Kompendium maturalne

„Pieśń o Rolandzie”: streszczenie i opracowanie

„Pieśń o Rolandzie” to anonimowy średniowieczny poemat francuski o klęsce tylnej straży Karola Wielkiego w wąwozie Roncevaux w 778 roku. Opowiada o zdradzie Ganelona, bohaterskiej śmierci rycerza Rolanda i zemście cesarza. Jest najważniejszym przykładem francuskiej pieśni o czynach (chanson de geste) i wzorem średniowiecznego rycerza.

Lektura w pigułce

  • Autor: nieznany; badacze wskazują między innymi Turolda.
  • Tytuł: „Pieśń o Rolandzie”.
  • Przekład: Tadeusz Boy-Żeleński.
  • Epoka: średniowiecze.
  • Rodzaj i gatunek: epika, poemat, zwany francuskim eposem narodowym.
  • Czas akcji: 778 rok.
  • Miejsce akcji: wąwóz Roncevaux w Hiszpanii.
  • Budowa: numerowane strofy o nierównej długości (laissy).
  • Bohaterowie: Roland, Oliwier, Karol Wielki, Ganelon, Oda, arcybiskup Turpin.
  • Temat: wojna, wiara, wierność, zdrada, wzór rycerza i władcy.

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce

Armia Karola Wielkiego prowadziła wielką wojnę z Saracenami w Hiszpanii. Ostatnim miastem pogan, które wciąż nie poddało się cesarzowi była Saragossa, siedziba króla Marsyla. Przerażony władca Saracenów wysłał do Karola Wielkiego swoich posłów, aby przekazali mu warunki pokoju: Marsyl ofiarowywał skarby oraz obietnicę, iż przejdzie na chrześcijaństwo w zamian za opuszczenie przez Franków hiszpańskiej ziemi.

Cesarz i jego ludzie byli już zmęczenie siedmioletnimi bojami z Saracenami, dlatego przyjęli tę propozycję. Karol Wielki musiał wyznaczyć któregoś ze swoich baronów na posła, który uda się do króla Marsyla, aby przekazać odpowiedź na jego propozycję. Szlachetny rycerz Roland zaproponował, by emisariuszem został Ganelon, jego ojczym. Mężczyzna ten obawiał się, że nie wróci żywy z tej misji dyplomatycznej, rozgniewany podejrzewał, że właśnie tego pragnął jego pasierb. Ganelon od lat żywił wielką nienawiść do Rolanda, dlatego podczas podróży do Saragossy wraz z saraceńskim posłem, znalazł sposób na zemszczenie się na pasierbie. Mężczyzna zdradził Blankandrynowi, wasalowi króla Marsyla, że wojska Karola Wielkiego będą przemierzać wąwóz Ronsewal, gdzie bardzo skutecznie można zaatakować tylną straż armii cesarza, którą z pewnością dowodzić będzie Roland. Ganelon pomógł Saracenom w dokładnym zaplanowaniu ataku.

Zgodnie z przewidywaniami ojczyma, Roland z wielką ochotą przyjął nominację na dowódcę tylnej straży. Rozważny rycerz Oliwier oraz waleczny arcybiskup Turpin znaleźli się pośród wojowników, których pasierb Ganelona wybrał do swojego oddziału. Zgodnie z planem armia Saracenów zaatakowała znienacka tylną straż wojsk Karola Wielkiego. Poganie mieli druzgocącą przewagę liczebną nad chrześcijanami. Roztropny Oliwier, który natychmiast zdał sobie sprawę, iż nie podołają tak wielkim oddziałom Saracenów, poprosił Rolanda, by ten zadął w róg, aby dać sygnał cesarzowi, że potrzebują jego pomocy. Tytułowy bohater uniósł się dumą i zapewnił kompana, że tylna straż pod jego dowództwem odeprze atak nieprzyjaciela bez niczyjej pomocy.

Początkowo Francuzi dzielnie stawiali czoła Saracenom, lecz z czasem stało się jasne, iż dwadzieścia tysięcy żołnierzy nie sprosta znacznie liczniejszym oddziałom wroga. Gdy przy życiu zostało zaledwie sześćdziesięciu Francuzów, Roland zdał sobie sprawę, że popełnił bład nie trąbiąc w róg. Wiedział, że już nic nie zdoła ich uratować, ale zadął w instrument, aby dać sygnał cesarzowi, że jego ludzie zostali zaatakowani. Roland wiedział, że Karol Wielki pomści śmierć swoich żołnierzy. Tytułowy bohater dął w róg tak mocno, że pękła mu skroń. Roland zmarł cudowną śmiercią męczennika, a jego duszę święci zabrali prosto do raju.

Gdy Karol Wielki i jego ludzie przybyli na pole bitwy, znaleźli jedynie ciała żołnierzy tylnej straży. Poganie zbiegli, lecz wojska cesarskie zdołały je dogonić dzięki temu, iż stał się cud – słońce zatrzymało się w miejscu. Francuzi zapędzili Saracenów nad brzeg rzeki Ebro, gdzie następnie oddziały króla Saragossy potopiły się.

W międzyczasie wielki emir Babilonu – Baligant – przybył do Hiszpanii z pomocą dla swojego wasala – króla Marsyla. Muzułmańska armia podążała za wojskami chrześcijańskimi. Posłańcy emira zastali Karola Wielkiego na niedawnym polu bitewy w wąwozie Ronsewal, gdzie na rozkaz cesarza Francuzi grzebali poległych. Po wypowiedzeniu wojny, wielkie armie spotkały się na równinie. Obydwie strony walczyły mężnie, lecz gdy Karol Wielki pokonał w bezpośrednim pojedynku emira, wojska muzułmańskie w popłochu uciekły z pola bitwy. Gdy Saragossa stała się łatwym łupem, natychmiast wkroczyły do niej wojska frankijskie. Chrześcijanie siłą skłonili mieszkańców grodu do zmiany wiary. Wieść o porażce zabiła króla Marsyla. Karol Wielki pojmał jego żonę – Brimamondę – i razem z nią udał się do Francji.

Francuzi zorientowali się, iż Ganelon był zdrajcą. Zakłuli go w kajdany i przetrzymywali w celi do rozpoczęcia procesu. Dzięki wstawiennictwu Pinabela, szanowanego i wpływowego obywatela, Ganelonowi udało się przekonać do swojej niewinności wszystkich sędziów poza jednym – Tierrym. Ku uciesze króla, który był przekonany o winie Ganelona, Tiery wyzwał Pinabela na pojedynek, stawiając na szali życie oskarżonego o zdradę ojczyma Rolanda i trzydziestu jego krewnych. Dzięki boskiej interwencji Tiery pokonał większego od siebie Pinabela. Ganelon został skazany na śmierć przez rozszarpanie przez cztery konie, co było wówczas obowiązującą metodą egzekucji zdrajców. Trzydziestu krewnych winnego powieszono.

Pigułka jako osobny artykuł · Plan wydarzeń

Streszczenie szczegółoweStrofa po strofie. 10 etapów · ok. 65 min

1. Król Karol, cesarz Wielki przez siedem lat zdobywał Hiszpanię: zamki, ziemię, miasta. Nie udało mu się jeszcze zająć „Saragossy stojącej na górze”, której władcą była król Marsyl – poganin. Służył on Mahometowi, modlił się do Apollona, a Boga nie kochał.

2. Władca Saragossy (z dwudziestoma pięcioma tysiącami ludu) zwołał swych doradców, którym oznajmił, że król Karol przybył z Francji, by ich zniszczyć. Z uwagi na to, że Saragończycy nie mieli dużo wojska, by pokonać cesarza, Marsyl poprosił ich o poradę. Chciał uchronić się przed śmiercią i wstydem. Tylko jeden z doradców - Blankandryna z walfondzkiego kasztelu zabrał głos.

3. Blankandryn był dzielnym rycerzem i mądrym doradcą króla Marsyla. Wymyślił podstęp, który z pewnością odwiedzie cesarza od ataku na Saragossę. Zaproponował, by królowi przesłać słowa zapewniające o przyjaźni, zaproponować bogactwa: „Dasz mu niedźwiedzie i lwy, i psy; i siedemset wielbłądów, i tysiąc wypierzonych sokołów; czterysta mułów ładownych złotem i srebrem i pięćdziesiąt wozów, z których on złoży tabor; i daj mu szczerego złota tyle, aby mógł hojnie opłacić swoich najemników”. Zamierzał nakłonić króla Karola do powrotu do Francji, zapewniając go, iż króla Marsyl podąży w ślad za nim i na święto Michała przyjmie od niego prawo chrześcijan wraz ze swym ludem i zostanie jego wiernym lennikiem. Blankandryn proponował, by cesarzowi ofiarować zakładników w postaci synów możnych rodzin, by uwierzył w obietnicę króla Marsyla o przejściu na chrześcijaństwo. Jeśli plan się powiedzie, będzie szansa na zatrzymanie Saragossy.

4. Blankandryn był pewien, że w wyniku jego planu Frankowie powrócą na swą ziemię, a król Karol do Akwizgranu, gdzie w swej kaplicy na próżno będzie oczekiwał przybycia króla Marsyla. Nie martwiło go, iż zakładnicy zapewne zostaną ścięci przez rozzłoszczonych Francuzów: „Lepiej-ci jest, aby oni stradali głowy, a my abyśmy nie stracili naszej pięknej Hiszpanii i nie cierpieli niedoli i klęski!".

5. Król Marsyl skończył naradę, po czym zawołał do siebie dziesięciu baronów, którym przekazał plan Blankandryn. Rzekł: „Pójdziecie, barony, do Karola Wielkiego. Jest pod Kordową, którą oblega. Będziecie mieli w rękach gałązki oliwne, co oznacza pokój i pokorę. Jeśli chytrością swoją wyjednacie dla mnie zgodę, dam wam złota i srebra co wlezie, i ziem, i lenna, ile sami zechcecie!”.

6. Król Marsyl oznajmił swym ludziom, by udali się do króla Karola z gałązkami oliwnymi w rękach prosząc, by ze względu na Boga zlitował się nad ludem Saragossy. Posłańcy mieli go zapewnić, że Marsyl pojedzie za nim do Francji i przyjmie chrześcijaństwo. 7. Król Marsyl kazał przygotować dziesięć białych mulic ze złotymi wędzidłami, z siodłami wykładanymi srebrem. Posłowie wsiedli na zwierzęta, a w rękach trzymali gałązki oliwne. Wyruszyli z oszukańczą misją do cesarza. 8. Król Karol był dumny z ostatniej bitwy, w której zdobył Kordowę, łupy, nie pozostawiając w mieście żadnego poganina przy życiu (wszyscy zostali ochrzczeni lub zabici). Cesarz siedział w sadzie na tronie ze szczerego złota. Miał białą brodę i siwą głowę. Obok na białych dywanach siedzieli jego rycerze. Niektórzy z nich grali w warcaby i szachy. W pewnej chwili na białych mulicach przybyli posłowie od króla Marsyla.

9. Pierwszy posłem, który przemówił w imieniu króla Marsyla, był Blankandryn. Mówił cesarzowi o bogactwach, którymi chce go obdarować jego król, a na koniec poprosił, by Karol wracał do Francji obiecując, że Marsyl podąży zanim. Cesarz zamyślił się.

10. Cesarz długo myślał, aż w końcu przemówił do posłów. Zapytał ich o gwarancję obietnicy króla Marsyla. Saracen odparł, że cesarz otrzyma „godnych” zakładników – synów możnych rodów, a Marsyl z pewnością dotrzyma obietnicy.

11. Karol Wielki rozkazał odstawienie mułów do stajni. W sadzie rozstawiono namiot, zaproszono dziesięciu posłów i rozpoczęła się trwająca do rana uczta. Nad ranem cesarz wstał, wysłuchał mszy, po czym wezwał francuskich baronów na naradę.

12. Wśród wezwanych byli: Ogier diuk, Turpin arcybiskup, Ryszard Stary i jego bratanek, waleczny hrabia Gaskonii Acelin, Tybald rejmski i jego krewniak Milon, Gerier i Geryn, hrabia Roland i Oliwier „waleczny i szlachetny (…) i Ganelon przybył, ten, który dopuścił się zdrady”. Rozpoczęto naradę.

13. Cesarz oznajmił zebranym, że król Marsyl przysłał swych posłów, przez które obiecuje bogactwa i przybycie za Karolem do Francji, gdzie przyjmie chrześcijaństwo.

14. Przemówił hrabia Rolad. Rzekł, że cesarz nie powinien wierzyć królowi Marslowi, ponieważ cesarz przebywał w Hiszpanii od siedmiu lat, podczas których zdobył wszystkie miasta. W międzyczasie król Marsyl dopuścił się zdrady, przysyłając do nich piętnastu posłów z gałązkami oliwnymi. Wówczas obiecywał to samo, a gdy cesarz wysłał do niego dwóch posłów – Bazana i Bazylego, on ściął im głowy w górach. Rolad zażądał pomszczenia losu hrabi: „Prowadź wojnę tak, jakeś rozpoczął! Powiedź pod Saragossę swoje chorągwie; podejmij oblężenie, choćby miało trwać całe twoje życie, i pomścij tych, których zdrajca pozabijał!”. 15. Cesarz wysłuchał siostrzeńca, nic nie mówiąc. Nagle stanął przed nim Ganelon. Zaczął tłumaczyć, że skoro król Marsyl obiecał, iż zostanie jego lennikiem, przyjmie chrześcijaństwo z całą Hiszpanią, to niech Karol uwierzy w te słowa i nie odrzuca zgody.

16. Głos zabrał Naim. Poparł Ganelona twierdząc, że skoro Marsyl oddaje się do dyspozycji Karola, to nie kłamie i jest szczery w swym dążeniu do zawarcia pokoju.

17. Cesarz zastanawiał się z zebranymi, kogo wysłać do Saragossy jako posłańca. Choć zgłosił się Naim, Karol nie wyraził zgody na odejście swego najlepszego doradcy.

18. Kolejnym ochotnikiem był Rolad, przeciw czemu zaprotestował hrabia Oliwier mówiąc, że Rolad jest zbyt porywczy, by zostać posłańcem. Na koniec sam zgłosił swą kandydaturę, której król Karol również nie przyjął. Oznajmił, że ani Rolad, ani Oliwier nie otrzymają tej misji.

19. Następnym ochotnikiem był Turpin rejmski. Chciał od cesarza dostać zgodę na wyjazd, na co zagniewany król odparł, by usiadł i nie zabierał głosu bez jego pozwolenia.

20. Król Karol poprosił rycerzy o radę w wyborze barona do misji poselstwa. Roland rzucił kandydaturę swego ojczyma Ganelona. Wybór ten poparli Frankowie. Gdy Ganelon usłyszał obradowanie, ogarnął go lęk, a jego oczy zrobiły się błyszczące. Krzyknął do pasierba: „Szalony! Co do ciebie przystąpiło? Wiedzą wszyscy, że jestem twym ojczymem, i oto wskazałeś mnie, abym jechał do Marsyla. Jeśli Bóg pozwoli, abym wrócił stamtąd, będę ci szkodził, ile będę mógł, przez całe twoje życie!, na co Roland odparł, że nie boi się gróźb i, jeśli król się zgodzi, może go zastąpić, bo nie jest tchórzem.

21. Ganelon zaznaczył, że Roland nie pójdzie za niego, ponieważ nie jest jego wasalem. Rzekł, że jeśli król rozkaże mu jechać do Saragossy, wykona polecenie, a gdy wróci – zemści się na pasierbie. Roland na te słowa wybuchnął śmiechem.

