Kompendium maturalne

„Nowele” Bolesława Prusa: streszczenie i opracowanie

Nowele Bolesława Prusa, napisane na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku, opowiadają o zwykłych ludziach: o małżeństwie rozdzielonym chorobą, o samotnym mecenasie i niewidomym dziecku oraz o wiejskim chłopcu, któremu wieś nie pozwala rozwinąć talentu. W tej lekturze są „Kamizelka”, „Katarynka” i „Antek”. Każda nowela ma własny hub z pigułką, streszczeniem szczegółowym i opracowaniem.

Lektura w pigułce

  • Autor: Bolesław Prus (właśc. Aleksander Głowacki), pisarz pozytywizmu.
  • Utwory: „Kamizelka” (1882), „Katarynka” (1880), „Antek” (1881).
  • Epoka: pozytywizm.
  • Rodzaj i gatunek: epika, nowela.
  • Czas akcji: druga połowa XIX wieku.
  • Miejsca akcji: Warszawa („Kamizelka”, „Katarynka”) i wieś nad Wisłą („Antek”).
  • Temat: miłość i choroba, filantropia, los dziecka, bieda i ciemnota na wsi.

Opracowanie lektury

„Kamizelka”: pigułka

Nowelkę rozpoczyna wstęp narratora. Opisuje on wygląd kamizelki odkupionej od Żyda handlarza, dokonuje przedstawienia sąsiadów – byłych właścicieli odzienia. Opowiadający wspomina, jak w kwietniu wprowadziło się do jego kamienicy małżeństwo urzędnika i nauczycielki. Z kolejnymi miesiącami roku kojarzą mu się następujące wydarzenia z życia pary: w lipcu odeszła od niej służąca, w październiku umarł mężczyzna, a miesiąc później owdowiała kobieta wyprowadziła się.

W dalszej części noweli – retrospektywnej – narrator opowiada historię małżeństwa. Relacjonuje codzienne życie kochającej się pary. Nie zapomina wspomnieć o niedzielnych spacerach kobiety i mężczyzny, podczas których mogli przez chwilę zapomnieć o niedogodnościach związanych z brakiem pieniędzy, o przymusie brania dodatkowej pracy, by godnie żyć.

Życie małżeństwa uległo zmianie, gdy w lipcu mężczyzna dostał nagłego krwotoku. Po wizycie lekarza żona troskliwie zajmowała się chorym mężem, w którym pielęgnowała nadzieję w wyzdrowienie. Jej optymizm został jednak przygaszony w skutek przypadkowego spotkania z doktorem. Kobieta poznała wtedy ostateczną i bolesną diagnozę. Skutecznie ukrywała prawdę przed mężem.

Choć we wrześniu stan zdrowia bohatera pogorszył się, to już w październiku cieszył się z faktu przytycia, co wywnioskował z ciaśniejszej noszonej codziennie kamizelki. Pewnego dnia mężczyzna wyjawił żonie tajemnicę o ściąganiu paska odzienia. Czynność ta wydawała mu się śmieszną z perspektywy stanu, w którym się wówczas znajdował – myślał, że zdrowieje.

W ostatnich akapitach noweli narrator wyjaśnia „zagadkę” tytułowej kamizelki: „Pan – co dzień posuwał sprzączkę, ażeby uspokoić żonę, a pani co dzień – skracała pasek, aby mężowi dodać otuchy”.

Cały hub noweli · Bohaterowie · Problematyka

„Katarynka”: pigułka

Pan Tomasz od trzydziestu lat codziennie spacerował ulicą Miodową. Narrator przypomina początki kariery adwokackiej bohatera, czasy największej aktywności zawodowej, bliższe kontakty mecenasa z wieloma kobietami, z którymi jednak nie zawarł związku małżeńskiego (nie miał czasu na oświadczyny). Czytelnik dowiaduje się z początkowych akapitów noweli także o tym, że gdy Tomasz osiągnął już zawodowy sukces, z jego młodzieńczego zapału nie pozostała nawet mała iskra dawnej zapalczywości i chęci walki o sprawiedliwość. Wówczas bohater, posiadający majtek, ugruntowaną pozycję w środowisku, cieszący się bardzo dobrą opinią, przeszedł na emeryturę. Wynająwszy sześciopokojowe mieszkanie w jednej z warszawskich kamienic, zajął się remontem, kupnem nowych mebli.

