zbiera omówienia ksiąg najczęściej pojawiających się w szkole.
Biblia w pigułce
- Autorzy: nieustaleni; Pięcioksiąg tradycyjnie przypisuje się Mojżeszowi, Księgę psalmów królowi Dawidowi, a Nowy Testament czterem ewangelistom i św. Pawłowi.
- Czas powstania: Stary Testament od XIII do I wieku p.n.e., Nowy Testament od I do początku II wieku n.e.
- Polskie przekłady: Biblia królowej Zofii, Biblia ks. Wujka, Biblia Tysiąclecia.
- Gatunki: pieśń, psalm, przysłowie, modlitwa, przypowieść, ewangelia, alegoria, kazanie, list, lamentacja, wizja i inne.
- Znaczenie: dla wierzących Słowo Boże, dla badaczy tekst literacki, a dla kultury źródło motywów.
Opracowanie lektury
Stworzenie świata i człowieka (Księga Rodzaju)
Biblia to dzieło, które powstawało przez wiele setek lat, dlatego zawiera w sobie mądrość wielu pokoleń ludzi. Od początku człowiek zadawał sobie pytanie o powstanie świata, a także o sens istnienia zła. Pierwsza biblijna księga stara się poruszyć te problemy odwołując się do przekazów ustnych, które zrodziły się wśród ludu. Opisy stworzenia świata i człowieka odnajdziemy w pierwszej księdze Tory, czyli „Księdze Rodzaju” (Genesis). W „Biblii Tysiąclecia” znajdziemy dwa opisy stworzenia człowieka. Pierwsze opowiadanie jest młodsze i wywodzi się z tradycji kapłańskiej (Rdz 1, 1-2, 4a) zaś drugie należy do tradycji jahwistycznej. Każdy z tekstów powstał w innej epoce, oba zostały połączone w jedną całość.
Pierwsze to opowiadanie, bardziej teologiczne i abstrakcyjne, należy zestawić z drugim (Rdz 2,4-25), bardziej obrazowym i konkretnym. Stanowi podzielony na rytmiczne strofy poemat. Kolejne części odpowiadają kolejnym dniom stworzenia świata podczas których Bóg powołuje do istnienia elementy rzeczywistości otaczające człowieka. Liczba siedmiu dni nawiązuje do symbolicznej liczby „siedem” oznaczającej doskonałość. Ramy „tygodnia pracy”, w jakie jest ono ujęte, mają za zadanie uzasadnić obowiązek świętowania szabatu. W prostej szacie literackiej tego opisu otrzymujemy doniosłe pouczenie: odwieczny i niezależny od materii Bóg jest bezwzględnym początkiem całego stworzenia, które jako pochodzące od Stwórcy jest dobre, a człowiek - jedyny w świecie widzialnym - nosi na sobie podobieństwo do Boga.
Opis stworzenia świata zaczyna się słowami: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami.” Pierwsze zdanie, niejako tytuł tekstu zawiera w sobie wszystko. „Niebo i ziemia” to Wszechświat. Wszystko zaś swój początek ma w Bogu – Jedynym, od którego wszystko otrzymuje swe istnienie. Jest to wyjątkowy Bóg w tamtych czasach – nie ma żadnej genealogii, żony, dworu, czym różni się od wszystkich innych ówcześnie wyznawanych bóstw. „Bezład i pustkowie” oznaczają pustkę przeraźliwą, to odpowiednik greckiego chaosu
W kolejnych dniach Bóg oddzielił światło od ciemności, powołał czas („I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą”), oddzielił też wody nad sklepieniem od wód pod sklepieniem, a trzeciego dnia oddzielił wody od lądu. Następnie nakazał ziemi wydać trawy i drzewa owocowe, powołał ciała niebieskie” Niechaj powstaną ciała niebieskie, świecące na sklepieniu nieba, aby oddzielały dzień od nocy, aby wyznaczały pory roku, dni i lata” (słońce i księżyc). Kolejne akty twórcze znamionują niezwykły porządek i zaplanowaną powtarzalność cyklu biologicznego (rośliny). Piątego i szóstego dnia Pan stworzył zwierzęta wodne i ptactwo, bydło, zwierzęta pełzające i dzikie zwierzęta.
Na koniec, szóstego dnia Bóg uczynił człowieka: „A wreszcie rzekł Bóg: «Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam. Niech panuje nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym, nad bydłem, nad ziemią i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi!» Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę.” Ludziom Bóg nakazał ciągłość biologiczną, rzekł: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się…” O wadze tego stworzenia świadczy liczba mnoga „uczyńmy”. Panowanie człowieka nad światem podkreślone zostało w dwóch wersach. Ma on panować jako namiestnik Boży, a z godnością tą łączy się wielka odpowiedzialność. Bóg stworzył „mężczyznę i niewiastę”, więc dopiero wspólnie są Jego uosobieniem. Są równi – każde z nich jest osobą a jednocześnie są komplementarni.
Pan Bóg przywołuje świat do istnienia z niebytu i nicości (Bóg rzekła „Niech się stanie… i stało się”). Nazywa kolejne wytwory, przywołuje je do istnienia słowem. Człowieka tworzy zaś na swój obraz i podobieństwo, a także przekazuje mu panowanie nad całą ziemią i przykazuje, by człowiek uczynił ją „poddaną sobie”. Wynika z tego, że człowiek jest najważniejszą istotą na ziemi i może przekształcać świat. Ma być także płodny i się rozmnażać. Stworzenie świata i człowieka trwa sześć dni, zaś siódmego dnia Stwórca odpoczywa, co wiąże się z odpoczynkiem w siódmy dzień tygodnia. Jednak odpoczynek ten powinno się utożsamiać ze świętowaniem, z radością z dzieła stworzenia, dlatego został pobłogosławiony i nazwany „świętym”. Siódmy dzień został uznany przez wierzących. Wspomina o nim także trzecie przykazanie Dekalogu. U katolików dniem świętym obchodzonym uroczyście jest niedziela, zaś u Żydów sobota (szabat).
Pierwszy opis stworzenia świata ma budowę hymniczną – wyraża uwielbienie dla Stwórcy za jego wielkie dzieło. Poszczególne fazy powstawania świata odpowiadają kolejnym dniom. Pojawiają się po każdym dniu powtórzenia: „I tak upłynął wieczór i poranek” oraz wyraz zadowolenia Boga z aktu stworzenia: „A widział Bóg, że były dobre”. Początek kolejnego dnia rozpoczyna się od słów „Bóg rzekł…” lub „A potem Bóg rzekł…”. Regularnie rozłożone powtórzenia, a także wyodrębnienie objętościowo podobnych fragmentów wzmacniają rytmiczność tekstu i skłaniają ku uznaniu hymnicznej struktury. Dzieło stworzenia zasługuje na najpiękniejszą pieśń pochwalną – kompozycja biblijnego tekstu jest więc zwarta, przepełniona wewnętrznym porządkiem, który jest konsekwentnie utrzymywany. Kosmogoniczny tekst jest przejrzysty i łatwy w odbiorze, mimo iż powstał setki lat temu. Podaje uproszczoną wersję powstania świata i człowieka. Tekst kończy się klamrą, powtórzeniem pierwszego zdania: „Takie są narodziny nieba i ziemi przy ich stwarzaniu”.