22. Ganelon widząc reakcję Rolanda, zezłościł się jeszcze bardziej. Krzyknął, że pasierb nie powinien go zgłaszać do misji i że wykona rozkaz, jeśli wyda go cesarz. 23. Ganelon wiedział, że nikt jeszcze nie wrócił żywy z Saragossy. Ze względu na swą żonę – siostrę cesarza i syna Baldwina, przyszłego rycerza i właściciela jego dóbr, prosił króla Karola o zaopiekowanie się nimi, gdyby coś mu się stało. Był pewien, że zginie na ziemi wroga.

24. Król Karol rzekł: „Ganelonie, zbliż się i przejmij laskę i rękawicę. Słyszałeś sam: Frankowie cię wybrali.”, a Ganelon odparł, że pojedzie do Saragossy, skoro otrzymuje taki rozkaz. Dodał też, że nie nawiedzi Rolanda, druha Oliwiera i jego dwunastu parów. Oświadczył, że pojedzie na teren wroga bez straży, tak jak niegdyś Bazyli i jego brat Bazan.

25. Cesarz dał Ganelonowi swą prawą rękawicę, która w czasie podawania upadła na ziemię. Frankowie, widząc tę scenę, rzekli: „Ten znak wróży nam wielką stratę!”.

26. Król Karol rozgrzeszył Ganelona, przeżegnał znakiem krzyża świętego, po czym dał mu laskę i pismo do króla Marsyla.

27. Ganelon udał się do swej kwatery, ubrał w najpiękniejszy rynsztunek: założył na nogi złote ostrogi, do pasa przypiął miecz „zwany Murglejem”, po czym siadł na rumaka i wyruszył w drogę. Rycerze przy pożegnaniu towarzysza zaczęli płakać, a Ganelon poprosił ich, by, gdy wrócą do Francji, pozdrowili jego żonę, druha Pinabela, a syna Baldwina uznali za swego pana.

28. Ganelon przybył do posłów saraceńskich. Gdy Blankandryn zapytał go, co król Karol chce od jego kraju, odparł: „Taka jest jego ochota. Nie będzie człowieka takiego jak on.” 29. Blankandryn powiedział Ganelonowi, że Frankowie to ludzie szlachetni, lecz mający złych królewskich doradców, pragnących zguby swej ojczyzny. Wówczas posłaniec odrzekł, że najgorszym doradcą cesarza jego siostrzeniec – człowiek dumny aż do przesady. Ganelon powiedział, że spokój nastanie, gdy Roland zginie. 30. Blankandryn odrzekł, że Roland chce zniewolić wszystkie narody i rościć sobie prawa do wszystkich ziem. Wówczas ojczym rycerza stwierdził, że Francuzi kochali Rolanda, bo dawał im złoto i srebra, muły i rumaki. Cesarz także dostawał od niego wszystko, czego tylko pragnął. Rycerz zdobywał dla niego nowe ziemie i bogactwa.

31. Blankandryn i Ganelon uknuli w drodze do Saragossy plan zgładzenia Rolanda przy najbliższej okazji. W Saragossie tymczasem, w cieniu sosny siedział władca Hiszpanii – król Marsyl. Dookoła niego czekało dwadzieścia tysięcy Saracenów, rzędnych nowych wiadomości i decyzji. 32. Blankandryn i Ganelon stanęli przed królem Marsylem. Pierwszy z nich zameldował, że wykonał swe poselstwo, po czym przedstawił towarzysza jako wysłannika cesarza.

33. Ganelon pozdrowił króla Marsyla i przedstawił mu ofertę cesarza: „Oto co ci przekazuje waleczny Karol: przyjm świętą wiarę chrześcijańską, a da ci połowę Hiszpanii w lenno. Jeśli nie chcesz przyjąć tej zgody, będziesz pojmany i związany siłą; zawiedziony będziesz do miasta Akwizgranu, tam wyrokiem sądu zakończysz swój żywot, umrzesz śmiercią haniebną i szpetną!”. Władca po usłyszeniu tych słów zadrżał ze złości. Gdyby nie zebrani wokół niego ludzie, ugodził by posłańca grotem trzymanym w ręku.

34. Król Marsyl potrząsał grotem, gdy Ganelon dobył swój miecz. Poganie postanowili przeszkodzić w walce.

35. Saraceni uprosili w końcu swego króla, by zachował spokój, tłumacząc, że jego gniew doprowadzi naród do zguby. Mówili mu, że musi wysłuchać słów Francuza.

Tymczasem Ganelon trzymał dalej swój miecz, a w końcu podał Blankandrynowi sobolowy płaszcz pokryty jedwabiem będący darem od cesarza dla króla Marsyla.

36. Ganelon powiedział Marsylowi, z jakim poselstwem przybył. Król miał przyjąć wiarę chrześcijańską, za co w lennie pozostanie przy nim połowa Hiszpanii (druga przypadnie Rolandowi, siostrzeńcowi cesarza). Ganelon zakończył przemowę groźbą zdobycia Saragossy przez króla Karola, który miałby w takim wypadku wywieźć Marsyla do kaplicy w Akwizgranie, gdzie ucięto by mu głowę z wyroku sądu. Ganelon oddał królowi pismo i rękawicę od cesarza.

37. Król Marsyl zbladł. Odczytawszy list, w którym król Karol wypomniał mu gniew spowodowany śmiercią posłów Bazylego i Bazana i postawił warunek ocalenia życia (posłanie swego wuja Algalifa jako zakładnika), zaczął się zastanawiać. 38. Król Marsyl zwołał do sadu na naradę swych wasali. Wówczas Blankandryn zaproponował, by dołączył do nich Ganelon, który podczas drogi poprzysiągł im wierną służbę. Po chwili do sadu przyprowadzono zdradliwego posła.

39. Król Marsyl przyznał się, że decyzja o ugodzeniu Ganelona była pochopna. Władca rzekł do posłańca: „ Daję ci w zakład te skóry sobolowe, warte więcej niż pięćset funtów złota, że nim przyjdzie jutrzejszy wieczór, zapłacę ci piękną grzywnę”. Ganelon nie odmówił.

40. Król Marsyl poprosił, by Ganelon odpowiedział o królu Karolu, który dotychczas podporządkował sobie już wszystkie kraje, czyniąc z królów żebraków. Chcieli wiedzieć, czy zamierzał przekazać tron komuś innemu. Posłaniec scharakteryzował władcę jako człowieka odważnego, męskiego i niezamierzającegoustąpić miejsca nikomu innemu, by tylko nie zawieść swego ludu.

41. Ganelon oznajmił, iż mimo podeszłego wieku króla, nie zrezygnuje on z prowadzenia wojen, dopóki żyje jego siostrzeniec Roland, druh Oliwier i dwunastu parów, których bardzo miłował. Obecnie cesarz nie czuł strachu przed nikim.

42. Król Marsyl zapytał Ganelona, kiedy cesarzowi znudzi się wojowanie. Francuz odparł, że dopóki Roland żyje, Karol Wielki nie przestanie toczyć bitew. Posłaniec opowiedział także o druhu Oliwierze, dwunastu parach i dwudziestu tysiącach Francuzów, tworzących przednią straż cesarza. 43. Król Marsyl zapytał Ganelona, czy istnieje szansa zaatakowania cesarza i Francuzów, na co usłyszał, że nie może się kierować szaleństwem, ponieważ straci swych pogan. Ganelon doradził, by Marsyl dał Karolowi obiecane bogactwa, dwudziestu zakładników. Wówczas cesarz odjedzie do Francji, zostawiając za sobą tylną straż, w której być może będą Roland i Oliwier. Ganelon przewidywał, że wraz ze śmiercią tych dwóch rycerzy cesarz straci ochotę do dalszych walk. 44. Marsyl zapytał posłańca: „Miły panie Ganelonie, jak mógłbym zgubić Rolanda?, na co usłyszał, że gdy cesarz zapuści się w wąwozy, zostawi tylną straż z Rolandem, Oliwierem i dwudziestoma tysiącami wojska. Wtedy Marsyl miał posłać w tamto miejsce sto tysięcy swych pogan i rozpocząć bitwę. Wówczas Francuzi ucierpią, Roland zginie i wojna zostanie zakończona.

45. Ganelon dalej rozprawiał. Przewidywał, że wraz ze śmiercią Rolanda cesarz straci swą prawą rękę, nie zbierze już tak wielkiej i silnej armii, wojsko ulegnie rozproszeniu. Król Marsyl ucałował posłańca w szyję, po czym zajął się gromadzeniem bogactw dla cesarza. 46. Król Marsyl zażądał, by Ganelon przysiągł mu zdradę Rolanda (chodziło o spisek, który uknuł). Posłaniec przyrzekł na relikwie swego miecza Murgleja, dokonując „wiarołomstwa”.

47. Król Marsyl przysiągł na księgę, w której spisane było prawo Mahometa i Terwaganta, że jeśli w tylnej straży króla Karola odnajdzie Rolanda, wytoczy bitwę i zabije rycerza. Słysząc to, Ganelon rzekł: „Oby się twoja wola spełniła!”.

48. Do króla Marsyla zbliżył się poganin Waldabron. Ofiarował Ganelonowi swój miecz w zamian za załatwienie, by Roland jechał w tylnej straży. Posłaniec rzekł: „Tak się stanie - odpowiada hrabia Ganelon. Za czym ucałowali się w twarz i w brodę”. 49. Kolejnym poganinem przybyłym z prezentem (hełm) okazał się Klimoryn. Zażądał w zamian, by Francuz pomógł im pohańbić Rolanda.

50. Królowa Bramimonda ofiarowała Ganelonowi dwa naszyjniki ze złota dla jego żony, warte więcej niż wszystkie bogactwa Rzymu. 51. Podskarbi Maldwit zameldował królowi Marsylowi, że siedemset wielbłądów objuczonych srebrem i złotem i dwudziestu najszlachetniejszych zakładników są już przygotowane dla cesarza. 52. Król Marsyl, biorąc Ganelona za rękę, rzekł: „Jesteś bardzo waleczny i mądry. Na tę wiarę, którą uważasz za naj świętszą, nie odbieraj nam już swego serca!”. Obiecał mu wiele bogactw, gdy przyczyni się do skierowania Rolanda do tylnej straży. Ganelon, wraz z zakładnikami i darami, wyruszył w drogę powrotną do króla Karola. 53. Cesarz powrócił do miasta Galny, do swej kwatery, by czekać na powrót Ganelona. Okolicę tę zdobył i zniszczył dla niego wierny Roland.

54. Rankiem cesarz wraz z Rolandem, Oliwierem i innymi Frankami wysłuchał mszy. Potem przybył Ganelon (zdrajca i wiarołomca). Zameldował królowi Karolowi: „Przynoszę ci klucze Saragossy, oto są; a oto wielki skarb, który ci przywożę; i dwudziestu zakładników”. Okłamał go, mówiąc że Algalif (wuj króla Marsyla) uciekł z wojskiem od swego władcy, gdyż nie chciał przyjąć wiary chrześcijańskiej, a na koniec utonął w morzu. Przekazał, że za miesiąc król Marsyl podąży do Francji, gdzie przyjmie nowe wyznanie.

Cesarz, słysząc te wieści, odparł: „Bogu niech będą dzięki! Dobrze mi usłużyłeś, wielką otrzymasz nagrodę!”. Frankowie zwinęli obóz, zabrali bydło, bogactwa i wyruszyli w drogę do Francji. 55. Król Karol wracał do Francji. Wojna z Hiszpanami dobiegła końca. Roland podążał obok niego, wraz z chorągwią przywiązana do włóczni. Nikt z nich nie przypuszczał, że poganie są tuż za nimi. W lesie na szczycie góry czterdzieści tysięcy wojska pogan czekało w ukryciu na Franków.

56. Zapadła noc. Król Karol miał dziwny sen: „był w najgłębszych wąwozach Cizy, w dłoniach dzierżył jesionową włócznię. Hrabia Ganelon pochwycił ją, potrząsnął nią tak gwałtownie, że drzazgi poleciały ku niebu”.

57. Później cesarzowi śniło się, że był już w swej ojczyźnie, w kaplicy w Akwizgranie: „Bardzo okrutny niedźwiedź gryzł go w prawe ramię. Od strony Ardenów ujrzał zbliżającego się lamparta, który bardzo zuchwale dobierał mu się do ciała. Z głębi sali wypada chart, biegnie w wielkich susach do Karola; odgryza niedźwiedziowi prawe ucho i wściekle walczy z lampartem. Francuzi powiadają: "Oto wielka bitwa!" Który zwycięży?”.

Król Karol spał dalej. 58. Następnego dnia wojsko króla Karola jechało dalej przez przesmyki i wąwozy. Cesarz rozkazał, by wybrać mu tylną straż, a wówczas Ganelon wytypował swego pasierba – dzielnego Rolanda. Przednią straż miał przejąć za owego rycerza baron Ogier Duński.

59. Roland, usłyszawszy słowa ojczyma, powiedział, że ma nadzieję, że tym wyborem król Karol nie straci „nic” podczas drogi, że będzie bezpieczny.

60. Gdy Roland usłyszał, że będzie w tylnej straży, wykrzyczał Ganelonowi, że jest on nikczemnikiem i łajdakiem.

61. Roland poprosił cesarza o łuk, który władca trzymał w ręce: „Nikt nie zarzuci mi, sądzę, żem go upuścił, jak upuścił Ganelon laskę, kiedy mu ją wetknięto w prawicę!”. Karol spuścił głowę, a z jego oczu spłynęły łzy. 62. Wszyscy wiedzieli, że nie istniał baron mogący zmienić wybór Ganelona w zgłoszeniu kandydatury Rolanda. Naim poprosił cesarza, by dał swój łuk Rolandowi. Rycerz przyjął broń od władcy.

63. Cesarz oświadczył Rolandowi, że zostawia mu połowę wojska (dwadzieścia tysięcy ludzi), które miało być jego „zbawieniem”. Siostrzeniec zapewnił Karola, że może spokojnie wracać do Francji, ponieważ, póki on żyje – nic mu nie grozi.

64. Do Rolanda dołączyli jego wierni przyjaciele i druhowie: Oliwier, Geryn, hrabia Gerier, Oton, Beranżer, Astor, Anzeis, Gerard z Rusylonu, Gajfer, Gotier oraz dwadzieścia tysięcy wojska.

65. Roland rozkazał Gotierowi z Hum, by wybrał stu Francuzów i obsadził nimi wąwozy, wzgórza, by zapewnić bezpieczeństwo cesarzowi i jego ludziom.

66. Frankowie z mozołem przebyli góry, wąwozy, aż dotarli do Ziemi Przodków, ujrzeli Gaskonię – dziedzictwo króla Karola. Wówczas przypomnieli sobie swe lenna i małżonki pozostawione w kraju. Płakali, a wraz z nimi ich pan, obawiający się o siostrzeńca, pozostawionego u wrót Hiszpanii.

67. W Hiszpanii pozostało dwunastu parów z dwudziestoma tysiącami wojska cesarza.

Król Karol odczuwał silny niepokój. Gdy diuk Naim zapytał go o powód złego samopoczucia, ten opowiedział mu o swych snach, w których tracił Rolanda, wystawionego na śmierć przez Ganelona – zdrajcę Francji. 68. Cesarz ze stoma tysiącami Francuzów płakał. Ogarnął go dziwny lęk. Domyślił się zdrady Ganelona, którego przekupił bogactwem, srebrem, złotem i mułami król Marsyl.