Pochłonęło go zbieranie obrazów i dzieł sztuki, wydawanie przyjęć, organizowanie rautów i wieczornych koncertów w mieszkaniu. Nową miłością pana Tomasza stały się teatr, muzyka, galerie malarstwa, a jedyną rzeczą, której nienawidził z całego serca były katarynki. Podwórkowe instrumenty napawały go niechęcią do tego stopnia, że podpisywał umowy o niewpuszczanie niewykształconych grajków z każdym nowym właścicielem kamienicy, a dodatkowo wyznaczał comiesięczną pensję dla stróża za przestrzeganie polecenia.

Dni pana Tomasza były do siebie podobne. Przesiadywał w gabinecie, gdzie czytał książki, pisał listy, przeglądał dokumenty. Czasem zdarzało mu się obserwować lokal naprzeciwko jego okien. Pewnego dnia podczas tej czynności dostrzegł nowe lokatorki: dwie panie oraz dziewczynkę. Od tej chwili uważnie przyglądał się życiu sąsiadek. Intrygowała go smutna i osowiała ośmiolatka. Ciekawość zaspokoił dopiero, gdy przez przypadek odkrył, że mała jest niewidoma.

W dalszej części noweli narrator czyni przeskok czasowy i relacjonuje opis życia dziecka. Dziewczynka zachorowała nagle w wieku sześciu lat. Choć udało się ją odratować, bohaterka straciła wzrok. Stopniowo przyzwyczajała się do kalectwa. Nowy stan znosiła odważnie i dumnie. Nigdy nie narzekała. Szybko nauczyła się posługiwać zmysłami dotyku, zapachu, węchu. Czas umilały jej spacery po znajomym podwórzu. Duszny strych stał się dla niej symbolem dnia, a zimna piwnica nocy. Życie dziewczynki po raz drugi uległo zmianie, gdy wraz z mamą przeprowadziła się do kamienicy. Od tej chwili była smutna i przygnębiona panującą ciszą i nieznanym miejscem.

Pewnego dnia pan Tomasz został poproszony przez dawnego kolegę o pomoc prawną. Bohater ponownie poczuł się komuś potrzebny. Nowa sytuacja podziałała na niego jak wyzwanie. Cierpliwie przeglądał dokumenty, a gdy lokaj powiadomił go o zatrudnieniu nowego stróża w budynku, nie zwrócił na to uwagi.

Następnego dnia mecenas ponownie zajął się przeglądaniem papierów. Przerwał mu dopiero dźwięk katarynki, którą usłyszał po południu pod oknami. Bohater zesztywniał i zbudziły się w nim dzikie instynkty. Poderwał się do okna, by zwymyślać kataryniarza, lecz oniemiał. W oknie naprzeciwko niewidoma dziewczynka tańczyła w pokoju w takt melodii. Jej twarz była zarumieniona, usta się śmiały, a z oczu płynęły łzy radości. Mała klaskała w ręce ze szczęścia. Widząc to, kataryniarz zaczął przytupywać obcasem i gwizdać.

W pewnej chwili do mieszkania wbiegł lokaj, prowadząc przed sobą stróża. Tłumaczył panu Tomaszowi, że uprzedzał nowego pracownika o umowie z właścicielem kamienicy, lecz mężczyzna go nie usłuchał. Mecenas przykazał stróżowi, by wpuszczał kataryniarzy na podwórze, za co otrzyma od niego dziesięć złotych miesięcznie.

Pan Tomasz rzucił grajkowi przez okno „dziesiątkę”, po czym wyjął kalendarz i na kartce zapisał adresy najlepszych okulistów. Drażniło go fałszywe granie katarynki z popsutymi piszczałkami i głośną trąbą. Wyszedł z gabinetu mrucząc: „Biedne dziecko!...Powinienem był zająć się nim od dawna…”.

Cały hub noweli · Pan Tomasz · Problematyka

„Antek”: pigułka

Antek przyszedł na świat we wisi otoczonej przez wzgórza, od północy porosłe sosnowym lasem, od południa zaś tarniną i leszczyną. Granicą między światem „chłopów” a „obcych” była Wisła. Gdy chłopiec miał dwa lata rodzina powiększyła się o jego siostrzyczkę Rozalię.

Zakres obowiązków malca powiększał się z każdym rokiem, mimo iż nie wywiązywał się z nich należycie. Zwierzęta pozostające pod jego opieką wchodziły w kartofle i robiły „szkodę”. Uwagę Antka stale odwracały wiatraki, które widział po drugiej stronie Wisły. Ciekawość nie dawała mu spokoju. Zaczął od świtu do nocy strugać patyki, układać je na krzyż, w kolumny, aż w końcu zbudował mały wiatraczek – taki sam, jaki widział za rzeką. Gdy skończył dziesięć lat, potrafił już wystrugać: płoty, studnie, drabiny, chałupy, co jednak nie cieszyło się poparciem sąsiadów (mówili, że będzie dobrym majstrem, albo gałganem).