„Drugi opis stworzenia człowieka” jest starszy o czterysta lat (data powstania trudna jest do ustalenia – przyjmuje się okres od X/IX aż po VII wiek). Przybiera formę opowiadania należącego do tradycji jahwistycznej. Mówi o ulepieniu człowieka z gliny i tchnięciu życia w jego nozdrza. Kładzie nacisk na rzeczywistą pracę antropomorficznego Boga. Świadczą o tym takie czasowniki, jak: „uczynił”, „ulepił”, „zasadził”, „umieścił”. Przed stworzeniem człowieka nie ma nic – tylko pustynia.
Człowiek zostaje ulepiony z prochu ziemi. Motyw ulepienia człowieka z prochu ziemi lub gliny był często spotykany na Bliskim Wschodzie. Stworzenie należy rozumieć jako powołanie do istnienia mocą Bożego słowa. W tej opowieści człowiek także zostaje wywyższony. Ma za zadanie nazwać wszystkie istoty żywe, jednak nie znajduje wśród nich pomocy. Dla człowieka Bóg zasadził na pustynnej ziemi Ogród, a w nim „wszelkie drzewa miłe z wyglądu i smaczny owoc rodzące”. Człowiek miał pracować w Ogrodzie i korzystać z jego dobrodziejstw oprócz skosztowania owocu z drzewa dobrego i złego. Jednak Bóg stwierdził, że „nie jest dobrze, by człowiek był sam” i postanowił uczynić „odpowiednią dla niego pomoc”. Najpierw ulepił z ziemi zwierzęta i ptaki i przyprowadził je do człowieka, by nadał mu imiona – poznał i wziął za nie odpowiedzialność. Mimo wszystko „nie znalazła się pomoc odpowiednia”. Wówczas Bóg zesłał na człowieka sen i z wyjętego żebra stworzył niewiastę. W niej ma znaleźć swe dopełnienie, dlatego mówi: „Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała!”. Zwrot ten kładzie nacisk na równość kobiety i mężczyzny. Kobieta ma być dla niego pomocą, pozwolić mu w pełni realizować siebie i jest takim samym człowiekiem, jak on. Odtąd mężczyzna i kobieta mają stawać się „jednym ciałem”, „jedną istotą ludzką”.
Stwórca obdarza też człowieka wolną wolą. Zakazuje mu jednak skosztowania owocu z drzewa poznania dobra i zła. Obdarza człowieka miłością i zaufaniem, jest troskliwy i pragnie ufać człowiekowi. Możemy zatem z tych fragmentów odczytać wolę Boga – stworzenie szczęśliwego życia mężczyzny i niewiasty na ziemi w zgodzie z naturą, zjednoczonych ze Stwórcą, nieznających zła ani cierpienia oraz śmierci.
Księga HiobaCierpienie sprawiedliwego. ok. 5 min
„Księga Hioba” stanowi jedną z ksiąg Starego Testamentu. Datuje się jej powstanie między V a III w. p.n.e. Należy do ksiąg dydaktycznych, zwanych także mądrościowymi. Uważa się, że jej Prolog i Epilog są jej najstarszymi częściami – oba fragmenty zostały napisane prozą i stanowiły dawną opowieść o cierpiącym niewinnie Sprawiedliwym. Późniejszy autor „Księgi Hioba” nadał jej inny charakter, wybierając język poezji. Pomiędzy Prologiem i Epilogiem zawarł poemat o niezawinionym cierpieniu, będący niby wielką rozprawą ze sprawiedliwością Stwórcy. Rozpoczyna się skargą Hioba, następnie zamienia się w dialog Hioba z przyjaciółmi i kończy teofanią – spotkaniem Hioba z Bogiem. Wzoru dzieła należy poszukiwać w literaturze mądrościowej Bliskiego Wschodu, skąd wywodzi się dialogową formę niespotykaną nigdzie indziej w Biblii.
Księga Hioba ma charakter uniwersalny i odnosi się do bożego planu dla człowieka. Nie ma charakteru wywodu filozoficznego tak, jak to miało miejsce u filozofów greckich. Ukazuje natomiast boską tajemnicę cierpienia, wobec której wierny powinien podejść z pokorą i zaufaniem. Głównym jej problemem jest odpowiedź na pytanie człowieka o sens niezawinionego cierpienia. Forma literacka „Księgi Hioba” nie jest jednorodna. To fragmenty prozatorskie z poematem podzielonym na dwie części. Możemy w części poetyckiej wyróżnić różne rodzaje literackie: dyskusje i mowy, przypominające mowy sądowe, a także lamentacje. Podzielenie księgi na fragmenty wypowiadane przez różne osoby może przywodzić na myśl dramat, jednak nie jest to dramat w rozumieniu antycznym.
„Księga Hioba” opowiada o losach pobożnego, pokornego i sprawiedliwego sługi bożego – Hioba, który zamieszkiwał ziemię Us. Wiódł on szczęśliwe życie u boku żony i dzieci, a jego majątek pomnażał się. Miał siedem synów i trzy córki, a także wielkie stada owiec, wielbłądów, wołów, oślic oraz wiele sług. „Był najwybitniejszym człowiekiem spośród wszystkich ludzi Wschodu”.
Na skutek zakładu Boga i Szatana został poddany próbie swej wierności i oddania Stwórcy. Szatan twierdzi, że jeśli Hiob utracił by swe bogactwo i szczęście, odwróciłby się od Boga. Wkrótce tak się stało – utracił wszystko – bliskich i majątek, a dodatkowo zesłane zostały na niego choroby – jego ciało na skutek trądu staje się jedną raną. Hiob stracił też dobre imię, jednak nie zaczął złorzeczyć Bogu, co sugerowała mu żona. Wciąć powtarzał: „niech będzie imię Pańskie błogosławione”. Spotykamy go, gdy jako chory i opuszczony nędzarz opłakuje swój los siedząc w popiele. Przybywa do niego trzech przyjaciół, jednak nie odzywają się do niego widząc „że jego ból jest wielki”. Przyjaciele bohatera zalecają mu opamiętanie w wyrażaniu żalu i zaufanie w mądrość Stwórcy. Chcą go zmusić, by pojednał się z Bogiem, jednak bohater jest przekonany, że nigdy od Najwyższego nie odszedł, nie rozumie czym mógłby wobec Niego zawinić. Cierpienia Hioba były zupełnie niezawinione, choć jego znajomi odbierali je jako karę za popełnione grzechy. Bohater zadaje sobie pytania o przyczyny swych cierpień, a także przyczyny istnienia zła i nieszczęść na świecie. Milczenie Boga poddaje w wątpliwość jego długoletnią wierność. Odrzuca naciągane argumenty swoich rozmówców. W poczuciu niewinności odważa się mówić do Boga, a nawet oskarżać. Mówi, że Bóg otoczył go pustynią milczenia i ciemnością. Hiob skarżąc się na Boga, zarzucając mu skazę i brak logiki popełnia dwa błędy: zakładając sprzeczność w Bogu zmienia jego obraz tak, że Bóg przestaje być Bogiem, z kolei wciąż uznaje grzech za karę. Część tę kończy „Hymn o Mądrości” – krytyka mądrości ludzkiej, która może wiele, jednak nie potrafi odnaleźć Mądrości prawdziwej.