Król Hiszpanii przywołał do siebie baronów, hrabiów, diuków, emirów. W trzy dni zebrał czterysta tysięcy ludzi. Na wieżę wystawiono Mahometa, do którego codziennie modlili się poganie. Potem wszyscy wyruszyli przez doliny, góry, aż dotarli do tylnej straży dowodzonej przez Rolanda.

69. Bratanek Marsyla poprosił go o „łaskę zadania Rolandowi pierwszego ciosu”. Władca zgodził się i podarował mu swą rękawicę.

70. Bratanek, trzymając rękawicę, podziękował królowi Marsylowi za wielki dar. Poprosił także wuja o dwunastu baronów, którzy pójdą z nim walczyć przeciwko dwunastu parom. Brat Marsyla – Falsaron, zaoferował, że pójdzie razem z bratankiem walczyć przeciw armii cesarza.

71. Na pomoc Marsylowi przybył król Korsalis z Barbarii, znający czarnoksięskie sztuki. Pojawił się także Małprymis z Brylantu (szybszy w biegu od konia).

72. Do Marsyla dołączył emir z Balagieru: „Ciało miał piękne, twarz jasną i śmiałą”, był odważny. Obiecał, że zabije Rolanda i wszystkich Francuzów w obozie w Ronsewal, uwalniając tym samym Hiszpanię. Król Marsyl podziękował mu.

73. Pomoc królowi zaoferował również Almanzor z doliny Maurieny z dwudziestoma tysiącami swych ludzi.

74. Przybył także Turgis z Tortelozy, życzący chrześcijanom śmierci.

75. Dołączył również Eskremis z Waltemy (jego lenno), wykrzykujący: „Pójdę do Ronsewal, aby zetrzeć pychę. Jeśli tam zdybię Rolanda, nie ocali swej głowy (…)”.

76. Pojawił się Esturgan z towarzyszem Astramarysem. Byli to „wypróbowane zdrajcy i łotry”. Obiecali zgładzić Francuzów i doprowadzić Karola do płaczu.

77. Przybył Margarys z Sewilli – człowiek piękny i cieszący się powodzeniem kobiet, będący najlepszym rycerzem wśród pogan. Obiecał Marsylowi zwycięstwo i zagarnięcie Francji w przeciągu roku.

78. Przybył Szernubel z Muniem o włosach do ziemi, niebywałej sile, potrafiący unieść cztery objuczone muły. W jego kraju nie świeciło słońce, zboże nie rosło, deszcz nie padał, a kamienie były czarne. Na jego kraj ludzie mówili, że to jest mieszkanie diabłów. On także obiecał królowi pokonanie Franków.

79. „Zbroją się poganie w saraceńskie kolczugi, wszyscy prawie w potrójne druciane koszulki, wiązana głowie wyborne hełmy saragoskie, przypasują miecze z wieńskiej stali. Mają bogate tarcze, walenckie włócznie i sztandary białe, niebieskie i czerwone”. Wsiedli na rumaki i ruszyli zwartym szeregiem wśród dźwięku trąb. Dzień był piękny. Francuzi usłyszeli nadciągających wrogów. Roland oświadczył ludziom, że muszą wytrwać i zwyciężyć dla króla Karola, a poganie nie mogą ich pohańbić.

80. Oliwier wstąpił na wzgórze i zobaczył nadchodzących pogan. Krzyknął do Rolanda, że Ganelon ich zdradził i wystawił na pewną śmierć. 81. Oliwier zobaczył nadciągających Saracenów, którzy zebrali się w wielkiej liczbie. Nie mógł zliczyć ich pułków.

82. Oliwier powiedział rodakom, że nadciąga sto tysięcy wojska i zapowiada się wielka bitwa. Wyrokował, że wygrają, jeśli Bóg doda im siły, a towarzysze odpowiedzieli: „Hańba temu, który ucieknie! Aż do śmierci żaden z nas nie chybi!".

83. Oliwier poprosił Rolanda, by zadął w róg i zawołał tym samym króla Karola, ponieważ nie mieli szans na zwycięstwo (było ich za mało). Przyjaciel nie posłuchał jego słów, gdyż obawiał się utraty dobrego imienia w ojczyźnie.

84. Oliwier nadal prosił Rolanda o ściągnięcie pomocy, lecz ten uparcie odmawiał. Twierdził, że będzie walczył swym mieczem Durendalem co sił, nie pozwoli zhańbić rodu.

85. Oliwier wciąż namawiał przyjaciela do zadęcia w róg, lecz ten powtarzał, że Hiszpanie zginą, a oni muszą być dzielni i nie mogą zawieść króla Karola.

86. Oliwier krzyczał, że nadciąga wielkie wojsko, którego nie darzą rady pokonać, a Roland odpowiedział, że Francja nie straci dobrego imienia: „Wolę raczej umrzeć niż popaść w osławę! Im lepiej będziemy bili, tym więcej cesarz będzie nas kochał!".

87. Roland był mężny, a Oliwier roztropny. Obydwaj nigdy nie uciekli przed żadną bitwą. Choć teraz drugi obawiał się klęski, przyjaciel nie przestawał go pocieszać.

88. Roland oznajmił przyjacielowi, że mają dwadzieścia tysięcy wojska, wśród którego nie ma tchórzy, więc wygrają. On będzie walczył mieczem podarowanym przez cesarza, a Oliwier miał uderzać włócznią. Mówił: „Jeśli padnę, ten, kto go dostanie, będzie mógł powiedzieć: To był miecz szlachetnego wasala?”. 89. Arcybiskup Turpin wjechał na pagórek i przemówił do Francuzów. Upominał ich, że w nadchodzącej bitwie umrą za cesarza, w obronie chrześcijaństwa. Radził, by żałowali za grzechy i prosili Boga o przebaczenie. Na koniec zaś rozgrzeszył i pobłogosławił zebranych.

90. Francuzi zostali rozgrzeszeni i pobłogosławieni przez arcybiskupa. Uzbrojeni wsiedli na rumaki. Roland uwierzył w słowa Oliwiera o zdradzie Ganelona.

91. Roland jechał na swym rumaku Wejlantyfie ubrany w zbroję. Potrząsał swą włócznią, a z jego roześmianej twarzy biła pycha. Oliwier, podążający za przyjacielem, utwierdzał Francuzów w przekonaniu, że nim nadejdzie wieczór, oni będą zwycięzcami.

92. Francuzi z Rolandem i Oliwierem ruszyli dumnie na pogan z wojennym okrzykiem króla Karola „Montjoie!".

93. Pierwszy po stronie pogan jechał siostrzan Marsyla – Aelrot. Krzyczał, że król Karol zdradził swój naród, zostawiając go w wąwozie na pewną śmierć. Roland w tym momencie ruszył na niego, wściekły na słowa skierowane przeciwko cesarzowi. Pokonał przeciwnika w walce.

94. Diuk Falsaron - brat króla Marsyla (najgorszy ladaco), gdy ujrzał śmierć swego siostrzana, rzucił kolejną zniewagę: „W tym dniu słodka Francja strada swoją cześć!". Oliwier zapłonął gniewem na te słowa, ruszył na przeciwnika i po chwili go zabił. Cały czas zachęcał rodaków do walki, krzycząc „Montjoie!".

95. Król Korsalis z Barbarii rzucił poganom hasło, by bardziej szydzili z napastników, wówczas wygrają bitwę i pokonają wroga. W pewnej chwili zaatakował go arcybiskup Turpin, wbijając w czoło „wielką kopię” i zabijając go.

96. Geryn zabił Malprymisa z Brygalu. Wbił mu „tęgą kopię w żywe mięso”.

97. Gerier z kolei pokonał emira. Przeszywając mu ciało włócznią.

98. Diuk Samson zabił Almanzora z Moriany.

99. Turgis z Tortelozy zginął z ręki Anzeisa.

100. Engelier Gaskończyk z Bordo pokonał Eskremisa z Waltemy.

101. Otton zabił poganina Esturgana.

102. Astramarys zginął w walce z Beranżerem. Okazało się, że z dwunastu baronów zostało tylko dwóch żywych: Szemubel i hrabia Margarys.

103. Margarys ruszył do ataku na Oliwiera, jednak nie udało mu się zranić przeciwnika, ponieważ „drzewce się złamało, a on nie spadł z konia”. Zadął w róg, aby zwołać swoich towarzyszy.

104. Roland walczył dzielnie swym Durendalem. Ruszył do ataku na Szernubla, którego zabił po uprzednim przecięciu mu twarzy.

105. Roland w zakrwawionej zbroi jechał przez pole, czyniąc „srogą rzeź”. Za przyjacielem podążał Oliwier, dwunastu parów i reszta Francuzów. Poganie ginęli.

106. Oliwier jechał ze złamanym drzewcem przez „ciżbę wojenną”. Zaatakował poganina Malona, zabił Turgisa i Esturgala. Kawałek drzewca pękł i rozszczepił mu się w dłoni. Wtedy Roland krzyknął, by zaczął walczyć swym mieczem Hauteclaire, lecz towarzysz zaczął się tłumaczyć: „Nie mogłem go wydobyć (…) tyle miałem do roboty!".

107. Oliwier wydobył swój miecz. Zabił nim poganina Justyna z Żelaznej Doliny. W pewnej chwili usłyszał słowa Rolanda: „Poznają cię, bracie! Jeśli cesarz nas kocha, to za takie ciosy!" Ze wszystkich stron rozlega się: „Montjoie!".

108. Hrabia Geryn ze swym wiernym towarzyszem dopadli Tymozela, którego zabili włóczniami. Zaś arcybiskup zabił czarnoksiężnika Sygnorela.

109. Bitwa trwała: „Frankowie i poganie zadają cudowne ciosy. Jeden naciera, drugi się broni. Tyle kopij strzaskanych i krwawych! Tyle podartych chorągwi i tyle sztandarów! Tylu dobrych Francuzów stradało młode życie!”.

110. Roland, Oliwier i dwunastu parów nadal walczyli z poganami, których została już garstka. Tymczasem we Francji rozpętała się burza, zawierucha, zaczął padać deszcz i grad, a ziemia drżała. W samo południe zapanowały ciemności: „Niepodobna patrzeć na to bez strachu. Ludzie mówią: "To sądny dzień, koniec świata nadchodzi!". Nie wiedzą ani nie mówią prawdy - to wielka żałoba z powodu śmierci Rolanda!”.

111. Francuzi, chodząc po polu bitwy, płakali nad ciałami swych rodaków i krewnych. Wkrótce ze swym ogromnym wojskiem przybył na pole bitwy król Marsyl.

112. Marsyl przybył doliną. Jego siedem tysięcy trąb wzywało do ataku. Roland powiedział Oliwierowi, że skoro zdrajca Ganelon poprzysiągł ich śmierć, to musieli teraz walczyć. Zostaną pomszczeni przez cesarza. Roland miał walczyć swym mieczem Durendalem, a jego towarzysz Hauteclairem. Rycerz rzekł: „Po tylu ziemiach obnosiliśmy je! Wygraliśmy nimi tyle bitew! Nie trzeba, aby o nich źle mówiono w pieśni!".

113. Król Marsyl, jadący na czele armii, ujrzał ciała swych poległych żołnierzy. Za nim podążał czarnoskóry, kochający mordować i zdradzać, dzielny, zuchwały Saracen Abisem. Niósł on sztandar królewski. Turpin uważał go za heretyka.

114. Arcybiskup Turpin zaczął bitwę. Natarł na Abisema, przeszywając na wylot Saracena i mordując go w kilka sekund.

115. Francuzi zobaczyli, jak liczna jest armia dowodzona przez Marsyla. Prosili Oliwiera, Rolanda i dwunastu parów, aby ich bronili. Arcybiskup podtrzymywał żołnierzy na duchu: „Panowie baronowie, nie umyślajcie nic złego. Proszę was, przez Boga, nie uciekajcie, iżby nikt mężny nie hańbił was w pieśni. Raczej pomrzyjmy tu, walcząc. Niebawem, tak nam przyrzeczone, doczekamy się końca; nie pożyjemy dłużej niż ten dzień. Ale jest jedna rzecz, którą wam uręczam - święty raj jest wam szeroko otwarty, posiądziecie się tuż koło Niewiniątek.”. Po tych słowach rycerze ruszyli do walki.

116. Saracen Klimboryn z Saragossy, który: „(…)przyjąwszy przysięgę hrabiego Ganelona, z przyjaźni ucałował go w usta i dał mu swój hełm i swój karbunkuł”, ruszył na Gaskończyka Engeliera, zabijając go po chwili przebiciem włócznią na wylot.

117. Hrabia Roland, widząc to, zawołał do Oliwiera, że przed chwilą zginął najmężniejszy rycerz, a ten odparł: „Niechaj Bóg da mi go pomścić!”. Po chwili zabił swoją Hauteclaire Klimboryna, potem diuka Alfaina i Ezkababę.

118. Poganin Waldabron (pasował kiedyś króla Marsyla na rycerza) dosiadł konia, natarł na Samsona - potężnego diuka francuskiego, zabijając go.

119. Roland, widząc śmierć Samsona, wpadł w złość. Ogarnięty ogromną siłą, popędził w kierunku Waldabrona. Po chwili poganin leżał martwy.

120. Malkinat - Afrykanin przybyły z Afryki, syn króla Malkuda, siedząc na swym koniu, ruszył na hrabiego Anzeisa, zabijając go.

121. Arcybiskup Turpin zabił Malkinata.

122. Poganin Grandwin - syn Kapuela, króla Kapadocji, pokonał Geryna, Geriera oraz jego towarzysza Beranżera, Wita z Antonin, diuka Astorga. 123. Roland bardzo cierpiał, widząc klęskę Franków. W końcu wyzwał poganina Grandwina na pojedynek.

124. Grandwin był dzielny i waleczny, krzepki i śmiały w boju. Został wyzwany przez nieznajomego Rolanda do walki. Słyszał o męstwie swego przeciwnika: „Nigdy go nie widział; poznaje go wszelako po hardej twarzy, po pięknym ciele, po spojrzeniu i postawie”. Choć zląkł się i chciał uciec, nie zdążył. Umarł z ręki Rolanda.

125. Bitwa była cudowna i zaciekła. Krew przelewała się po zielonej trawie. Saraceni wzywali króla Marsyla na pomoc.

126. Francuzi dzielnie walczyli. Wkoło widać było cierpienie, ciała ludzi nieżywych, rannych, okrwawionych. Saraceni wycofali się z pola bitwy, a Frankowie pilnie gonili za nimi. 127. Arcybiskup nadal walczył. Frankowie przyszli mu z pomocą. Walka ponownie rozgorzała na rozkaz Rolanda. Choć chrześcijanie odparli cztery ataki Saracenów, przy piątym nie mieli już siły. Francuscy rycerze zginęli, ocalało jedynie sześćdziesięciu.

128. Hrabia Roland, widząc pole bitwy zasłane ciałami Franków, żalił się Oliwierowi. Nie wiedział, co dalej czynić. Przyjaciel powiedział mu: „Nie wiem. Mogliby o tym mówić ku naszej hańbie, wolę raczej umrzeć!".