W tym czasie na świat przyszedł brat chłopca – Wojtek, a jego ojciec został przygnieciony w lesie drzewem. Rozalia, choć była jeszcze dzieckiem, przejęła wiele domowych obowiązków: w zimie nosiła wodę, zamiatała izbę, gotowała krupnik, a w lecie pasała razem z bratem bydło.

Matka Antka, ciągle zajętego struganiem i niezwracającego uwagi na zwierzęta, płakała nad losem syna, żaliła się kumowi Andrzejowi, nazywając swe dziecko leniem, darmozjadem. Krewny doradzał jej, by posłała chłopca do szkoły, a potem do jakiegoś majstra, gdzie mógłby nauczyć się zawodu.

Gdy bohater miał dziesięć lat, jego siostra nagle zachorowała. Miała gorączkę, błędny wzrok, stale majaczyła. Znachorka Grzegorzowa, obejrzawszy chorą, opluwszy wkoło niej podłogę, nasmarowawszy ją sadłem, rzekła: „-Napalcie kumo, w piecu do chleba. Trza dziewczynie zadać na dobre poty, to ją odejdzie”. Matka wykonała polecenie i bezbronną dziewczynkę umieszczono na sosnowej desce wsunięto do pieca na rozżarzone węgle. Mimo krzyków Rozalki zamknięto piec i zaczęto odmawiać zdrowaśki. Po chwili wrzaski umilkły, a gdy otwarto piec, wysunięto z niego spalone doszczętnie ciało dziecka. We wsi nikt nie zmartwił się tym wydarzeniem. Ludzie mówili, że śmierć Rozalii była jej przeznaczona.

Wraz z nadejściem zimy matka Antka po naradzie z kumem poszła poprosić nauczyciela, by przyjął jej syna do szkoły. Pedagog wziął od niej pieniądze i zgodził się na dołączenie do swej grupy nowego chłopca. Po paru dniach Antek poszedł do szkoły. Choć starał się wykazać na tle innych uczniów wiedzą i chęcią, stale dostawał lanie „na rozgrzewkę”. Nie zniechęcił się tym za bardzo, ponieważ cierpliwie czekał na lekcję o wiatrakach. Jego modlitwy nie zostały wysłuchane, gdyż pedagog zabronił mu przychodzenia na zajęcia (matka nie miała pieniędzy).

W wieku dwunastu lat bohater dalej strugał i rzeźbił figury, nie pomagając wiele matce w gospodarstwie. W ich domu panowała bieda. Na szczęście kumowi udało się załatwić w sąsiedniej wsi miejsce dla krewniaka u kowala, gdzie zaczął uczyć się rzemiosła.

Chłopiec rozpoczął naukę. Choć praca bardzo mu się podobała, to jednak nadal marzył o robieniu wiatraków. Kowal bił czasem swych pracowników. Bardzo pilnował, by niczego nie wynieśli z nauki, ponieważ obawiał się, że gdyby któryś z nich otworzył kiedyś kuźnię w pobliżu, miałby konkurencję i musiałby solidniej i staranniej pracować. Chłopiec uciekł od rzemieślnika, gdy został przeniesiony do pracy w jego gospodarstwie w efekcie popisania się umiejętnościami podkuwania koni. Przez czas pobytu poza domem chłopiec wyrósł, zmężniał, poznał rzemieślnicze narzędzia.

Ponownie zajął się rzeźbieniem wiatraków, chat, drewnianych fajek, które kupował od niego za parę groszy szynkarz Mordka, sprzedając je potem po okolicy po większej cenie. Nikt z kupujących nie pytał o autora rzeźb.

Gdy Antek osiągnął wiek młodzieńczy, zaczął wzbudzać zachwyt sąsiadek. Kobiety i dziewczyny we wsi wzdychały do ładnego, przystojnego, dobrze zbudowanego, wyprostowanego, silnego bohatera, który miał regularne rysy twarzy, świeżą cerę, jasne, kędzierzawe włosy, ciemnoszafirowe, marzące oczy.

Tymczasem wybranką jego serca okazała się piękna, bogata, młoda kobieta pochodzenia romskiego zza Wisły, z którą ożenił się wójt. Antek starał się przypadkiem spotykać ukochaną, a w końcu postanowił zrobić dla niej krzyżyk, który chciał ofiarować i w ten sposób zyskać przychylne spojrzenie.