Osobą przemawiającą w księdze jest także Bóg. Odpowiada na skargi Hioba, a jego odpowiedzią jest teofania (objawienie się Boga). Wypowiada się w dwóch fragmentach: „Mądrość boża widoczna w świecie” oraz „Bóg panuje nad siłami zła”. Przemawia do Hioba bezpośrednio. Pokazuje swoją moc i sprawiedliwość, zachęca Hioba, by się z nim zmierzył. Pokazuje swą sprawiedliwość. Nie odpowiada na jego pytania, jednak przez swą obecność wszystko wyjaśnia. Hiob zaczyna rozumieć, że w Bożym działaniu jest wiele rzeczy niepojętych dla człowieka, a to co pozornie nie ma sensu może być częścią niezgłębionego sensu Stwórcy. Człowiek z pokorą uznaje wyższość Pana i składa mu hołd. Dostrzega swój grzech, który polega na niezbitym przekonaniu o własnej racji i o prawie do sądzenia innych, nawet Bóg do przyłaszenia sobie miejsca Boga w kierowaniu losami człowieka. Na koniec, w Epilogu, Bóg gani przyjaciół bohatera, którzy nieszczęścia go spotykające traktowali jako karę za grzechy, zemstę Boga na słabym człowieku. Ostatecznie nie odwraca się jednak przeciw Bogu, za co zostaje wynagrodzony. Mimo zwątpień, pretensji i rozterek pozostaje wierny Stwórcy. Jego majątek zostaje podwojony, jego rodzina odradza się, a on żyje jeszcze sto czterdzieści lat obserwując narodziny czterech kolejnych pokoleń swych potomków.
Opowieść o Hiobie porusza kwestię niezawinionego cierpienia i pokazuje, że jest ono nieodłączną częścią ludzkiej egzystencji. Każdy może spodziewać się cierpienia i nikt nie jest wolny od kary. Dobro człowieka nie zawsze spotyka się z nagrodą. Hiob do dziś pozostaje wzorem „męża sprawiedliwego”. Autor jednak nie pragnie rozwiązać problemu zła i cierpienia, ale zaprezentować wobec niego określoną postawę. Jedyną odpowiedzią na cierpienie może być, tak jak dla Hioba, spotkanie z Bogiem żywym.
Hiob zastanawia się nad swym losem, określa Boga jako zsyłającego udrękę na ludzi, zapowiada swoje odejście do Szeolu, podkreślając marność ludzkiej egzystencji. Pyta też Boga, dlaczego nie zgładzi jego grzechu. Jego wypowiedź bogata jest w środki stylistyczne – pytania retoryczne, porównania, wykrzyknienia. Jest niczym mędrzec i filozof poruszający problem ludzkiego losu na ziemi i ziemskiego przemijania:
Człowiek zrodzony z niewiasty
ma krótkie i bolesne życie,
wyrasta i więdnie jak kwiat,
przemija jak cień chwilowy;
Hiob ma pewność, że jego życie jest w pełni zależne od Boga. Mimo że nie czuje się winny, pokutuje padając przed Stwórcą na twarz. Wie, że Najwyższym jest Bóg i tylko mu może zaufać. Jest symbolem niezłomnej postawy i godności człowieka w chwili próby. Godzi się na cierpienie, bo jest przekonany o boskiej potędze, nieomylności i mądrości. Nie można traktować cierpienia jako kary za grzechy. Zagadnienie niezawinionego cierpienia ma charakter uniwersalny, podobnie jak wymowa „Księgi Hioba”.
Księga KoheletaMarność nad marnościami. ok. 3 min
„Księga Koheleta” jest częścią Starego Testamentu pochodzącą najprawdopodobniej z końca III lub początku II w. p.n.e.. Należy do ksiąg mądrościowych (dydaktycznych). Zawiera uniwersalne przesłanie dotyczące sensu ludzkiego życia. „Kohelet” to nie imię autora, ale nazwa sprawowanej przez niego funkcji mędrca „przemawiającego na zebraniu” (Ekklesiastes). Głównym zagadnieniem utworu jest kwestia przemijania. W treści pojawia się często motyw vanitas vanitatum - marności nad marnościami i przekonanie, że wszystko co ziemskie jest marnością. Człowiek nie jest w stanie osiągnąć trwałego szczęścia, powinien jednak zachować umiar i roztropność i cieszyć się życiem, które jest darem Boga.
Mottem do rozważań o sensie ludzkiego życia są słowa: „Marność nad marnościami, powiada Kohelet, marność nad marnościami – wszystko marność”. Możemy dowiedzieć się, że Kohelet był mędrcem, który poświęcał się zagadnieniom filozoficzno-religijnym, nauczał też „sztuki życia”, posługiwał się w swych wywodach fikcją literacką. Słowa o „marności” powracają w utworze niczym refren (pojawiają się dwudziestokrotnie). Autor rozmyśla nad sensem ludzkiego życia i drogą człowieka do szczęścia. Twierdzi, że nie są w stanie go przynieść ani bogactwa, ani rozkosz, ani mądrość. Starania człowieka o lepszą egzystencję nie mają sensu. I tak wszystkich spotka śmierć. Z życia radzi korzystać z umiarem.
Kohelet wyznaje wiarę w Boga – stworzyciela wszechrzeczy. To on stworzył człowieka i to on będzie go sądził. Należy odczuwać lęk przed Bogiem i przestrzegać jego przykazań, bo Pan widzi wszystko – zarówno dobro, jak i zło. Ludzkie przemijanie jest nieodzowne, a człowiek nie jest w stanie poznać boskich zamiarów i planów wobec wszystkiego co żyje. Ludzka mądrość jest zbyt słaba, by przeniknąć zamiary Stwórcy. Oprócz stwierdzenia o „marności wszystkiego autor „Księgi Koheleta” często powtarza: „wszystko marność i gonienie za wiatrem” oraz „nic nowego pod słońcem”, które świadczą o przemijalności i powtarzalności tego, czego udziałem jest człowiek. Starania o dobra doczesne i mądrość są poddane krytyce – człowiek i tak nie zrozumie sensu życia.