129. Roland powiedział Oliwierowi, że zatrąbi w róg, a Karol usłyszy i przybędzie z odsieczą. Wówczas towarzysz odparł, że „To byłby dla wszystkich twoich krewnych wielki wstyd i hańba i ten despekt ciążyłby na nich całe życie”. Wypomniał mu: „Kiedy cię prosiłem, abyś to zrobił, nie chciałeś. Zróbże teraz; nie zrobisz tego z mojej rady”.

130. Roland chciał wezwać na pomoc Karola, lecz Oliwier mu odradzał mówiąc, że byłby to czyn niegodny rycerza. Mógł wcześniej wezwać cesarza, ocalając w ten sposób tysiące towarzyszy. Bohater miał żal do Rolanda, że wcześniej nie posłuchał jego rady. Na koniec rzekł: „Na tę moją brodę, jeśli ujrzę jeszcze Odę, moją słodką siostrę, nie będziesz nigdy spał w jej ramionach!".

131. Roland był zdziwiony gniewem przyjaciela, skierowanym w jego kierunku. Towarzysz wykrzyczał mu: „(…) to twoja wina, bo dzielność roztropna a szaleństwo to są dwie różne rzeczy, a miara warta jest więcej niż zarozumienie. Jeśli nasi Francuzi pomarli, to przez twoją płochość! Nigdy już nie będziemy służyli Karolowi. Gdybyś był mnie usłuchał, nasz pan byłby powrócił; bylibyśmy tę bitwę wygrali; króla Marsyla bylibyśmy ubili lub wzięli żywcem”.

132. Arcybiskup Turpin, słysząc kłótnię rycerzy, błagał ich o uspokojenie. Rolandowi kazał zatrąbić w róg i wezwać pomoc. Przewidywał, że gdy cesarz wróci na pole bitwy – znajdzie ich już martwych. Zostaną zapewne pogrzebani w kościelnych kruchtach, a ludzie będą ich opłakiwać.

133. Roland posłuchał rady i przytknął róg do ust. Cesarz, znajdujący się u wylotu z drugiej strony wąwozu, usłyszał dźwięk.

134. Hrabia Roland nieprzerwanie dął w róg co sił, aż „Z ust jego tryska jasna krew. Skroń mu pęka”. Karol rzekł: „To róg Rolandowy! Nie dzwoniłby weń, gdyby nie wydawał bitwy!”. Ganelon zaczął odwodzić cesarza od decyzji o powrocie, nazywając pasierba pysznym. Mówił: „Któż by, u Boga, odważył się wydać mu bitwę?”.

135. Roland, z zakrwawionymi ustami dął w róg. Książę Naim rzekł cesarzowi, by zawrócili na pomoc rycerzom. Oskarżył Ganelona o zdradę: „Ten sam, który go zdradził, namawia cię teraz, abyś chybił swej powinności”.

136. Cesarz zdecydował o zawróceniu wojsk na pomoc siostrzeńcowi. Rozkazał przy tym trąbić w rogi. Francuzi założyli pancerze, zbroili się w pancerze, hełmy i miecze zdobne złotem. Ruszyli z odsieczą.

137. Cesarz i jego ludzie bali się, czy nie jest za późno na pomoc. Król kazał pochwycić hrabiego Ganelona i oddał go pod straż dworskim kucharzom, kierowanym przez Bezgona. Rzekł do niego: „Strzeż mi go pilnie, tak jak się powinno strzec takiego zdrajcę; wydał mój dom przez zdradę”. Kucharze, pilnując Ganelona, wyrwali mu włosy z brody i wąsów, pobili go polanami i kijami „i kładą mu na szyję łańcuch jak niedźwiedziowi”. Potem wsadzili go na juczne zwierzę.

138. Cesarz z wojskiem jechał z odsieczą. Prosił Boga o ocalenie życia rodakom, nim dotrze na pole bitwy. 139. Karol jechał zagniewany. Siwa broda leżała na jego pancerzu. Wszyscy baronowie płakali, popędzając konie ostrogami. Spieszyli na pomoc rycerzom.

140. Roland popatrzył na góry, na pola. Leżały na nich ciała poległych wasali. Rozpaczał nad ich losem i obwiniał się o ich śmierć. Krzyknął do Oliwiera: „Towarzyszu, weźmy się do bicia dalej!". 141. Hrabia Roland wrócił do bitwy. Zabił Faidryna z Puj i dwudziestu czterech innych pogan. Wołał do swych ludzi, by nie oszczędzili życia żadnemu Saracenowi. Pragnął zemsty z swych towarzyszy.

142. Frankowie walczyli jak lwy. Nagle na swym koniu zbliżył się król Marsyl. Zabił Bewona, Iwona i Iwuara, Gerarda z Rusylonu. Hrabia Roland, widząc to wszystko, ruszył na króla. W walce pozbawił go prawej pięści, a następnie zabił Jurfala Płowego – jego syna. Sto tysięcy pogan, wystraszonych natarciem Franków, krzyczało: „Pomagaj, Mahomecie!”. W końcu uciekli.

143. Na polu bitwy pozostał wuj króla Marsyla – Marganis. Dzierżył Kartaginę i Etiopię: „przeklętą ziemię; ma w swoim królestwie czarne plemię ludzi. Nosy mają wielkie, uszy szerokie; jest ich razem więcej niż pięćdziesiąt tysięcy”. Teraz czarnoskórzy wydali okrzyk wojenny pogan i ruszyli odważnie w kierunku Francuzów.

144. Roland, widząc nacierające „plemię, czarniejsze od inkaustu i nie mające nic białego prócz zębów”, zachęcał do walki okrzykami. Francuzi ruszyli przed siebie.

145. Marganis napadł na Oliwiera, uderzając włócznią w jego plecy. Krzyczał przy tym: „Oto dostałeś tęgi cios! Karol, król Wielki, zostawił cię w wąwozie na twoją zgubę”.

146. Oliwier czuł, że „jest ugodzony na śmierć”. Ostatkiem sił uderzył przeciwnika swą Hauteclaire, by ten nie chwalił się, że go pokonał. Rozciął Marganisowi na pół głowę i po chwili poganin padł martwy na ziemię. Oliwier zawołał na pomoc przyjaciela.

147. Oliwier uderzał mieczem po omacku. Kładł trupem pogan, ostatkiem sił wykrzykując wojenny okrzyk cesarza „Montjoie!”.

148. Roland, spojrzawszy Oliwierowi w twarz, ujrzał jego bladość i krew spływającą po ciele. Rycerz zaczął ubolewać nad losem przyjaciela: „Cny towarzyszu, jakże mi żal twego męstwa. Nigdy nie znajdę równego tobie. Ach, słodka Francjo, zostaniesz i ty dziś sierotą po dobrych wasalach, upokorzona i uboga! Cesarz poniósł wielką szkodę." To rzekłszy, zemdlał na koniu.

149. Roland zemdlał, a Oliwier był śmiertelnie ranny. Spoglądał wokoło zamglonymi oczyma. W końcu zbliżył się do swego towarzysza: „ciął go w hełm zdobny złotem i klejnotami, przeciął cały aż do przyłbicy; ale nie dosięgnął głowy”. Dopiero gdy Roland przemówił, Oliwier poznał go po głosie i poprosił o przebaczenie. Usłyszał: „Nie zrobiłeś mi nic złego. Przebaczam ci tutaj i w obliczu Boga. Na te słowa pochylili się ku sobie. I tak, w wielkiej miłości, rozstali się”.

150. Oliwier zsiadł z konia i, ostatkiem sił, położył się na ziemi z rękami złożonymi i wzniesionymi do nieba. Prosił Boga o przebaczenie, wyznawał mu swe winy, błagał o błogosławieństwo dla Karola, „słodkiej” Francji i dla Rolanda. Po tych słowach umarł, powodując płacz swego przyjaciela.

151. Oliwier leżał martwy twarzą ku ziemi. Roland pożegnał się z nim, mówiąc: „Kiedyś ty oto nieżywy, i mnie obmierzło życie!”. Potem zemdlał, nie spadając z konia tylko dzięki strzemionom. 152. Roland ocknął się z omdlenia. Francuzi zostali wybici. Przy życiu pozostał tylko arcybiskup i Gotier z Hum, który zjechał z gór, by „bić Hiszpanów”. Jego ludzie byli martwi, a on wołał Rolanda na pomoc. Rycerz usłyszał prośby.

153. Roland wrócił na pole bitwy. Choć zabił dwudziestu Hiszpanów, Gotier sześciu, a arcybiskup pięciu, to poganie znów dzielnie walczyli, nie bojąc się trzech przeciwników. 154. Rycerze walczyli we trójkę przeciw czterdziestu tysiącom Saracenów, przybyłych na pole bitwy. Poganie bali się zbliżyć do trzech żołnierzy francuskich. Z daleka rzucali na nich lance, włócznie, strzały i dzidy. Udało im się zabić w ten sposób Gotiera, a Turpina przebić czterema włóczniami, dotkliwie go raniąc i pozbawiając konia.

155. Turpin spadł z zabitego konia. Ciało miał przeszyte czterema włóczniami, gdy krzyknął do Rolanda: „Nie jestem zwyciężony! Rycerz, póki żyje, nie poddaje się!". Dobył swój miecz Almasa, wykonany z błękitnej stali i nadal walczył, mimo braku konia. Zabił czterystu pogan.

156. Rozgorączkowany Roland, z pękniętą skronią (z powodu dęcia w róg) wziął róg i znowu zaczął wzywać króla Karola2. Cesarz usłyszał znajomy dźwięk, po czym rozkazał swym rycerzom pospieszyć marsz, zaniepokojony małą siłą osoby dmuchającej w przedmiot. Karol kazał dąć w sześćdziesiąt tysięcy trąb. Poganie usłyszeli zbliżające się oddziały cesarskie. 157. Poganie wiedzieli, że powrót cesarza będzie ich końcem. Przewidywali klęskę w bitwie z oddziałami Karola. Jedynym szansą na wygranie starcia było zabicie Rolanda. 158. Roland ujrzał nadciągającą pomoc. Wróciły mu siły do walki. Dosiadł konia Wejlantyfa, a po chwili miał już u swego boku wiernego arcybiskupa Turpina.

159. Hrabia krzyknął do Turpina, że nie mogą darować życia żadnemu poganinowi. Wówczas arcybiskup odparł: „Hańba temu, kto dobrze nie bije! Karol wraca, pomści nas!".

160. Poganie słyszeli trąby wojska króla Karola, okrzyki zbliżającej się odsieczy. Wiedzieli, że „żaden człowiek z krwi i ciała nie zwycięży” Rolanda. W końcu wypuścili na niego strzały, włócznie, dzidy. Od pocisków przedziurawili mu tarczę, strzaskali i rozpruli kolczugę, ale ciała nie uszkodzili. Zranili mu tylko konia trzydziestoma ranami. Na koniec uciekli z pola walki.

161. Poganie uciekli do Hiszpanii. Roland, pozbawiony konia, nie mógł ich ścigać. Podszedł więc do rannego arcybiskupa Turpina, aby mu pomóc. Zdjął mu hełm, odpiął biały, lekki pancerz. Swym pociętym kaftanem zaciskał w jego ciele wielkie rany. Potem wziął rannego w ramiona, ułożył na zielonej murawie i powiedział: „Ha, luty panie, puść mnie od siebie; nasi towarzysze, którzy nam byli tak drodzy, oto pomarli, nie powinniśmy ich opuścić. Chcę ich odszukać i rozpoznać, i przed tobą ich zgromadzić, i ułożyć.”. Arcybiskup kazał mu tak zrobić.

162. Roland szedł sam po polach, dolinach i górach. Znajdywał na drodze swych poległych rycerzy: Iwora i Iwona, Gaskończyka Engeliera, Geryna i Geriera, Beranżera i Atona, Anzeisa i Samsona, starego Gerarda z Rusylonu. Przeniósł ich ciała kolejno, złożywszy je u kolan do arcybiskupa szeregiem. Turpin płacząc, pobłogosławił ciała.

163. Roland znowu zaczął szukać ciał poległych druhów. Odnalazł ciało swego druha Oliwiera. Zaniósł je do arcybiskupa, który rozgrzeszył i przeżegnał zwłoki znakiem krzyża, a rycerz pożegnał się z przyjacielem.

164. Roland popatrzył na ciała martwych parów i Oliwiera. W końcu zrozpaczony padł omdlały na ziemię.

165. Kiedy arcybiskup ujrzał, że Roland mdleje, poczuł w sercu największą boleść. Wziął w końcu róg rycerza, w którym zamierzał przynieść wody ze strumienia. Ruszył przed siebie drobnymi kroczkami, chwiejnie. Był jednak za słaby, by iść dalej. Padł na ziemię, „Śmierć obejmuje go twardą ręką”. 166. Hrabia Roland zbudził się z omdlenia. Wstał i wówczas ujrzał leżącego arcybiskupa, którego ręce i oczy były skierowane ku niebu. Zapewne wyznawał swe grzechy, modlił się do Boga o wpuszczenie do raju. W końcu umarł.

167. Roland przyglądał się arcybiskupowi: „Obok jego ciała widzi leżące jego wnętrzności; mózg kapie mu z czoła. Na piersi, pięknie pośrodku, złożył swe białe ręce, tak piękne”. Rycerz, według wyznawanych zasad, zaczął odmawiać nad nim modlitwę: „Ha, miły panie, rycerzu wielkiego rodu, polecam cię oto wspaniałemu Panu niebios. Nikt, wierę, chętniej nie będzie pełnił jego służby. Nigdy, od czasu apostołów, nie było takiego proroka, tak pilnego w strzeżeniu prawa i ściąganiu doń ludzi. Oby twoja dusza mogła nie cierpieć żadnego braku! Oby bramy raju były jej otwarte!”.

168. Rolandowi mózg wylewał się uszami. Ostatkiem sił modlił się do Boga za swych parów, a do anioła Gabriela za samego siebie. W jednej ręce trzymał róg, a w drugiej swój miecz. Poszedł na pagórek w kierunku ku Hiszpanii przez pole. Pod pięknym drzewem, przy czterech głazach z marmuru, padł na zieloną trawę, po czym zemdlał.

169. Roland znowu zemdlał. Nieopodal Saracen, który udawał martwego (pomazał krwią twarz i ciało), nagle podniósł się i podbiegł do leżącego rycerza, chcąc wyrwać mu jego miecz. Krzyczał: „Zwyciężony jest siostrzan Karola! Zaniosę jego miecz do Arabii!". Na te słowa Roland się ocknął.

170. Roland poczuł, że ktoś szarpał jego miecz z zamiarem wyrwania. Ostatkiem sił uderzył więc Saracena rogiem, łamiąc mu hełm i czaszkę i zabijając wroga. Mówił przy tym: „Poganinie, synu niewolnika, jak ty się ośmieliłeś dotknąć mnie, słusznie albo nie? Kto o tym usłyszy, będzie cię miał za szaleńca! Oto pękł mój róg, złoto i kryształ odpadły!".

171. Oczy Rolanda zaszły mgłą. Gdy wstał, ujrzał przed sobą skałę. Uderzył w nią dziesięć razy swym mieczem Durendalem z zamiarem zniszczenia. Skoro umierał, nie będzie miał nad nim pieczy, a nie chciał przecież, by dostał się ręce człowieka „zdolnego uciec przed drugim!”.