Pewnego dnia na wieś spadło nieszczęście: Wisła przerwała tamę i zalała pola. Ludzie stracili zbiory. U Antka w domu zapanował głód. Młodzieniec stał się ciężarem dla matki i brata. Wówczas kum uradził z matką, że chłopak musi wyruszyć w świat, ponieważ będąc na jej utrzymaniu, odejmował jej od ust chleb.

Bohater zwlekał z odejściem. Powtarzał, że żal mu opuszczać wieś. Chciał choć jeszcze raz zobaczyć wójtową. Gdy udał się w dzień wymarszu do kościoła, ujrzał ukochaną. Wójtowa siedziała w ławce pod ołtarzem. Antek przeczołgał się na kolanach przez tłum, lecz u nóg wybranki serca odwaga go opuściła, a głos ugrzązł w gardle. Krzyżyk, który strugał kilka miesięcy, powiesił na gwoździu, na ścianie obok jej ławki.

Po powrocie do domu i zjedzeniu skromnego posiłku chłopiec ukląkł, przeżegnał się, ucałował klepisko chaty i wyszedł wraz z Wojtkiem, matką i kumem.

Krewni odprowadzili chłopaka daleko za wieś. Kum nakazał mu iść drogą i pytać napotkanych ludzi o miasto, ponieważ Antek nie nadawał się do życia na wsi. Matka chłopca płakała, a on ucałował wszystkich i poszedł przed siebie.

Cały hub noweli · Antek · Problematyka

Nowela jako gatunekZwarta forma z jednym wątkiem i puentą. ok. 1 min

Nowela to krótki utwór prozatorski z jednym wątkiem i wyraźną puentą. „Kamizelka” jest uważana za klasyczny przykład noweli zbudowanej według teorii sokoła.

Nowela jako gatunek literacki

Romantyzm stopniowo zacierał granice pomiędzy poszczególnymi gatunkami literackimi, zmieniały się prawidła rządzące w świecie literatury oraz normy regulujące założenia twórcze autora. Nowela jednak budziła zawsze swoiste zainteresowanie, ze względu na jej charakter oraz historyczne uwarunkowania. Za prekursora nowelistyki oraz twórcę tego gatunku uważa się renesansowego Giovanniego Boccaccia – włoskiego „mistrza w opowiadaniu różnych historii i anegdot w wybranym, towarzyskim gronie.” Właściwa forma noweli ukształtowała się jednak w XIX wieku. Zyskała wówczas swoich sympatyków, ale i przeciwników. Ci drudzy traktowali ją jako gatunek pełen nieładu, w którym panuje „estetyczna anarchia”, nowelistów natomiast uważali za pragnących popisać się mistrzostwem pióra prowokatorów. Świadomość, że nowela jako gatunek odróżnia się od innych typów prozy, ukształtowała się znacznie później. Konstanty Wojciechowski przeprowadził w 1912 roku wśród historyków literatury i krytyków literackich ankietę dotyczącą zasadniczych cech noweli – jako odrębnego gatunku literackiego. Nieco później inny badacz literatury – Ludwik Fryde (1912 – 1942) opublikował wyniki tejże ankiety. Okazało się, ze różnice między powieścią a nowelą traktowane są najczęściej ilościowo (powieść dłuższa, nowela krótsza) albo metaforycznie: np. Eliza Orzeszkowa zdefiniowała nowelę następująco: „powieść jest słońcem, nowela błyskawicą”.

Nowela jako gatunek literacki

Pytania i odpowiedzi

Jakie nowele Prusa są lekturami?

„Kamizelka”, „Katarynka” i „Antek”.

O czym jest „Kamizelka”?

O małżeństwie, w którym mąż umiera na gruźlicę, a oboje okłamują się nawzajem z miłości. Historię opowiada sąsiad, który odkupił po nim kamizelkę.

O czym jest „Katarynka”?

O emerytowanym mecenasie, który nienawidzi katarynek, ale zmienia zdanie, gdy widzi radość niewidomej dziewczynki z ich dźwięku.

O czym jest „Antek”?

O wiejskim chłopcu, który ma talent do rzeźbienia i budowania wiatraków, ale wieś nie daje mu szansy na naukę, więc idzie w świat.

Co łączy nowele Prusa?

Wszystkie pokazują zwykłych, często biednych ludzi i cierpienie, które można złagodzić miłością lub pomocą.