„Księga Koheleta” wyraża także przekonanie, że wszystko na ziemi ma swój czas wyznaczony przez Boga. Porządku świata istniejącego od czasów stworzenia nie sposób zmienić. Przemijanie jest wpisane w ludzką egzystencję i boski ład (Wszystkie rzeczy mają czas, a swym zamierzonym biegiem przemija wszystko pod słońcem). Autor poprzez zastosowanie antynomii i elips wymienia rzeczy, które mają swój czas:
Jest czas rodzenia i czas umierania,
czas sadzenia i czas wyrywania tego, co zasadzono,
czas zabijania i czas leczenia,
czas burzenia i czas budowania,
czas płaczu i czas śmiechu,
czas zawodzenia i czas pląsów,
czas rzucania kamieni i czas ich zbierania,
czas pieszczot cielesnych i czas wstrzymywania się od nich,
czas szukania i czas tracenia,
czas zachowania i czas wyrzucania,
czas rozdzierania i czas zszywania,
czas milczenia i czas mówienia,
czas miłowania i czas nienawiści,
czas wojny i czas pokoju.
Porządek opisywany przez autora dotyczy zarówno człowieka w wymiarze jednostkowych, jak i globalnym (czas wojny i pokoju). Ogólne reguły odnoszące się do zaplanowanego czasu są dla wszelkich spraw takie same, jednak przekraczają zdolności intelektualne człowieka – zna je tylko nieprzenikniony Bóg. Jednak mimo całego swego pesymizmu autor wspomina, że należy „weselić się, a czynić dobrze za żywota swego”. Należy cieszyć się życiem i odpoczywać po codziennych trudach, mając na uwadze, że wszystko zaplanował Bóg. Zanim przyjdzie dla człowieka kres ma korzystać z czasu „śmiania”, „tańcowania” i „miłowania”, jednak ma czynić to z umiarem przestrzegając zasad moralnych. Dla każdego nadejdzie czas sądu bożego.
Pieśń nad PieśniamiBiblijny poemat o miłości. ok. 5 min
Tytuł „Pieśń nad pieśniami” oznacza pieśń najwspanialszą i najdoskonalszą, będąca ponad wszystkie inne. Tradycja przypisuje autorstwo pieśni królowi Salomonowi, jednak datuje się ją na pierwszą połowę IV w. p.n.e. (lub nawet III w. p.n.e.). Wskazuje na to wiele zapożyczeń z języka aramejskiego. Można je analizować jako tekst religijny – alegorię miłości Stwórcy do duszy ludzkiej, bądź Boga do Izraela (później interpretowano go jako zapis miłości Chrystusa do Kościoła), ale także skupić się na warstwie literackiej, ponieważ w jako jedynej w całej Biblii nie ma w niej mowy o Bogu.
W tradycji żydowskiej należy ona do tzw. Megillot, Pięciu Zwojów, czytanych w czasie pięciu najważniejszych świąt żydowskich. Badacze literatury uważają ten tekst za przykład wybitnej hebrajskiej liryki miłosnej, którą można traktować jako zbiór pieśni erotycznych lub weselnych. „Pieśń nad pieśniami” uważa jest za zbiór wielu pieśni, a nie jednolity poemat, jednak ich podział nastręcza wiele trudności. W sensie dosłownym utwór mówi on o miłości Oblubieńca i Oblubienicy. Przypuszcza się, że „Pieśń…” mogła być pieśnią weselną. Poprzez swą wieloznaczność „Pieśń nad pieśniami” wymaga pogłębionej analizy, związanej z odczytaniem alegorycznej warstwy utworu. Jest także „jedną z ksiąg świętych najbardziej używanych w liturgii i najczęściej komentowanych”.
Najstarszy w literaturze światowej poemat miłosny opisuje miłość Oblubieńca i Oblubienicy we wszystkich jej przejawach. Dwoje młodych wyśpiewują wzajemną miłość. Tłem dla uczucia dwojga młodych jest ogród, w którym występują kwiaty, owoce i zwierzęta. Związek dwojga dotyka i radość i rozpacz, mowa jest także o tęsknocie, oczekiwaniu i zauroczeniu drugą stroną – walorami duchowymi i fizycznymi. Pieśń miłosna została oparta na dialogu dwojga kochanków, którzy nie mogą żyć bez siebie. Wciąż zbliżają się do siebie i oddalają, a ich uczucie odpowiada temu, co czuje dwoje zakochanych osób. W końcu łączą się w doskonałym spełnieniu. W ich języku dominują namiętne wyznania, zmysłowe obrazy, wzajemny zachwyt nad sobą, a nieraz nawet przekomarzanie. W utworze dominuje styl obrazowy, wiele rzeczy ukrytych zostało pod symbolami. Powoduje to, że możemy się domyślać, że autor nie powiedział wszystkiego wprost i zaprasza czytelnika do pogłębionej interpretacji i odnajdywania tego, co ukryte.
Odczytanie tekstu jako alegorii pozwala wydobyć jego głębszy sens. Już myśliciele żydowscy w Oblubieńcu widzieli Boga-Jahwe, w Oblubienicy zaś naród Izraela. W interpretacji chrześcijańskiej nastąpiło odniesienie miłości między kochankami do miłości, jaka łączyć powinna Stwórcę i człowieka pokazuje jej olbrzymią siłę, głębię i pełnię uczucia. Utwór przedstawia miłość czystą, oblubieńczą, małżeńską, która może symbolizować miłość Chrystusa i Kościoła. W utworze wiele jest słów wyrażających tęsknotę Oblubienicy i chęć przebywania z ukochanym, oczekiwanie na jego przybycie:
„Na łożu mym nocą szukałam
umiłowanego mej duszy,
szukałam go, lecz nie znalazłam.
«Wstanę, po mieście chodzić będę,
wśród ulic i placów,
szukać będę ukochanego mej duszy».
Oblubienica w swych rozmowach oprócz zwrócenia uwagi na urodę umiłowanego wspomina o dbaniu przez niego o stada, o jego zwinności, lekkości poruszania się po pagórkach. Słowa zachwytu kierowane są bezpośrednio do niego, zaś Oblubieniec odwzajemnia komplementy. Cały tekst pełen jest środków stylistycznych, takich jak: wartościujące przenośnie, porównania i epitety. M. in. Oblubieniec zwraca się do ukochanej: przyjaciółko, księżniczko, gołąbko, określa ją jako: jedyną, miłą, piękną, nieskalaną. Oblubienica czyni podobnie używając rozbudowanych struktur artystycznych:
Miły mój śnieżnobiały i rumiany,
znakomity spośród tysięcy.
Głowa jego - najczystsze złoto,
kędziory jego włosów jak gałązki palm,
czarne jak kruk.