172. Roland nadal uderzał w krzemienną skałę, lecz miecz nie zgrzytał, nie pryskał, nie szczerbił się. Rycerz lamentował nad tą sytuacją. Przypominał sobie, jak walczył Durendalem, zdobywając dla Karola Andegawię i Bretanię, Puatwę i Men, Normandię, Prowancję i Akwitanię, Lombardię, Romanię, Bawarię, Flandrię, Burgundię, Apulię, Konstantynopol, Saksonię, Szkocję i Walię, Islandię, Anglię. Mówił: „Tobą zdobyłem tyle i tyle krajów, które dzierży Karol siwobrody. O ciebie, mieczu, gryzie mnie ból i troska. Raczej umrzeć niż cię zostawić poganom! Boże, Ojcze nasz, nie ścierp, aby Francja zaznała tego wstydu!”.

173. Roland po raz kolejny uderzył mieczem o głaz. Walił nim coraz mocniej, a mimo to miecz nie chciał się złamać. Hrabia widząc, że go nie zniszczy, żałował bardzo łagodnie: „Ha, Durendalu, jakiś ty piękny i święty! Twoja złota gałka pełna jest relikwij: ząb świętego Piotra, krew świętego Bazylego i włosy wielebnego świętego Dionizego, strzęp szaty Najświętszej Panny. Nie godzi się, by poganie cię posiedli, chrześcijanie powinni pełnić twoją służbę. Obyś nigdy nie dostał się w ręce tchórza! Tobą zdobyłem tyle szerokich ziem, które dzierży Karol, cesarz siwobrody; przez ciebie jest potężny i bogaty".

174. Roland czuł zbliżającą się śmierć. Zaczął biec pędem na szczyt góry. Położył się na zielonej murawie, twarzą do ziemi, kładąc pod siebie swój miecz i róg. Obrócił głowę ku zgrai pogan, aby Karol i wszyscy jego ludzie powiedzieli, że umarł jako zwycięzca i zacny hrabia. Zaczął uderzać słabnącą ręką w swą pierś, wyciągając ku niebu swoją rękawicę jako symbol żalu za grzechy.

175. Roland leżał na stromym pagórku. Twarz miał zwróconą ku Hiszpanii. Jedną ręką bił się w pierś, przepraszając za popełnione od chwili urodzenia grzechy.

176. Hrabia Roland leżał pod sosną, płacząc wzdychał do Boga. Wiele rzeczy zaprzątało mu głowę: ziemie zdobyte dla Karola Wielkiego, krewniacy i jego ukochany cesarz. Rycerz nie mógł sobie przypomnieć jedynie „siebie samego”. Za swe grzechy ofiarował Bogu swą prawą rękawicę, którą wziął od niego święty Gabriel. Wówczas bohater opuścił głowę na ramię, dochodząc do końca swego życia ze złożonymi rękami. Po jego duszę Bóg zesłał Gabriela, swego anioła Cherubina i świętego Michała opiekuna, którzy zabrali duszę hrabiego do raju.

177. Roland umarł. Jego dusza uleciała do nieba. W końcu do Ronsewal przybył cesarz z wojskiem. Gdy ujrzał pole zasłane trupami, szarpał siwą brodę z rozpaczy, że nie było go od początku bitwy. Jego dwadzieścia tysięcy ludzi padło zemdlonych na widok poległych towarzyszy broni.

178. Żołnierze rozpaczali, widząc poległych braci, synów i przyjaciół. Diuk Naim krzyknął do cesarza, że uciekający Saraceni byli od nich zaledwie o dwie mile, więc zdążą ich dogonić i pomścić rodaków. Karol powiedział do Otona, Gebwina, Tybalda rejmskiego i hrabiego Milona: „Strzeżcie pola bitwy, po górach, po dolinach! Zostawcie umarłych, niech leżą, jak są. Niech żadne dzikie zwierzę ani lew ich nie ruszą! Niech ich nie ruszy żaden koniuszy ani giermek! Niech nikt nie ruszy, rozkazuję, dopóki Bóg nie pozwoli nam wrócić na to pole!". Odpowiedzieli z miłością: „Prawy cesarzu, drogi nasz panie, tak uczynimy!”, zatrzymując przy sobie tysiąc rycerzy.

179. Cesarz z wojskiem ruszył w pogoń przy dźwięku trąb wojskowych. Po jakimś czasie dopadli uciekających z Hiszpanów. Nadchodził zmierzch. Król Karol zsiadł z konia, położył się na ziemi i prosił Boga, by zatrzymał dla niego słońce, by opóźnił nadejście nocy. Wówczas pojawił się przy nim jego anioł i rzekł: „Karolu, jedź; jasny dzień będzie ci przyświecał. Postradałeś kwiat Francji, Bóg to wie. Możesz się zemścić na tym pieskim nasieniu.”. Cesarz dosiadł konia.

180. Dla Karola Wielkiego Bóg uczynił wielki cud - słońce zatrzymało się nieruchomo. Frankowie dopadli pogan w Ciemnej Dolinie pod Saragossą, odcinając od gościńca i drogi powrotnej. Jedyną drogą ucieczki dla Hiszpanów okazało się Ebro, w którym stała głęboka woda. Poganie, modląc się do swego boga Terwaganta i wiedząc, że zbliża się śmierć, rzucali się w wodę. Po chwili zaczęli tonąc. Nikt nie ocalał.

181. Kiedy Karol zobaczył, że poganie wyginęli, zsiadł z konia, położył się na ziemi i dziękował Bogu za cud. Gdy wstał, słońce zaszło. Wówczas zdecydował, że nie wrócą tego dnia do Ronsewal na pole bitwy i rozbiją obóz tam, gdzie stali.

182. Na rozkaz cesarza rozbito obóz. Francuzi „rozkułbaczyli” konie, puszczając je na łąkę na popas. Potem wszyscy udali się na spoczynek, nie rozstawiając straży.

183. Cesarz leżał na łące. Nie odpiął kolczugi, nie zdjął hełmu ani miecz zwanego Radosnym: „nigdy nie było podobnego miecza - co dzień odmieniał barwę trzydzieści razy. Znamy dzieje włóczni, którą zraniono Zbawiciela naszego na krzyżu; Karol z łaski Boga posiada jej ostrze i dał je wprawić w złotą gałkę miecza; dla tego zaszczytu i tej łaski miecz dostał miano Radosny. Baronom francuskim nie lżą tego zapominać; stąd też wzięli swoje zawołanie: "Montjoie!", i dlatego żaden naród nie może się im ostać”.

184. Król przeżywał śmierć siostrzeńca, Oliwiera, dwunastu parów i reszty Francuzów. Prosił Boga o zbawienie ich dusz, aż w końcu – znużony i zapłakany – zasnął.

185. Cesarza we śnie męczyło cierpienie. Bóg zesłał mu świętego Gabriela, by go pilnował. Anioł całą noc stał przy jego głowie, ukazując mu zbliżającą się bitwę. Karol we śnie obserwował: grzmoty, wiatry, mrozy, straszne burze i nawałnice, blask ognia i płomieni, które nagle spadały na jego wojsko. Widział rozpacz swych rycerzy. Potem „niedźwiedzie i leopardy chcą ich pożreć; węże i żmije, smoki i czarty”. Nie mógł pomóc swym żołnierzom: „Francuzi krzyczą: "Karolu Wielki, na pomoc!" Król, wzruszony boleścią i litością, chce iść, ale nie może. Z lasu wychodzi nań wielki lew pełen wściekłości, pychy i zuchwalstwa. Lew targa się na samą osobę cesarską i zaczepia go; obejmują się wpół ciała, aby walczyć. Ale Karol nie wie, kto jest górą, kto dołem”. Cesarz nie obudził się.

186. Po tym widzeniu przyszło inne. Król dalej śnił. Był we Francji, w Akwizgranie na tarasie i trzymał niedźwiedzia uwiązanego na dwóch łańcuchach. Widział biegnących od Ardenów trzydzieści niedźwiedzi, mówiących jak ludzie, by oddał im zwierzę. Z pałacu nagle nadbiegł chart: „Na zielonej murawie, przed innymi, rzuca się na największego niedźwiedzia. Wtedy król patrzy na cudowną walkę. Ale nie wie, kto zwycięzcą, kto zwyciężonym”. Karol spał aż do białego dnia.

187. Gdy Król Marsyl powrócił pokonany do Saragossy, zsiadł z konia, oddał sługom swój miecz, hełm i pancerz, a potem omdlały położył się na trawie. Z powodu odciętej pięści utracił dużo krwi. Jego żona Bramimonda płakała i przeklinała cesarza z dwudziestoma tysiącami pogan. Potem zebrani pobiegli do krypty Apollina, gdzie zaczęli pomstować na niego. Nie mogli zrozumieć, czemu zesłał na nich taki wstyd za wierną służbę. Odebrali mu berło i koronę, a na koniec posąg skruszyli uderzeniami kijów. Bogu Terwagantowi wydarli karbunkuł, Mahometa wrzucili do rowu „aż świnie i psy gryzą go i depcą”.

188. Gdy Marsyl ocknął się z omdlenia, zaniesiono go do komnaty. Bramimonda wyrywała sobie włosy z głowy krzycząc, że ich bogowie to zdrajcy, ponieważ nie pomogli mu wygrać. Mówiła, że emir będzie tchórzem, jeśli nie przyjdzie „zwalczyć tego zuchwałego plemienia, tych junaków tak hardych, że nie dbają o własne życie”.

189. Cesarz był w Hiszpanii siedem pełnych lat. Zdobył tam liczne zamki i miasta, mimo iż król Marsyl próbował mu się oprzeć: „Zaraz w pierwszym roku rozesłał swoje gońce; z Babilonu wezwał Baliganta (…) Niechaj przybywa do Saragossy na pomoc; jeśli tego nie uczyni, Marsyl zaprze się swoich bogów i wszystkich bożków, których uwielbia; przyjmie wiarę chrześcijańską, będzie szukał pokoju z Karolem Wielkim”. Emir jednak był daleko. Zwołał ludzi z czterdziestu królestw. Przygotował wielkie statki, okręty, galary, barki i łodzie, zbierając flotę w wielkim porcie pod Aleksandrią. W maju, pierwszego dnia lata, wyruszył do króla Marsyla.

190. Wielkie wojsko emira płynęło na pomoc królowi Marsylowi.

191. Poganie po przepłynięciu morza płynęli słodkimi wodami w górę Ebru z całą flotą. Nie tracili czasu na odpoczynek. Rankiem przybyli do Saragossy.

192. Emir Baligant opuścił swój statek ze swoją świtą. Wśród przybocznych znaleźli się Espanelis, kroczący po prawej stronie emira, siedemnastu, hrabiowie i diuki. Pod lasem na trawie rozłożono biały dywan, a na nim ustawiono tron z kości słoniowej. Baligant zasiadłszy na honorowym miejscu rzekł: „Słuchajcie, zacni i dzielni rycerze! Król Karol, cesarz Francuzów, nie ma prawa jeść, o ile ja nie każę. W całej Hiszpanii wydał mi wielką wojnę; wzajem pójdę go szukać w słodkiej Francji. Nie spocznę w życiu, póki go nie ubiję lub póki nie uzna się zwyciężonym!”.

193. Baligant oświadczył zebranym, że czeka ich wyprawa do Akwizgranu. Wysłał dwóch posłów: Klaryfana oraz Klariana z misją do Marsyla. Nakazał im zakomunikować królowi przybycie emira z pomocą przeciw Francuzom. Powiedział też do nich: „I zanieście mu tę laskę ze szczerego złota, i niechaj przyjdzie tutaj uznać się mym lennikiem. Pójdę do Francji wojować z Karolem. Jeśli nie będzie błagał zmiłowania, leżąc u moich stóp, i jeśli nie zaprze się wiary chrześcijańskiej, zedrę mu z głowy koronę!”.

194. Posłowie emira przybyli do Saragossy. Przebyli dziesięć bram, cztery mosty, a gdy stanęli pod pałacem Marsyla usłyszeli krzyki dobiegające z budowli. Były to odgłosy opłakiwania bogów Terwaganta, Mahometa i Apollina przez wiernych im pogan.

195. Posłowie emira zsiedli z koni i weszli do wnętrza pałacu. Powitali pogan słowami „Niechaj Mahomet, który ma nas w swojej mocy, i Terwagant, i Apollo, nasz pan, chronią króla i strzegą królowej!”. Królowa Bramimonda odpowiedziała na to, iż wymienieni przez nich bogowie zawiedli. Pozwolili „wyciąć” saraceńskich rycerzy i dotkliwie zranić króla. W dodatku Karol miał zagarnąć całą Hiszpanię dla siebie. Kobieta nie wiedziała, jaki czeka ją los.

196. Posłowie przekazali Marsylowi, że emir będzie go bronił. Wręczyli królowi laskę i rękawicę od swojego pana i zapewniali o sile jego armii: „Mamy na Ebrze cztery tysiące galarów, okrętów, barek i chybkich łodzi i tyle statków, że nie umiem ich zliczyć. Emir jest silny i potężny; pójdzie do Francji poszukać Karola; czuje w sobie moc, aby go zabić albo zmusić, by błagał o łaskę”. Bramimonda wątpiła, czy znajdzie się ktoś, kto będzie mógł pokonać Karola Wielkiego.

197. Marsyl rozpaczał, ponieważ nie posiadał dziedzica po tym, jak jego syn zginął podczas bitwy w wąwozie. Zraniony władca zgodził się oddać emirowi prawa do Hiszpanii, ale jednocześnie zastrzegł: „niechaj jej broni przeciw Francuzom!”. Marsyl przekazał na ręce posłańców klucze do Saragossy.

198. Marsyl narzekał, że król Karol spustoszył jego ziemie, gwałtem podbił jego naród. Przekazał posłańcom wiadomość, iż cesarz nocował ze swoimi wojskami ostatniej nocy nad brzegiem Ebro, po czym dodał: „Powiedzcie emirowi, aby tam zawiódł całe swoje wojsko”.

199. Posłowie powrócili do emira, przekazali mu relację króla Marsyla z niedawnej bitwy w wąwozie. Opowiedzieli również o ranie, jaką odniósł władca saracenów z ręki Rolanda i jego miecza Durendala. Gdy wspomnieli również o tym, iż na polu bitwy poległ syn Marsyla, emir pogrążył się w żalu.

200. Poseł Klarian przekazał relacje o bitwie, która odbyła poprzedniego dnia w wąwozie Ronsewal. Opowiedział o obecnej kondycji króla Marsyla, śmierci Rolanda, klęsce Hiszpanów. Rozżalony emir krzyknął: „Baronowie, nie ociągajcie się! Wychodźcie ze statków! Na koń i jedźcie! Jeśli stary Karol Wielki nie ucieknie, król Marsyl będzie wnet pomszczony; za jego stradaną prawą pięść ja mu wydam głowę cesarza”.

201. Poganie arabscy opuścili swe statki, na których przypłynęli z emirem. Następnie wsiedli na konie i muły. Emir przekazał dowództwo nad swoją armią Gemalfinowi, jednemu „ze swych wiernych”. Sam Baligant z czterema diukami udał się do Saragossy, aby osobiście spotkać się z Marsylem. Przywitała go królowa Bramimonda, która zrozpaczona padła do jego stóp. Emir podniósł ją i razem z nią udał się do komnaty króla.

202. Król Marsyl przywitał emira, najpierw ujmując jego rękawicę lewą ręką, a następnie mówiąc: „Królu mój, emirze, oddaję ci wszystkie moje ziemie, i Saragossę, i lenno, które do niej należy. Zgubiłem siebie i zgubiłem cały mój naród!”. Baligant pełen boleści odpowiedział: (…) przyjmuję twój ą rękawicę”. Emir ze łazami smutku w oczach pożegnał się z Marsylem i opuścił jego pałac.