Oczy jego jak gołębice
nad strumieniami wód.
Zęby jego wymyte w mleku
spoczywają w swej oprawie.
Jego policzki jak balsamiczne grzędy,
dające wzrost wonnym ziołom.
Jak lilie wargi jego,
kapiące mirrą najprzedniejszą.
Ręce jego jak walce ze złota,
wysadzane drogimi kamieniami.
Tors jego - rzeźba z kości słoniowej,
pokryta szafirami.
Jego nogi - kolumny z białego marmuru,
wsparte na szczerozłotych podstawach.
Postać jego [wyniosła] jak Liban,
wysmukła jak cedry.
Usta jego przesłodkie
i cały jest pełen powabu.
Taki jest miły mój, taki jest przyjaciel mój,
córki jerozolimskie!
Na pozór zapisany dialog kochanków można uważać za wspaniałą hebrajską pieśń miłosną lub weselną, szczególnie, że odnajdziemy wiele odniesień do wzajemnej fascynacji ciałem i urodą wybranków. Oblubienica oprócz krasy jest także płodna: jej łono to „snop przenicy”, a pępek zostaje porównany do „czaszy pełnej wina”. Obok doznań wzrokowych pojawiają się w tekście także zapachy ciała i szat. Mamy obok wykorzystania narządu wzroku i słuchu odniesienia do smaku – takie wyrazy jak wino, owoc wyborny, owoc granatu oraz mleko i miód użyte zostały w kontekście smaku warg. Przede wszystkim dominuje zmysłowość, fascynacja i pożądanie.
Współczesna interpretacja każe w poemacie szukać afirmacji całej, także cielesnej rzeczywistości związku dwojga ludzi. Utwór porusza kwestie głębszego wymiaru fizycznego kontaktu między dwojgiem ludzi. Głosi wielką siłę miłości, podkreśla rolę partnerstwa i równouprawnienia. Podkreśla takie wartości, jak wierność i wyłączność (Oblubienica to „zamknięty ogród”). Miłość jest wiecznym poszukiwaniem i dążeniem do pełni. Można w tych słowach odnaleźć nawiązanie do drugiego rozdziału „Księgo Rodzaju”, gdzie mowa jest o połączeniu mężczyzny i niewiasty w jedno ciało. Miłość pochodzi od Boga, więc jest dobra we wszystkich jej przejawach. Łączy istoty, które wzajemnie się uzupełniają. Chrześcijanie od wieków uważali Oblubieńca za Chrystusa, a Oblubienicę za Kościół i całą zbawioną ludzkość. Za pogłębioną możliwością interpretacji przemawiać mogą podkreślane bardzo często przymioty: czystość i niewinność. Pod postaciami Oblubieńca i Oblubienicy może kryć się Bóg i Kościół, Bóg i człowiek, który nie może żyć bez swego Stworzyciela, głosi jego chwałę. Oblubienica-człowiek chce zespolić się ze swym Oblubieńcem-Chrystusem.
Hymn o miłości św. PawłaPierwszy List do Koryntian. ok. 3 min
Hymn o miłości św. Pawła uważany jest za jeden z najpiękniejszych utworów o miłości wszech czasów. Zawiera apoteozę tego uczucia, wznosząc je ponad takie wartości, jak mądrość, bogactwo, wiarę. Odwołuje się do boskiego przykazania miłości, dlatego w utworze tym miłość to „caritas” – pozbawiona jest zmysłowego „erosa”.
Ponadczasowa definicja miłości przedstawiona przez św. Pawła brzmi:
„Miłość cierpliwa jest,
łaskawa jest.
Miłość nie zazdrości,
nie szuka poklasku,
nie unosi się pychą;
nie dopuszcza się bezwstydu,
nie szuka swego,
nie unosi się gniewem,
nie pamięta złego;
nie cieszy się z niesprawiedliwości,
lecz współweseli się z prawdą.
Wszystko znosi,
wszystkiemu wierzy,
we wszystkim pokłada nadzieję,
wszystko przetrzyma.
Miłość nigdy nie ustaje […]”
Hymn o miłości jest najsłynniejszym fragmentem tekstów św. Pawła. Pierwsze trzy wersety podkreślają, że z miłością nie mogą się liczyć nawet najwspanialsze czyny, takie jak m. in. dar prorokowania, mówienie językami aniołów, poznanie całej wiedzy. Św. Paweł podkreśla, że bez miłości bylibyśmy niczym. Następna część utworu opisuje, co znaczy miłość. Autor nie wspomina jednak o samym uczuciu, a opisuje stosunek człowieka do człowieka. Miłość jest cierpliwa, łaskawa, nie zazdrości, nie szuka poklasku, nie jest bezwstydna, nie szuka swego, nie unosi się gniewem, nie pamięta złego, nie cieszy się z niesprawiedliwości, lecz współweseli z prawdą. To według św. Pawła prawdziwa miłość, jakże różna od współcześnie kreowanego, egocentrycznego wizerunku.
Miłość też jest wieczna, nigdy nie ustaje. Gdy znikną wymienione na początku dobrodziejstwa, miłość przetrwa. Ponieważ nikt nie ma pełnej wiedzy, świadomości, żaden człowiek nie jest doskonały – „po części poznajemy i po części prorokujemy”. Autor odnosi się następnie do swego doświadczenia z dzieciństwa, gdy mówił, czuł i myślał jak dziecko, a gdy stał się mężem, wyzbył się tego co dziecinne. Obecnie widzi nieostro, niczym w zwierciadle (więc nie do końca prawdziwie), widzi rzeczywistość we fragmentach. Jednak w przyszłości w obliczu Boga pozna całą prawdę, tak jak Najwyższy zna całą prawdę o nim. Na koniec wyznawca Zbawiciela podkreśla trzy wartości wiarę, nadzieję i miłość. Dwie pierwsze mają służyć do tego, by poznać pełnię bożej miłości, wejść w Boże Królestwo Miłości. Taką drogę pragnął ukazać św. Paweł.
„Hymn o miłości” to jedna z najpiękniejszych i najpełniejszych charakterystyk tego nieuchwytnego uczucia, jakie powstało. Mimo że św. Paweł pisze o miłości w obliczu Boga – pełnej, doskonałej, takiej jaka zapewne panuje w Królestwie Niebieskim, to jednak utwór ten można interpretować bez odwołania do religii. To wielki hymn pochwalny na cześć każdej – czystej, szczerej i prawdziwej miłości, która może nas spotkać w naszym życiu. Taka miłość powinna być wyzwaniem dla każdego człowieka, a dążenie do niej powinno towarzyszyć mu we wszystkich relacjach z innymi.
Apokalipsa św. JanaWizja końca świata. ok. 5 min
Apokalipsa św. Jana jest częścią Nowego Testamentu. Powstała za czasów prześladowań pierwszych chrześcijan (panowanie Nerona i Domicjana) w latach 60. n.e. oraz na początku lat 90. n. e., gdy jej autor doznał objawienia na wyspie Patmos, gdzie został zesłany za karę. Jej autorstwo przypisuje się św. Janowi, autorowi Ewangelii, jednak nie jest to naukowo potwierdzone. Powstała w czasach uścisku, dlatego podobnie jak apokaliptyczna „Księga Daniela” ze Starego Testamentu ma za zadanie dodać uciśnionym odwagi i wspomóc ich wiarę.
Apokalipsa zawiera obrazy końca świata (Armagedonu) i Sądu Ostatecznego. Zapowiada zwycięstwo Chrystusa nad złem. Wydarzenia te ukazane zostały w sposób alegoryczny i niejasny, zawierają wiele symboli, dlatego można Apokalipsę interpretować w wieloraki sposób. Choć apokalipsa powszechnie budzi lęk, tak naprawdę jest wezwaniem do nadziei, do, jak to wynika z słów Jezusa, „nabrania ducha i podniesienia głów”.
„Apokalipsa św. Jana” różni się od starotestamentowych tekstów należących do tego gatunku literackiego, jednak zawiera wiele aluzji do Starego Testamentu i czerpie z tamtej symboliki pełnymi garsciami. Autor nie kryje swego imienia i przedstawia się już w prologu: „Jan, wasz brat i współuczestnik w uścisku i królestwie, i wytrwaniu w Jezusie”. Nazywa siebie prorokiem. W centrum jego utworu znajduje się nie jak we wcześniejszych tekstach Bóg, a Mesjasz, czyli zmartwychwstały Chrystus. Jest to zarówno objawienie przekazane przez Niego, jak i dotyczące Go. Apokalipsę otwiera i zamyka wizja Chrystusa, który mówi na początku „Jam jest Pierwszy i Ostatni, i żyjący. Byłem umarły, a oto jestem żyjący na wieki wieków i mam klucze śmierci i Otchłani” a w zakończeniu: „Jam jest Alfą i Omegą, Pierwszy i Ostatni Początek i Koniec. Błogosławieni, którzy płuczą swe szaty, aby władza nad drzewem życia do nich należała i aby bramami wchodzili do Miasta”. Oprócz wymienionych określeń Zmartwychwstałego znajdujemy w Apokalipsie takie zwroty, jak: „Władca królów ziemi”.
Prolog „Apokalipsy” będący także wstępem do „Listów” do siedmiu Kościołów prowincji Azji opisuje powołanie Jana i obdarzenie go szczególną misją. Listy przynoszą pouczenie o charakterze duszpasterskim i prorockim. Liczba „siedem” może symbolizować, że są skierowane do całego Kościoła. Wśród różnych sposobów interpretacji tekstu dominują trzy. pierwszy każe odczytywać utwór jako przedstawienie kolejnych wielkich etapów ludzkości, aż do końca świata (zwolennicy, jak Świadkowie Jehowy, opierając się na podanych liczbach wyznaczali datę końca świata). Kolejna koncepcja każe odczytywać opisane wydarzenia jedynie w kontekście historii współczesnej Janowi. Inna jeszcze traktuje tekst jako zapowiedź eschatologiczną – zapowiedź końca świata. Pod uwagę podczas interpretacji należy brać wszystkie próby.
Właściwą apokalipsę możemy podzielić na trzy części. Pierwsza przedstawia Kościół, który „wyrasta z Izraela” i obejmuje wiernych Bogu do końca (wydarzeniem przełomowym, które wpłynęło na taki kształt tekstu było zniszczenie Jerozolimy oraz ostateczne oddzielenie się, a nawet wrogość między Synagogą a Kościołem). Druga część ukazana została na tle rzymskich prześladowań chrześcijan – Smok walczy z wiernymi i świętymi – Smok i Bestia walczą z Barankiem (Chrystusem). W takiej perspektywie „Apokalipsa” to Księga Walki, ale i Hymn Zwycięstwa. Trwa on przez całą wizję, jednak swoje zwieńczenie zyskuje w części trzeciej, gdzie Smok zostaje pokonany.
„Apokalipsa” zawiera między innymi niesamowitą wizję Nieba i Bożego tronu. Jan zostaje „zaproszony” w niebiosa, „pochwycony przez Ducha”. Zachował świadomość i może odczuć Boską obecność i potęgę. Jan opisuje jedynie tron wśród błyskawic i gromów, blasku drogocennych kamieni. Dookoła tronu zasiada dwudziestu czterech starców na tronach ubranych w białe szaty, ze złotymi wieńcami na skroniach. Wokół tronu dostrzega też cztery Istoty Żyjące (nawiązanie do „Księgi Ezechiela”), które przedstawiają cały kosmos. Następnie św. Jan ujrzał w prawej dłoni Postaci na tronie zapisaną księgę, opieczętowaną siedmioma pieczęciami. Nikt nie może jej otworzyć, dopóki nie zwycięża Lew, w którym dopatrywać się możemy Mesjasza. Przed tronem pojawia się jednak Baranek „jakby zabity” (ukrzyżowany), ale „stojący” (zmartwychwstały). Baranek jest zapowiedzianym Mesjaszem. Ukazuje się w centrum kosmosu i jedynie on może poznać i tajemniczą księgę. Jest tego godzien, ponieważ został zabity i swoją krwią zyskał prawo panowania nad narodami. Starcy i Istoty Żyjące składają mu błogosławieństwo, oddają cześć i chwałę i moc na wieki wieków. Następne fragmenty zamykające Nowy Testament opisują rzeczy przerażające, jednak towarzyszy temu hymn zwycięskiej radości i pokornej adoracji Baranka.
Ostatnia wizja „Apokalipsy” pokazuje wypełnienie się wszelkich obietnic Bożych i nastanie nowego początku. Powstanie Nowe Jeruzalem – Nowy Kościół, który zstąpił od boga na nową ziemię i nowe niebo (pierwsze niebo i ziemia przeminęły). Jan słyszy głos:
Oto przybytek Boga z ludźmi: i zamieszka wraz z nimi, i będą oni Jego ludem, a On będzie „BOGIEM Z NIMI”. I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci już odtąd nie będzie. Ani żałoby, ni krzyku, ni trudu już [odtąd] nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły.
Miasto porównane zostało do oblubienicy, wskazując na niezwykły stosunek Boga do jego ludu. Nowy świat ma być miejscem powszechnej komunii i szczęśliwości. Świątynią w mieście ma być Pan Bóg i Baranek. Z ich tronu wypływa „rzeka wody życia”. Jan szczegółowo opisuje wygląd Nowego Miasta oraz chwałę Boga i Baranka. „Apokalipsę” kończą słowa: „Amen. Przyjdź, Panie Jezu!” i jest to jedno z najważniejszych konfesji wszystkich wierzących chrześcijan.