203. Karol Wielki zbudził się „o pierwszym świtaniu”. Archanioł Gabriel, który go strzegł, uczynił nad nim znak krzyża. Cesarz zdjął zbroję i udał się wraz z całym wojskiem na pole bitwy, aby ocenić straty po walce, która rozegrała się tam poprzedniego dnia.

204. Gdy znaleźli się w Ronsewal wszyscy zaczęli opłakiwać poległych. Cesarz zwrócił się do swoich ludzi, iż zależy mu na odnalezieniu ciała swojego siostrzeńca. Przypomniał sobie jak Roland powiedział mu w przeszłości, „że gdyby miał umrzeć w obcym królestwie, wysunąłby się dalej niż jego ludzie i jego parowie i znaleziono by go z głową zwróconą ku ziemi nieprzyjaciół, i w ten sposób skończyłby jako zwycięzca!”. Karol Wielki dostrzegł niewielkie wzniesienie nieopodal.

205. Na głazie tkwiącym między dwoma drzewami cesarz spostrzegł ślady po mieczu. Wiedział, że wykonał je Roland. Wreszcie na zielonej polance dostrzegł ciało siostrzeńca. Karol Wielki ze łzami w oczach zeskoczył ze swojego konia i chwycił zwłoki Rolanda w ramiona, poczym zemdlał ze smutku nad ciałem siostrzeńca.

206. Gdy cesarz ocknął się z omdlenia, diuk Naim, hrabia Acelin, Gotfryd Andegaweński i jego brat Henryk, przenieśli go pod sosnę. Karol Wielki przemówił łagodnie do ciała siostrzeńca: „Przyjacielu Rolandzie, niech Bóg się zlituje nad tobą! Nigdy nie widziano równego tobie rycerza, iżby wydawał tak wielkie bitwy i tak je wygrywał. Moja chwała ma się ku schyłkowi”, poczym ponownie zemdlał.

207. Gdy król Karol kolejny raz ocknął się z omdlenia, czterech baronów trzymało go pod ręce. Cesarz spojrzał na ciało Rolanda oczami pełnymi ciemności i ponownie zaczął rozpaczać: „Jakiż zły los zawiódł cię do Hiszpanii! Ani jeden dzień nie wstanie, bym nie cierpiał nad tobą. Jakże słabnie moja siła i moja ochota! Nie znajdę już nikogo, kto by wspierał moją cześć; zda mi się, że nie mam już ani jednego przyjaciela pod słońcem; mam krewniaków, ale ani jednego tak walecznego”. Karol Wielki wyrywał sobie garściami włosy z głowy w ataku żalu. Wszyscy, co do jednego, przyglądający się temu Francuzi byli pogrążeni w niewyobrażalnym smutku.

208. Król Karol szeptał do Rolanda, że gdy powróci do Francji uda się do Laon i oznajmi tam, że ich hrabia wódz zginął bohaterską śmiercią w Hiszpanii. Dodał również: „odtąd będę królował w samej boleści i nie przeżyję już dnia bez płaczu i jęków”.

209. Cesarz dalej szeptał Rolandowi, że bez niego nie poradzi sobie z buntem podległych mu Sasów, Węgrów, Bułgarów, Rzymian, Pujan, Sycylijczyków, Afrykanów, Kalifemijczyków. Karol Wielki użalał się, iż śmierć Rolanda „osierociła” Francję. Ponownie zaczął szarpać się za włosy i brodę, a sto tysięcy jego poddanych pomdlało z rozpaczy.

210. Cesarz prosił Boga, by ten zlitował się nad duszą Rolanda i pozostałych poległych w bitwie Francuzów. Sam wolałby nie żyć, pragnąłby zostać pochowany obok swoich wasali.

211. Gotfryd Andegaweński próbował podtrzymać cesarza na duchu. Sugerował, iż należy odnaleźć i ukarać sprawców tej okrutnej zborni. Karol odpowiedział mężczyźnie: „Zadzwoń w róg, aby dać rozkaz!”.

212. „Gotfryd Andegaweński zadzwonił w róg”, na którego dźwięk Francuzi zsiedli z koni. Żołnierze zabrali się za pochówek zmarłych kompanów. Liczni kapłanie i biskupi, których w armii Karola było bardzo dużo udzielali ostatnich błogosławieństw.

213. Cesarz rozkazał, aby z ciał Rolanda, Oliwiera i arcybiskupa Turpina żołnierze wycięli serca. Złożono je następnie w jedwabne całuny i pochowano w trumnie z białego marmuru. Ciała trzech baronów umyto, poczym złożono w czyste skóry jelenie. Na rozkaz króla umieszczono je na trzech wozach.

214. Cesarz Karol już chciał zawracać swoje wojska z pola bitwy, gdy pojawili się na nim dwaj posłańcy pogan. Emisariusze emira oznajmili królowi Franków: „Karolu dumny, nie tak łatwo powrócisz! Widzisz Baliganta, który jedzie za tobą! Wielkie są wojska, które przywiódł z Arabii. Nim przyjdzie wieczór, ujrzymy, czy jesteś mężny!”. Karol Wielki zadumał się chwilę, przypomniał sobie stratę jaką poniósł, poczym pewnie i dumnie spojrzał na swój orszak. Z wielką siłą krzyknął: „Baronowie francuscy, na koń i do broni!”.

215. Cesarz przywdział swoją zbroję jako pierwszy. Szybko oblekł się kolczugą, włożył hełm, chwycił za miecz i tarczę, poczym dosiadł swojego wspaniałego konia Tensendura. Karol Wielki pędził galopem na swym rumaku, oznajmiając Bogu i papieżowi, iż wolałby nie żyć. Widzący to żołnierze ponownie omdleli z rozpaczy.

216. Sto tysięcy francuskich rycerzy, za przykładem swojego króla, w pośpiechu zaczęło wkładać zbroje. Widok wojska w pełnym rynsztunku był tak piękny i budujący, iż cesarz zawołał: „Na takich zuchach można polegać. Szalony byłby, kto by się trapił mając ich ze sobą! Jeżeli Arabowie nie wyrzekną się ataku, sprzedam im, jak sądzę, drogo śmierć Rolanda!”.

217. Karol Wielki wezwał do siebie Rabela i Ginemanta. Cesarz nakazał im, aby zajęli miejsca Rolanda i Oliwiera: „niech jeden niesie miecz, a drugi róg; i jedźcie przed innymi, a z wami piętnaście tysięcy Francuzów samej młodzieży, spośród najdzielniejszych. Po nich pójdzie drugie tyle”. Dowódcami drugiego szyku Karol Wielki ogłosił Gebwina i Laurenta.

218. O ile pierwsze dwa szyki były czysto francuskie, to kolejny, trzeci, składał się z wasali bawarskich w liczbie dwudziestu tysięcy. Na ich dowódcę cesarz wyznaczył hrabiego Ogiera duńskiego. Ci żołnierze cieszyli nieposzlakowaną opinią u wielkiego cesarza. Uważał ich on za bardzo walecznych i niezwykle oddanych.

219. Czwartym szykiem miał dowodzić wielki wojownik – Herman, diuk tracki. Składał się on z baranów rodem z Alemanii, również w liczbie dwudziestu tysięcy. Ci żołnierze słynęli z niezwykle trudnego do sforsowania szyku bojowego.

220. „Diuk Naim i hrabia Żozeran utworzyli z Normanów piąty szyk bitewny”, podobnie jak poprzednie, i ten szyk liczył dwadzieścia tysięcy żołnierzy. Na ich czele stał Stary Ryszard. Znakiem rozpoznawczym Normanów była nieustępliwość i walka do końca.

221. Szósty szyk został utworzony z Bretonów. Składał się on aż z trzydziestu pięciu tysięcy rycerzy. Ich dowódcą był Eudon. Ci dostojni żołnierze samym wyglądem wprawiali w strach wroga.

222. Diuk Naim „złożył” siódmy szyk z Puatwenów i z baronów owemiackich. Jego liczebność szacowano na około czterdziestu tysięcy żołnierzy. Ustawili się oni po prawej stronie, u stóp wzgórza. Na ich czele stanęli Żozeran i Godzelm.

223. Ósmy szyk bojowy Naim sformował z Flamandów i z fryzyjskich baronów. Liczył on ponad czterdzieści tysięcy żołnierzy. Dowództwo nad nimi powierzono Rembaltowii Hamonowi z Galicji.

224. Na żołnierzy dziewiątego szyku składali się Lotaryńczycy i Burgundowie. Liczebność tego pułku wynosiła ponad pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy. Ich wygląd był naprawdę imponujący: „hełmy zamknięte, kolczugi na grzbiecie; mają tęgie włócznie o krótkich drzewcach”. Na dowódcę tego szyku wyznaczono Tierego, diuka argońskiego.

225. Najliczniejszy, bo stutysięczny, dziesiąty szyk składał się z baronów francuskich. Byli to najlepsi rycerze w kraju. Ich wielką zaletą było olbrzymie doświadczenie w bojach: „Ciała mają chwackie, postawę butną, głowy siwe, brody białe”. Ich ulubiony okrzyk to „Montjoie!”. Na ich czele stanął sam Karol Wielki. Oriflammę, czyli sztandar Francuzów, dzierżył Gotfryd Andegaweński.

226. Cesarz zsiadł z konia i położył się twarzą w dół na zielonej murawie. Obrócił głowę w kierunku nieba i zawołał do Boga: „Ojcze prawdziwy, broń mnie w tym dniu dzisiejszym, ty, któryś ocalił Jonasza i wydobył go z brzucha wieloryba; ty, któryś oszczędził króla Niniwy i oswobodził Daniela ze straszliwej meczami w jamie, gdzie był wśród lwów; ty, któryś ocalił trzech młodzianków w piecu gorejącym! Niechaj w dniu dzisiejszym miłość twój a będzie mi ku pomocy! Przez twoją łaskę, jeśli ci się tak spodoba, dozwól mi pomścić mego siostrzana, Rolanda!”. Po tej krótkiej modlitwie wstał, przeżegnał się i dosiadł swojego rumaka. Chwycił za tarczę oraz ostrą włócznię, a następnie ruszył mocno trzymając się w strzemionach. Za jego plecami rozlega się donośny dźwięk rogu ku czci Rolanda.

227. Sto tysięcy żołnierzy dziesiątego szyku ruszyło za swoim przywódcą. Jadąc na swych koniach przybyli wysokie góry, wąwozy i doliny, aż dotarli na szeroką hiszpańską równinę. Posłańcy powrócili do emira, a następnie zrelacjonowali mu: „Widzieliśmy dumnego króla Karola. Ludzie jego są hardzi, nie chybią mu z pewnością. Zbrójcie się, za chwilę będziecie mieli bitwę”. Baligant cieszył się na myśl o starciu z Karolem Wielkim.

228. Emir rozkazał całemu wojsku bębnić w bębny, dąć w rogi i trąby najgłośniej, jak to tylko było możliwe. Poganie zaczęli przygotowywać się do walki. Emir przywdział „szmelcowany pancerz, wiąże hełm strojny złotem i kamieniami. Potem do lewego boku przypasuje miecz; w pysze swojej znalazł dlań imię - z przyczyny miecza Karola, o którym słyszał, nazywa go Szacownym (…) potem wiesza na szyi wielką, szeroką tarczę; guz na niej złoty, brzeg strojny kryształem; pas z tęgiego jedwabiu haftowany. Chwyta swoją włócznię, którą nazywa Maltet: drzewce jest grube jak maczuga, a żelazo starczyłoby na brzemię dla muła”. Widok pięknej zbroi swojego wodza wprawia pogan w bojowy nastrój i napawa chęcią do walki.

229. Emir przypominał „szczerego barona”: „Broda u niego biała jest jak kwiat. Jest bardzo uczony w swoim prawie; w bitwie jest dumny i śmiały”. Jego syn – Małpramis był wielkim rycerzem, wysokim i silnym. Emir zapewniał swojego potomka, iż bez Rolanda armia Karola Wielkiego nie będzie miała w starciu z nimi najmniejszych szans.

230. Baligant wyjawił synowi, że poprzedniego dnia śmierć na polu bitwy poniósł nie tylko Roland, ale i Oliwier, dwunastu parów oraz dwadzieścia tysięcy innych żołnierzy cesarza. Goniec powiadomił emira, że zbliżało się do nich dziesięć chorągwi Karola Wielkiego. Małpramis zwrócił się wówczas do ojca z prośbą: „Proszę cię, ojcze, o dar - niech ja zadam pierwszy cios!”.

231. Emir zgodził się na prośbę syna. Wydał mu rozkaz poprowadzenia Torleja, króla perskiego, i Dapamorta, króla lutyckiego do bitwy. Powiedział także do syna: „Jeżeli zdołasz zetrzeć pychę wrogów, dam ci kawał mego kraju od Szeriantu aż do Walmarkis”.

232. Emir Baligant przewodził swojej armii, za nim jechał jego syn. Królowie Torlej i Dapamort przygotowali w pośpiechu trzydzieści chorągwi, największa z nich liczyła ponad pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy. Pierwszą tworzyli ludzie butentroccy; drugą z Miśni (z wielkimi głowami); trzecia z Nublów i Blosów; czwarta z Brunów i Esklawonów; piąta z Sorbrów i Sorów; szósta z Ormian i Maurów; siódma z Jerychończyków; ósma z Nigrów; dziewiąta z Grosów; dziesiąta z mieszkańców krzepkiej Balidy.

233. Kolejne dziesięć chorągwi: pierwsza złożona z brzydkich Kananejczyków; druga z Turków; trzecia z Persów; czwarta z Pieczyngów; piąta z Solterasów i Awarów; szósta z Ormalejów i Eugiezów; siódma z ludu Samuela; ósma z mieszkańców Bruizy; dziewiąta z Klawerczyków; dziesiąta z mieszkańców pustyni Okcjanu.

234. Następne dziesięć chorągwi: pierwsza składa się z olbrzymów malproskich; druga z Hunów; trzecia z Węgrów; czwarta z mieszkańców Baldyzy Długiej; piąta z Walpenejczyków; szósta z ludzi z Marozy; siódma z Leusów i Astrymonów; ósma z Argoilów; dziewiąta z mieszkańców Karbony; dziesiąta z Frondów długobrodych.

235. Emir chcąc zamanifestować swoją potęgę nakazał nieść przed sobą „swojego smoka i sztandar Terwaganta i Mahometa, i obraz okrutnego Apollina”. Dziesięciu Kananejczyków jechało dookoła emira, śpiewając pieśni donośnym głosem.

236. Baligant wykazał się swoją roztropnością, gdy puścił przodem swojego syna i dwóch królów. Rozkazał im prowadzenie wszystkich chorągwi poza trzema najlepszymi, które postanowił zatrzymać przy sobie. Za te najlepsze emir uznawał turecką, ormalejską oraz tę składającą się z olbrzymów małproskich. Postanowił również pozostawić przy swoim boku Okcjańczyków.

237. Między wojskiem pogan a wojskiem Karola Wielkiego była tylko otwarta równina. Nie było na niej ani jednego pagórka, dolina ani skrawka lasu. Poganie emira zagrzewali się do walki okrzykiem „Szacowny!”. Na co Francuzi odpowiedzieli swoim potężnym „Montjoie!”. Gdy walka miała się rozpocząć poganie mówili między sobą: „Piękny jest lud Karolowy! Będziemy mieli ostrą i zaciętą bitwę!”.

238. Emir pokazał swojemu bratu - Kanabeji, królowi Floredy chorągwie Karola Wielkiego i powiedział: „Patrzcie tę pychę sławnej Francji! Cesarz jedzie bardzo dumnie. Jedzie z tyłu z owymi starcami, którzy na pancerzach rozłożyli swoje brody, tak białe jak śniegi na lodach. Ci będą dobrze bili mieczem i kopią. Będziemy mieli bitwę twardą i zawziętą; nigdy nie widziano podobnej”.

239. Gdy Karol Wielki ujrzał armię emira w pełnej jej okazałości zawołał z całych sił: „Baronowie francuscy, dobrzy z was wasale! Wytrzymaliście tyle szczerych bitew. Widzicie pogan - okrutnicy są i tchórze. Cała ich wiara nie zda się im za szeląga. Liczne jest ich plemię, ale co to jest dla was, panowie? Kto nie chce w tej chwili pójść ze mną, niech sobie idzie!”. Rycerze odpowiedzieli mu zgodnie: „Dzielnego mamy króla! Jedź, wielki rycerzu, żaden z nas ci nie chybi!”.

240. Dzień był bardzo słoneczny. Gdy przednie szeregi wojsk francuskich i pogańskich zderzyły się ze sobą rozpoczęła się bitwa.

241. Hrabia Rabel, który był śmiałym rycerzem, walczącym u boku Karola Wielkiego z ogromnym impetem wbił pozłocistą włócznię w ciało króla perskiego – Torleja, który w ten sposób stał się pierwszą ofiarą śmiertelną bitwy.

242. Gwinemant położył trupem lutyckiego króla – Depamorta. Wydarzenie to wprowadziło w euforię francuskich baronów.

243. Malpramis, syn emira, rzucił się w tłum walczących Francuzów na swoim pięknym białym koniu. Ku uciesze swojego ojca młodzieniec zadawał śmiertelne ciosy na prawo i lewo. Gdy wokół niego znalazło się niebezpiecznie wielu baronów francuskich, emir rozkazał swoim poganom wsparcie Malpramisa swoimi włóczniami.

244. Na polu bitwy rozgorzała walka wszystkich chorągwi. Towarzyszył temu ogromny huk łamanych drzewców, mieczy, tarcz i zbroi. Emir zawołał do swoich ludzi: „Bijcie, baronowie, bijcie to nasienie chrześcijańskie!”. Nikt nigdy nie widział tak zaciekłej i wspaniałej bitwy.

245. Emir obiecywał sowim poddanym kobiety, ziemie i bogactwa w zamian za męstwo i ścięte głowy Francuzów. Poganie na te słowa porzucili drewniane włócznie i chwycili za miecze.

246. Cesarz nawoływał Francuzów do tego, aby walczyli w imieniu Rolanda i innych poległych poprzedniego dnia pod Rosenwal.

247. Malpramis siał postrach wśród Francuzów. Dopiero dzielny diuk Naim zasadził się na dzielnego poganina i celnym ciosem nie tylko zrzucił go z konia, ale również pozbawił życia.

248. Król Kanabej, brat emira, który widział śmierć swojego bratanka, dobył miecza. Wuj Malpramisa powalił silnym ciosem diuka Naima na ziemię. Kanabej miał właśnie pozbawić życia diuka, gdy na ratunek przybył mu sam cesarz.

249. Diuk Naim był bliski porażki, lecz Karol Wielki położył trupem Kanabeja, szykującego się do zadania ostatecznego ciosu przeciwnikowi.

250. Widok rannego diuka Naim przejął cesarza Karola. Władca zwrócił się do poddanego: „Miły panie Naimie, jedź przy moim boku! Zginął ladaco, który na ciebie nastawał; na ten raz wbiłem mu w ciało swą włócznię”. Diuk podziękował z całego serca królowi za pomoc i wysłuchał jego polecenia.

251. Emir celnym ciosem w klatkę piersiową zabił hrabiego Gwinemanta. Następnie zabił Gebwina, Loranta oraz Ryszarda Starego. Ten widok sprawił, że poganie zakrzyczeli na cześć „Szacownego”.

252. Rycerze arabscy i okcyjańscy oraz ci z Argoli oraz z Baskli swoimi włóczniami dali się mocno we znaki Francuzom. Jednak podwładni Karola Wielkiego nie mieli zamiaru się poddawać. Bitwa szalała aż do wieczora.

253. Walka wciąż trwała. Emir wzywał pogańskich bogów: „Moi panowie bogowie, długo wam służyłem. Zrobię wam posągi ze szczerego złota!...”. Gemalfin przyniósł emirowi złe nowiny. Zameldował, że jego syn poległ z ręki diuka Naima, a brata zabił sam Karol Wielki. Ból, jaki pojawił się na twarzy emira był tak ogromny, iż wydawał się być śmiertelny.

254. Baligant przywołał do siebie Jangleja z Zamorza. Emir chciał dowiedzieć się od tego dzielnego rycerza, czy jego zdaniem pokonają Francuzów. Janglej odpowiedział: „Zginąłeś, Baligancie, bogi twoje nie ocalą cię. Karol jest dumny, ludzie jego waleczni. Nigdy nie widziałem plemienia tak śmiałego w boju. Ale wezwij na pomoc baronów z Okcjanu, Turków, Enfrunów, Arabów i Olbrzymów. Co bądź się stanie, nie ociągaj się!”.

255. Emir zatrąbił w róg po pomoc. Na ten sygnał podlegli mu okcyjańscy i argoilscy rzucili się niczym „psy” na francuskich żołnierzy.

256. Hrabia Ogier Duński, gdy zorientował się, że szyki wojsk Karola Wielkiego się łamią, zwrócił się do cesarza bardzo ostrymi słowami: „Patrz na tych pogan, jak oni zabijają twoich! Nie daj Bóg, aby twoja głowa nosiła koronę, jeśli nie natrzesz w tej chwili, aby pomścić nasz wstyd!”.

257. Zarówno Karol Wielki, jak i diuk Naim, Ogier Duńczyk i Gotfryd Andegaweński, który dzierżył sztandar, walczyli niezwykle dzielnie. Na szczególną uwagę zasłużył wśród nich Ogier, który jednym potężnym ciosem powalił poganina trzymającego smoka oraz innych niosących sztandar i chorągiew. Widząc to emir zrozumiał, że nie ma szans w starciu z armią Karola Wielkiego.

258. Zbliżał się wieczór, a bitwa wciąż trwała. Słychać było krzyki emira, który zagrzewał wciąż swoich pogan do walki. Gdy Baligant wznosił gromki okrzyk: „Szacowny!”, Karol Wielki natychmiast dopingował swoich podwładnych jeszcze głośniejszym: „Montjoie!”. Wkrótce obydwaj władcy odnaleźli siebie nawzajem na polu bitwy i stanęli do bezpośredniej konfrontacji. Najpierw starli się na kopie, a następnie zeskoczyli z koni i dobyli mieczy.

259. Pojedynek pomierzy emirem a cesarzem był niezwykle zacięty i obfitował w iskry sypiące się z ich ocierających się o siebie mieczy oraz elementów zbroi. Walka była wspaniała, bardzo szybko stało się jasne, że przegra ten, kto pierwszy popełni błąd.

260. Emir zwrócił się do cesarza: „Karolu, wejdź w samego siebie; zgódź się okazać mi, że żałujesz! W istocie, zabiłeś mi syna i bardzo niesłusznie żądasz mego kraju. Zostań moim wasalem... Pójdź ze mną aż na wschód jako mój sługa”. Pan Franków nie mógł przyjąć tej propozycji: „To byłaby, wierę, wielka nikczemność. Poganinowi nie lżą mi użyczyć pokoju ani miłości. Przyjm prawo, jakie Bóg nam objawił, prawo chrześcijańskie, wnet będę cię miłował; potem służ mu i uwierz w Króla wszechpotężnego”.

261. Emir potężnym ciosem rozłupał na pół hełm Karola Wielkiego, lekko raniąc cesarza w głowę. Jednak z pomocą Boga, Francuz nie przewrócił się. 262. Głos archanioła Gabriela przywrócił Karolowi Wielkiemu siły do walki. Cesarz walił emira mieczem z całych sił. Ostatni cios „Kruszy mu hełm, na którym błyszczą drogie kamienie, otwiera mu czaszkę rozlewając mózg, rozcina mu głowę aż po białą brodę i bez żadnego ratunku kładzie go trupem”. Karol Wielki zakrzyknął po raz kolejny „Montjoie!”, usłyszawszy to stawił się u jego boku diuk Naim. Poganie, widząc śmierć swojego wodza zaczęli uciekać. Wielka bitwa zakończyła się zwycięstwem Francuzów.

263. Karol Wielki wraz ze swoimi rycerzami gonił uciekających arabów. Cesarz krzyczał do baronów: „Panowie, pomścijcie wasze żałoby, czyńcie waszą wolę i niechaj serca wasze rozjaśnią się, widziałem bowiem dziś rano, że oczy wasze płakały”. Francuzi nie potrzebowali takiej motywacji, nawet bez niej walczyli i gonili pogan z całych sił.

264. Był wielki skwar, a kurz unosił się w górę. Poganie uciekali, a Francuzi podążali za nimi aż do Saragossy. Na szczyt tamtejszej wieży weszła królowa Bramimonda oraz jej „kleryki i kanoniki fałszywej wiary, których nigdy Bóg nie kochał; nie mają ani święceń, ani tonsury”. Gdy królowa dojrzała rozbite wojska emira doniosła o tym Marsylowi. Król stracił wszelką nadzieję i „Oddał duszę czartu”.

265. Karol Wielki wkroczył do Saragossy. Zajął miasto niemal bez walki. Królowa Bramimonda była zmuszona do oddania cesarzowi wszystkich wież, dziesięciu wielkich i pięćdziesięciu małych.

266. Nad Saragossą zapadła noc. Oddziały cesarza plądrowały miejskie synagogi i meczety: „Ciosami mieczów i toporów kruszą obrazy i wszystkie bałwany; nie zostanie tam czarów ani uroków. Król wierzy w Boga, chce spełnić swoją służbę”. Karol Wielki spędził wszystkich pogan do chrzcielnicy, gdzie ponad sto tysięcy z nich przyjęło nową religię. Tych, którzy chcieli zostać przy swojej wierze król rozkazała spalić żywcem. Cesarz miał zamiar pojmać Bramimondę do Francji jako swoją brankę i tam zrobić z niej prawdziwą chrześcijankę.

267. Minęła noc i wstał nowy, jasny dzień. W wieżach Saragossy Karol Wielki ulokował tysiąc dobrze wyszkolonych żołnierzy, aby strzegli miasta w jego imieniu. Cesarz wraz ze swoim wojskiem i królową Bramimondą wyruszył w drogę powrotną do „słodkiej Francji”. Karol Wielki był przepełniony dumą i radością. Po drodze do ojczyzny jego wojska zajęły siłą Narbonę. Wreszcie przybyli do francuskiego Bordeaux, głośnego miasta.

Na ołtarzu w tamtejszej świątyni zostawił w podzięce dla świętego Seweryna róg pełen złota i dukatów. Armia cesarza przebyła na wielkich galerach rzekę Żyrondę. Dopiero w kościele św. Romana w Blaye cesarz rozkazał pochować ciała Rolanda, Oliwiera i arcybiskupa Turpina. Wreszcie, po długiej i wyczerpującej podróży Karol Wielki dotarł do swego Akwizgranu. Od razu po przybyciu do pałacu rozkazał wezwać sędziów: „Bawarów i Sasów, i Lotaryńczyków, i Fryzów; wezwał Alemanów i Burgundów, i Puatwenów, i Normanów, i Bretonów, i Francuzów nad inne roztropnych”, aby rozpocząć sąd nad zdrajcą Ganelonem.

268. Cesarz powrócił z Hiszpanii do najpiękniejszego miasta Francji – Akwizgranu. W jednej z pałacowych komnat odnalazł Odę, piękną dziewczynę, która natychmiast, gdy go ujrzała, zapytała: „Gdzie jest wódz Roland, który przysiągł pojąć mnie za żonę?”. Karol Wielki z ogromnym smutkiem i cierpieniem odpowiedział, że jej ukochany poniósł śmierć. Dodał zaraz: „Dam ci lepszego w zamian. Dam ci Ludwika, nie mogę rzec lepiej. To mój syn, on to będzie dzierżył moje marchie”. Oda odparła: „Dziwne to słowa! Nie daj Bóg ani Jego święci, ani aniołowie, abym po śmierci Rolanda została przy życiu!”. Kobieta zbladła, padła do stóp władcy i zmarła na miejscu z rozpaczy.

269. Cesarz był przekonany, że Oda jedynie zemdlała. Wziął ją pod rękę i próbował podnieść, ale wtedy jej głowa bezwładnie opadła na ramię. Zrozumiał, że dziewczyna nie żyje. Wezwał cztery hrabiny, które zaniosły jej ciało do klasztoru mniszek. Następnego ranka zakonnice pochowały piękną Odę pod ołtarzem, co było wielkim zaszczytem. 270. Ganelona zakuto w żelazne kajdany, a dodatkowo słudzy cesarza przywiązali go do słupa i biczowali. Zdrajca „Nie zasłużył na nic lepszego”. Przyszło mu teraz czekać w wielkich bólach na sąd.

271. „Napisane jest w starej kronice, że Karol z wielu krajów zwołał swoich wasalów”, aby przybyli do akwizgrańskiej kaplicy. W dzień świętego barona Sylwestra rozpoczął się sąd nad zdrajcą Ganelonem.

272. Karol Wielki rozkazał baronom, aby osądzili Ganelona zgodnie z prawem. Następnie cesarz wygłosił swoje zeznanie: „Przybył z wojskiem aż do Hiszpanii ze mną; wydarł mi dwadzieścia tysięcy moich Francuzów i mego siostrzana, którego już nie ujrzycie, i dzielnego, dwornego Oliwiera, i dwunastu parów; zdradził ich dla pieniędzy”. Ganelon przyznał, że nienawidził Rolanda i pragnął jego śmierci, ponieważ ten „pokrzywdził” go majątkowo, ale jasno zaprzeczył, iż dopuścił się zdrady.

273. Ganelon stał wyprostowany z rumianą twarzą naprzeciwko Karola Wielkiego. Spoglądał to na sędziów, to na swoich trzydziestu krewnych, którzy stanęli w jego obronie. Posądzony o zdradę głośnym głosem oznajmił, że służył wiernie cesarzowi w wojsku, że jego pasierb, Roland, skazał go na śmierć i cierpienie umyślnie wyznaczając go jako posła do Saragossy. Dalej mówił, że tylko dzięki swojej zręczności udało mu się ujść z życiem z miasta króla Marsyla.

274. Rozpoczął się wielki sąd nad Ganelonem. Wśród przybyłych jego trzydziestu krewnych był jeden, z którego zdaniem wszyscy musieli się liczyć. Nazywał się Pinabel i słynął ze swojego daru przemawiania oraz umiłowania do herbu rodzinnego, którego zawsze bronił. Gdy Ganelon zwrócił się do niego o pomoc, ten odparł mu: „Niebawem będziesz ocalony. Jeżeli choćby jeden Francuz osądzi, aby cię powiesić, niechaj cesarz nakaże walkę między nami na udeptanej ziemi; mój stalowy miecz zada mu łgarstwo”.