Przypowieść o synu marnotrawnymPrzebaczenie i powrót. ok. 2 min
„Przypowieść o synu marnotrawnym” rozbudowana jest w szerokie opowiadanie o szczególnym znaczeniu. To historia ojca i jego dwóch synów. Młodszy z nich zażądał podziału majątku. Zabrał część, która mu przypadała i ruszył w drogę. Szybko jednak wydał wszystko i został bez grosza przy duszy. W kraju, w którym przebywał, zapanował głód. Musiał by przeżyć zatrudnić się do wypasu świń. Jednak nadal głodował, czuł się samotny i opuszczony. Zazdrościł świniom że mają co jeść. Wspominał dom ojca, gdzie każdy najemnik był najedzony i szanowany. Postanawia wrócić do domu i po drodze układa pokorne powitalne przemówienie. Chce choćby pracować jak najemnik w gospodarstwie swego rodziciela.
Gdy ojciec widzi syna nie może ukryć radości. Wybiega mu na spotkanie z otwartymi ramionami, a potem odziewa go w najlepszą szatę, daje mu pierścień na rękę i sandały na nogi. Przywraca mu godność syna, choć sam syn uważa, że na to miano nie zasługuje. Ojciec ponadto każe zabić cielę i organizuje ucztę na cześć syna, który „był umarły, a znów ożył, zaginął, a odnalazł się”. Starszy syn, widząc, jak fetowany jest rozpustnik, obraża się. Posądza ojca o niesprawiedliwość: „Od tylu lat ci służę i nie przekroczyłem nigdy twojego nakazu, ale mnie nigdy nie dałeś koźlęcia, żebym się zabawił z przyjaciółmi. Skoro jednak wrócił ten syn twój, który roztrwonił twój majątek z nierządnicami, kazałeś zabić dla niego utuczone cielę”. Nie może zrozumieć postępowania ojca. Ten tłumaczy: „Dziecko moje, ty zawsze jesteś ze mną i wszystko, co moje, twoje jest!”.
Jezus opowiadając o synu marnotrawnym przekazuje, że podobnie jak ojciec wita zaginione dziecko, tak Bóg wita każdego, kto do niego powraca, choćby był największym grzesznikiem, choćby wracał tylko dlatego, że czuje się głodny i samotny. Pobożni i prawi nieraz nie rozumieją, czemu więcej radości sprawia powrót rozpustnika, niż ich wierne i pokorne oddanie. Jezus stara się przekonać, że jeśli miłość ma być autentyczna, nie może być zapłatą za zasługi, nie można na nią zarobić – jest darmowa. Podobnie w innej przypowieści pasterz cieszy się z jednej uratowanej zaginionej owcy i bardziej ją kocha, niż pozostałe dziewięćdziesiąt dziewięć należących do stada. Nie możemy jak starszy brat oczekiwać nagrody za pokorę i posłuszeństwo, jest z ojcem, dzieli z nim wszytko i to powinno być dla niego największym szczęściem. Podobnie wierzący w Boga powinni się cieszyć z możliwości nazywania się jednym z jego dzieci.
Przypowieść o miłosiernym SamarytaninieKto jest bliźnim. ok. 3 min
Bohaterem przypowieści jest „dobry Samarytanin”, przedstawiciel ludu uznawanego przez Żydów za odstępców i wrogów. Jezus przedstawia tę przypowieść odpowiadając jednemu z uczonych w Piśmie na pytanie „Kto jest moim bliźnim?” (ma ono głęboki sens zważywszy na wieloznaczność słowa „bliźni” w języku hebrajskim, które oznaczało zarówno „przyjaciela”, jak i „drugiego człowieka”). Uczeni żydowscy nie mieli wątpliwości, że bliźnim jest członek wspólnoty religijnej i narodowej, którą tworzył naród wybrany, ale nie wszyscy uważali za bliźnich obcych, pogan i Samarytan. Prawne teksty mówiące o miłości bliźniego wyjaśniali w ten sposób, że nie dotyczy ona obcych, cudzoziemców, Samarytan.
Pewien człowiek podczas wędrówki między Jeruzalem a Jerychem został napadnięty przez zbójców. Droga, którą podążał leżała na pustkowiu i była niebezpieczna. Napastnicy odarli podróżnego ze wszystkiego, porzucając go nagiego i rannego. Drogą, przy której leżał ranny przechodził kapłan – „widział leżącego i minął go”. Kolejny przechodzień – lewita, także sługa Świątyni i przedstawiciel kultu nie okazał także zainteresowania ofierze napadu i skierował się w stronę domu (ich postępowanie można tłumaczyć nakazem zachowania czystości rytualnej).
Trzecim człowiekiem na drodze do Jerycha był Samarytanin. Gdy ujrzał rannego „wzruszył się głęboko” pochyla się nad nim i z prymitywnej apteczki podróżnej wydobywa wino do dezynfekcji i środek kojący - oliwę, opatruje nimi otwarte rany biedaka, przewiązuje je drąc na bandaż swoje ubranie, zsiada z muła i wsadza nań poranionego („na wpół umarłego”), sam zaś podtrzymując go idzie pieszo. Gdy dociera do najbliższej gospody zostaje wraz z nieszczęśnikiem razem, by opatrywać jego rany i pielęgnować go. Rano musi wyruszyć w dalszą drogę, więc płaci za opiekę gospodarzowi dwa denary, prosząc, by zajął się chorym. Obiecuje ponadto, że jeśli trzeba będzie dopłacić coś za opiekę, uczyni to wracając. Jezus pyta się uczonego w Piśmie, który z trzech podróżników okazał się „bliźnim”, na co słyszy odpowiedź: „Ten, który mu okazał miłosierdzie”. Chrystus nakazał więc: „Idź i ty czyń podobnie”.
Interpretacja „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” nie nastręcza problemów. Widzimy w niej ludzi pozornie uświęconych i przekonanych o swej czystości, jednak pozbawionych prostych odruchów ludzkich, a przede wszystkim miłosierdzia. Dobrotliwym okazuje się Samarytanin, który, mimo uprzedzeń do Żydów, nie waha się przyjść z pomocą. Nie dba o własną wygodę, ubranie, a także pieniądze. Najważniejszy jest dla niego człowiek. Jezus podkreśla, że bliźnim jest każdy człowiek, bez względu na pochodzenie, rasę, narodowość i każdemu należy się szacunek i troska. Okazać się może, że w przyszłości ten, kogo nienawidziliśmy pierwszy poda nam rękę świadcząc o bezinteresowności i człowieczeństwie.
Przypowieść składa się z dwóch części. W pierwszej słuchamy historii napadu na podróżnika i uratowania go przed niechybną śmiercią przez Samarytanina. Drugą stanowi konkluzja: miłość i miłosierdzie nie znają granic. Jezus zaproponował Żydom jako model życia postępowanie Samarytanina. Jeżeli weźmiemy pod uwagę konflikt między Żydami a Samarytanami oraz pogardę, a nawet nienawiść, jaką pierwsi okazywali drugim, wtedy dostrzeżemy, że propozycja Chrystusa była szokująca. Wzorem postępowania został lekceważony i pogardzany Samarytanin. Jezus nie miał nigdy uprzedzeń, o czym świadczy m.in. to, że rozmawiał z Samarytanką przy Studni Jakuba u stóp Garizim i przyjął gościnę Samarytan.
Bohaterowie Starego i Nowego TestamentuAdam, Noe, Mojżesz, Jezus, Paweł. ok. 2 min
Stary Testament.
- Adam i Ewa: pierwsi ludzie, których Bóg umieścił w raju. Za namową węża zjedli owoc z drzewa poznania dobra i zła, więc zostali wygnani. Odtąd muszą ciężko pracować, chorować i umierać. Mieli synów Kaina i Abla.
- Kain i Abel: bracia, rolnik i pasterz. Bóg przyjął ofiarę Abla, a nie Kaina, więc Kain z zazdrości zabił brata. Bóg naznaczył go znamieniem bratobójcy.
- Noe: jedyny prawy człowiek wśród grzeszników. Bóg ukarał ludzkość potopem, a Noego uratował: kazał mu zbudować arkę i zabrać do niej zwierzęta. Po potopie na niebie pojawiła się tęcza, znak przymierza z Bogiem, a gołąb przyniósł listek oliwny.
- Abraham: patriarcha, który wyprowadził lud do Kanaan. Bóg kazał mu złożyć w ofierze syna Izaaka, a Abraham bez sprzeciwu to przygotował. Anioł powstrzymał jego rękę, więc w zamian złożył barana. Jest symbolem ufności wobec Boga.
- Hiob: człowiek sprawiedliwy, którego Bóg i szatan wystawili na próbę. Traci majątek, zdrowie i dobre imię, a mimo wątpliwości nie odwraca się od Boga. Po próbie zostaje wynagrodzony.
- Lot, Mojżesz, Dawid i Kohelet: Lot opuszcza grzeszną Sodomę, Mojżesz wyprowadza lud z Egiptu i według tradycji jest autorem Pięcioksięgu, król Dawid jest tradycyjnie uważany za autora psalmów, a Kohelet to mędrzec piszący o marności ludzkich spraw.
Nowy Testament.
- Jezus Chrystus: Mesjasz i Syn Boży, założyciel chrześcijaństwa. Jego nauka o miłości bliźniego, pokorze i wyrozumiałości stała się fundamentem kultury Zachodu.
- Maria i Józef: Maria z Nazaretu, matka Jezusa, poczęła go z Ducha Świętego. Była z nim na weselu w Kanie i stała pod krzyżem.
- Maria Magdalena: uczennica Jezusa, której wybaczył grzechy. Jako pierwsza przyszła do grobu, a zmartwychwstały Chrystus ukazał się jej jako pierwszej.
- Ewangeliści: Mateusz, Marek, Łukasz i Jan, autorzy czterech Ewangelii, z których każdy ma swój symbol (człowiek, lew, wół, orzeł).
- Jan Chrzciciel, Judasz i św. Paweł: Jan chrzci Jezusa, Judasz go zdradza, a Paweł jest apostołem i autorem większości listów.
Bohaterowie Starego Testamentu · Bohaterowie Nowego Testamentu
Symbolika, gatunki, frazeologia i kulturaCo Biblia dała literaturze. ok. 1 min
Biblia składa się ze Starego i Nowego Testamentu. Stary opisuje przymierze Boga z ludem Izraela, a Nowy przymierze z całą ludzkością. Jest zbiorem ksiąg historycznych, dydaktycznych i prorockich, a także psalmów, ewangelii i listów. Stary Testament powstawał od XIII do I wieku p.n.e., a Nowy od I do początku II wieku n.e. Najważniejsze polskie przekłady to Biblia królowej Zofii, Biblia ks. Wujka i Biblia Tysiąclecia.
Gatunki. Biblia powstawała przez wiele wieków, więc zawiera różne gatunki: psalm (religijną pieśń), ewangelię (księgę o życiu i nauce Jezusa), przypowieść (krótką opowieść z morałem), przysłowia i pieśni. Gatunki często się mieszają. W „Pieśni nad Pieśniami” są głosy jak w dramacie, a w „Księdze Hioba” elementy tragedii antycznej.
Symbolika. Symbol to znak, który oznacza więcej, niż pokazuje. Biblijne symbole to np. drzewo życia, wąż, baranek, tęcza i arka. Ich znaczenie zmienia się w kulturze, ale zawsze odwołuje się do prawd o Bogu i człowieku.
Stylizacja biblijna. Pisarze naśladują język Biblii: poetycki, obrazowy, z paralelizmem składniowym, archaizmami i inwersją. Przejmują też jej schematy, np. wizję Boga czy mesjanizm, oraz układają zdarzenia na wzór wydarzeń biblijnych.
Frazeologia. Wiele związków frazeologicznych pochodzi z Biblii, np. „być Alfą i Omegą”, „zakazany owoc”, „kainowe znamię”, „rozdzierać szaty” i „wieża Babel”.
Kultura. Biblia jest najpoczytniejszym tekstem na świecie i skarbnicą archetypów, toposów i motywów, do których sięgali twórcy wszystkich epok. Jej znajomość jest potrzebna do rozumienia literatury i sztuki. Nowych przekładów jej fragmentów podejmowali się m.in. Jan Kochanowski i Czesław Miłosz.
Podział ksiąg i przekłady · Gatunki literackie · Symbolika biblijna · Stylizacja i nawiązania · Zwroty frazeologiczne · Biblia jako dzieło kulturotwórcze · Autorzy Biblii · Bibliografia
Pytania i odpowiedzi
Z jakich części składa się Biblia?
Ze Starego Testamentu i Nowego Testamentu. Stary jest podstawą judaizmu i chrześcijaństwa, a Nowy chrześcijaństwa.
Kto napisał Biblię?
Autorstwo ksiąg Starego Testamentu nie jest ustalone. Pięcioksiąg tradycyjnie przypisuje się Mojżeszowi, a Nowy Testament czterem ewangelistom i św. Pawłowi.
Jakie są polskie przekłady Biblii?
Biblia królowej Zofii, Biblia ks. Wujka i Biblia Tysiąclecia.
Które księgi są najważniejsze w szkole?
Księga Rodzaju (stworzenie świata), Księga Hioba, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Hymn o miłości, Apokalipsa oraz przypowieści o synu marnotrawnym i miłosiernym Samarytaninie.
Dlaczego Biblia jest ważna dla literatury?
Bo dostarcza archetypów, toposów i motywów, do których sięgali twórcy wszystkich epok.