275. Do sali obrad weszli sędziowie bawarscy, sascy, normańscy, puatweńscy i francuscy. Poza nimi byli wśród arbitrów Niemcy, Alemanoiwe i Owemiacy. Wszyscy z nich uznali, dzięki świadectwu Pnabela, Ganeolna za niewinnego. Wszyscy, poza jednym - Tierim, bratem wielmożnego Gotfryda.

276. Sędziowie zwrócili się z prośbą do króla o ułaskawienie Ganelona. Motywowali swą prośbę mówiąc, że nic nie wskrzesi Rolanda, choć tak naprawdę żaden z nich nie chciał przeciwstawić się Pinabelowi. Karol Wielki uznał sędziów za zdrajców.

277. Cesarz poczuł się osamotniony i oszukany przez sędziów. Jedynie Tiery, brat Gotfryda, diuka andegaweńskiego, który „Ciało ma chude, wątłe, smukłe, włosy czarne, twarz dosyć ciemną. Nie jest zbyt wielki, ale i niezbyt mały” pocieszył go. Zapewniał cesarza, że Galeon to zdrajca i swoim haniebnym czynem zasłużył na egzekucję przez powieszenie. Dodał też: „Jeżeli ma krewnego, który chce mi zadać łgarstwo, gotów jestem tym mieczem, który noszę przy boku, podtrzymać natychmiast mój sąd”.

278. Przed królem stanął Pinabel, który był „wielki i silny, dzielny i zwinny”. Krewny Ganelona szczycił się tym, iż „kogo jego cios kiedy dosięgnął, ten zakończył życie”. Pinabel zwrócił się do cesarza mówiąc, że skoro Tiery nie zgadza się z wyrokiem sądu, to on chętnie stoczy z nim pojedynek. Na dowód tego wręczył na ręce króla skórzaną rękawicę. Pinbel zaoferował trzydziestu swoich krewnych jako zakładników cesarzowi. Mieli oni być trzymani pod strażą do momentu „uczynienia sprawiedliwości”.

279. Tiery przyjął propozycję pojedynku i, podobnie jak Pinabel, wręczył królowi rękawicę. W zamian za nią otrzymał od cesarza „rękojmię”. Karol Wielki zarządził, aby przeciwnicy siedli naprzeciw siebie i wypowiedzieli sobie pojedynek, aby wszystko było „wedle prawideł”.

280. Przed pojedynkiem dwaj przeciwnicy wyspowiadali się. Obydwaj otrzymali od kapłanów rozgrzeszenie i błogosławieństwo. Następnie uczestniczyli w nabożeństwie i przyjęli komunię świętą. Pinabel i Tiery wrócili do cesarza, aby przywdziać swoje zbroje: „Przypięli ostrogi, wdziewaj ą białe kolczugi, silne i lekkie, wiążą na głowie jasne hełmy, przypasują miecze o rękojeści z czystego złota, wieszają na szyi tarcze, biorą w prawe ręce ostre kopie, po czym dosiadają swych szybkich rumaków”. Sto tysięcy Francuzów miało nadzieję, iż Bóg stanie po stronie Tierego.

281. Pojedynek rozpoczął się, gdy przeciwnicy starli się na kopie: „Tarcze się łamią, lecą w sztuki, kolczugi się drą, popręgi pękają, łęki skręcają się, siodła spadają na ziemię”.

282. Obydwaj rycerze spadli na ziemię i dobyli mieczy. Zaczęli okładać się nawzajem potężnymi ciosami żelaznym orężem.

283. Pinabel zażądał, aby przeciwnik się poddał, lecz Tiery miał zamiar wymierzyć tego dnia sprawiedliwość Ganelonowi i jego rodzinie.

284. Tiery krzyknął w trakcie walki do przeciwnika, aby ten poddał się. W zamian za to obiecał, że doprowadzi do zgody, ale bez śmierci Ganelona się nie obejdzie. Pinabel nie mógł zgodzić się na takie warunki rozejmu.

285. Pinabel z Sorencji bardzo mocnymi ciosami wreszcie rozłupał hełm przeciwnika i zranił go w czoło. Chociaż Tiery natychmiast cały zbroczył się krwią, to rana nie była śmiertelna. 286. Tiery zdawał sobie sprawę, iż przez taką groźną ranę może wkrótce przegrać pojedynek, dlatego zdecydował się na desperacki cios. Z całych sił uderzył swoim mieczem w hełm Pinabela i rozciął go na pół, uśmiercając przeciwnika.

287. Tiery wygrał pojedynek z Pinabalem. Cesarz Karol wraz z czterema baronami: diukiem Naimem, Ogierem Duńczykiem, Gotfrydem z Andegawenii i Wilhelmem z Blaj, podszedł do zwycięzcy. Król wziął Tierego w ramiona. Wkrótce słudzy zdjęli zbroje z dzielnego rycerza. Podczas gdy Tiery cieszył się ze zwycięstwa wraz z wszystkimi Francuzami, rozpoczęła się egzekucja trzydziestu członków rodziny Ganelona, których Pinabel oddał cesarzowi za zakładników.

288. Karol zapytał swoich diuków i hrabiów: „Co radzicie o tych, których zatrzymałem? Przyszli na sąd nad Ganelonem; oddali mi się jako zakładnicy za Pinabela”. Frankowie odparli, że żaden z nich nie ma prawa żyć, dlatego król rozkazał swojemu rządcy, Bastrunowi: „Idź i powieś wszystkich na drzewie z przeklętego drewna. Na tę brodę, której włos jest siwy, jeśli ujdzie śmierci bodaj jeden, zginąłeś ty i przyszedł dzień twojej zguby!”. Ganelon pogrążył swoich krewnych, ponieważ: „Kto zdradza, gubi innych z sobą”.

289. Bawarowi, Alemanowie, Puatweni, Bretonowie, Normanowie, ale Frankowie jako pierwsi, zgodzili się, iż Ganelon musi umrzeć w „osobliwych mękach”. Zarządzili oni, iż zdrajca zostanie rozerwany przez cztery konie. Przywiązano pasierba Rolanda za cztery kończyny do siodeł rumaków, które na sygnał zaczęły ciągnąć je w oddzielnych kierunkach. Ganelon umarł w wielkim cierpieniu, lecz „Kiedy człowiek jeden zdradzi drugiego, nie jest słuszna, aby się tym mógł chełpić”.

290. Cesarz wezwał do siebie biskupów i przemówił do nich: „W moim domu mam szlachetną brankę. Tyle słyszała kazań i przypowieści, że chce uwierzyć w Boga i żąda stać się chrześcijanką. Ochrzcijcie ją, iżby Bóg miał jej duszę!”. Królowa hiszpańska została ochrzczona i nadano jej nowe imię – Julianna.

291. Brimamonda została ochrzczona, cesarz doprowadził też do wymierzenia sprawiedliwości zdrajcy jego ukochanego siostrzeńca. Karol Wielki ułożył się do zasłużonego snu w swojej komnacie. We śnie odwiedził go archanioł Gabriel. Święty wysłannik Boga nakazał cesarzowi: „Z wielką siłą pójdziesz do ziemi birskiej, wspomożesz króla Wiwiana w jego mieście Imfie, gdzie go obiegli poganie. Chrześcijanie wzywającię tam i wołają!”. Karol Wielki ubolewał nad swoim życiem przepełnionym mękami. „Tu kończy się pieśń, którą Turold pisał...”.

Streszczenie szczegółowe jako osobny artykuł

Bohaterowie: Roland, Oliwier, Karol, GanelonRycerz, przyjaciel, władca i zdrajca. ok. 1 min
  • Roland: hrabia, siostrzeniec Karola Wielkiego, idealny rycerz i dowódca tylnej straży. Jest wielki, silny i nieustraszony, a jego miecz Durendal ma w rękojeści relikwie świętych. Z dumy nie chce zadąć w róg i wezwać pomocy, przez co ginie blisko dwadzieścia tysięcy Francuzów, w tym jego przyjaciele. W prawdziwej historii był tylko prefektem Marchii Bretońskiej i nie był krewnym Karola.
  • Oliwier: wierny przyjaciel Rolanda, który jest rozważny, gdy Roland jest odważny. Od początku radzi Rolandowi, żeby wezwać pomoc, a po bitwie wini go za śmierć towarzyszy. Ginie od rany zadanej przez Marganisa i przed śmiercią pożegnalnie rozmawia z Rolandem.
  • Karol Wielki: król Franków i cesarz, wuj Rolanda. W poemacie jest idealnym władcą: mądrym, sprawiedliwym i wybrańcem Boga, któremu we śnie objawia się przyszłość. Gdy dowiaduje się o klęsce, wraca na pole bitwy, żeby pomścić siostrzeńca.
  • Ganelon: baron i ojczym Rolanda, który z zazdrości i złości zdradza Franków. Poseł do Saracenów wybrany z podpowiedzi Rolanda, uznaje to za zniewagę i chce się go pozbyć. Jest odważny, sprytny i dobrze kłamie. Zostaje uznany za zdrajcę i skazany na rozszarpanie przez cztery konie.
  • Oda: siostra Oliwiera i ukochana Rolanda. Na wieść o jego śmierci umiera na miejscu.
  • Turpin: arcybiskup, który walczy z poganami i godzi Rolanda z Oliwierem.

Roland · Oliwier · Karol Wielki · Ganelon · Pozostali bohaterowie

Czas, miejsce i tło historyczneRoncevaux, 778 rok. ok. 1 min

Czas i miejsce. Akcja poematu to wyprawa Karola Wielkiego do Hiszpanii w 778 roku. Najważniejsze wydarzenia dzieją się w wąwozie Roncevaux (Ronsewal) w Pirenejach, gdzie tylna straż zostaje zaatakowana i wycięta w pień.

Prawda historyczna. W rzeczywistości 17 sierpnia 778 roku wojska Franków zostały zaatakowane przez górali baskijskich. Zginął wtedy m.in. prefekt Marchii Bretońskiej Hruodland, czyli Roland. Opisał to Einhard w „Żywocie Karola Wielkiego”. Bitwa była incydentem o niewielkim znaczeniu. W poemacie napastnikami są Saraceni, czyli muzułmanie, których nazywa się poganami.

Fikcja. Autor zmienił fakty, bo ważniejsza od prawdy historycznej była dla niego prawda ideowa. Roland został hrabią i siostrzeńcem króla, dowódca zdrajcą, a bitwa wielką wojną chrześcijaństwa z pogaństwem. Wyprawa miała wtedy głównie cele polityczne, a w poemacie jest przedstawiona jako walka o wiarę. Z drobnej potyczki powstała więc legenda o bohaterstwie.

Czas, miejsce i tło historyczne

Problematyka i motywyPrzyjaźń, wiara, zdrada. ok. 1 min
  • Przyjaźń rycerska: Roland i Oliwier uzupełniają się: „Roland jest mężny, a Oliwier roztropny”. Łączy ich przyjaźń, którą przerywa tylko śmierć. Ta przyjaźń weszła do kultury europejskiej jako wzór rycerskiego obyczaju.
  • Miłość: jest tu prawie nieobecna, bo pieśni o czynach opiewały walkę. O Odzie wiemy tylko tyle, że umarła z żalu po stracie Rolanda.
  • Walka dobra ze złem i wiara: Frankowie bronią chrześcijaństwa, a Saraceni są przedstawieni jako pogańscy wrogowie. Poemat chwali ojczyznę, władcę i wiarę.
  • Wzór rycerza i władcy: Roland to ideał męstwa i honoru, Karol Wielki ideał władcy mądrego i sprawiedliwego, ulubieńca nieba. Poemat pokazuje też wady: duma Rolanda jest powodem klęski.
  • Zdrada i kara: Ganelon z osobistej niechęci wydaje Franków wrogowi. Za zdradę czeka go najsurowsza kara, bo w tym świecie zdrada wobec pana jest największą winą.
  • Stosunki feudalne: wasal przysięga wierność seniorowi i musi mu służyć, nawet za cenę życia.

Problematyka · Motywy literackie · Średniowieczne wzorce osobowe · Cytaty

Gatunek i problem autorstwaChanson de geste. ok. 1 min

„Pieśń o Rolandzie” jest chanson de geste, czyli pieśnią o czynach. To francuski poemat rycerski o historycznych i legendarnych bohaterach. Najstarsze pieśni powstały w XI i XII wieku, początkowo były przekazywane ustnie przez wędrownych śpiewaków, a potem je spisano. Pisano je dziesięciozgłoskowcem w strofach zwanych laissami.

Autor poematu jest nieznany. Pod koniec utworu pada imię Turold. Niektórzy badacze uznają go za autora, inni tylko za kopistę lub twórcę ostatniej części. Wiadomo, że autor był oczytany, wykształcony i umiał obserwować ludzi. O Turoldzie wiemy niewiele i mówi się, że mógł być mnichem normandzkim. Również data powstania nie jest pewna.

Uczeni spierają się, skąd pochodzą chansons de geste. Gaston Paris uważał, że wyrosły z krótkich pieśni ludowych, a Joseph Bédier, że tworzyli je pojedynczy autorzy. Poemat cieszył się wielką popularnością do XVI wieku, a potem popadł w zapomnienie.

Chansons de geste · Problem autorstwa

Budowa, narracja i stylLaissy i środki artystyczne. ok. 1 min

Poemat składa się ze 291 strof, czyli laiss, o nierównej liczbie wersów. W oryginale jest 3998 wersów dziesięciozgłoskowych z pauzą w środku i akcentami na czwartą i dziesiątą sylabę. Strofy łączy asonans, czyli powtórzenie tych samych samogłosek na końcu wersów. Na końcu wielu strof pojawia się tajemniczy okrzyk „AOI”, którego znaczenia badacze do dziś nie znają. Polski przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego jest prozą, więc nie oddaje tej budowy.

Kompozycja jest bardzo przejrzysta. Po ekspozycji, w której porównane są narady Marsyla i Karola, następują cztery części: intryga Ganelona, klęska tylnej straży i śmierć Rolanda, powrót cesarza i pogrom wojsk wroga oraz zdobycie Saragossy i kara dla Ganelona. Całość jest symetryczna (dwie narady, dwie armie po dwunastu parów, śmierć siostrzeńca po obu stronach), a bardzo często powtarza się liczba trzy: trzy etapy bitwy, trzy śmierci (Oliwiera, Turpina i Rolanda) i trzykrotnie opowiedziane te same sceny.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący, często komentuje wydarzenia i ocenia bohaterów. Język jest prosty i uroczysty. Występują liczne powtórzenia (autor wraca do tych samych scen z różnych stron), stałe epitety (np. „słodka Francja”), porównania i hiperbole, szczególnie w opisach walk. Bohaterowie są czarno-biali: Frankowie są dobrzy i szlachetni, wrogowie okrutni.

Budowa, narracja i środki stylistyczne · Bibliografia

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Pieśń o Rolandzie”?

Autor jest nieznany. Badacze wskazują między innymi Turolda, ale nie ma pewności.

O czym jest „Pieśń o Rolandzie”?

O bitwie w wąwozie Roncevaux w 778 roku, w której ginie rycerz Roland zdradzony przez Ganelona. Karol Wielki mści potem śmierć siostrzeńca.

Kiedy i gdzie dzieje się akcja?

W 778 roku, w wąwozie Roncevaux w Hiszpanii.

Kto przełożył poemat na polski?

Tadeusz Boy-Żeleński.

Czym jest chanson de geste?

Francuską pieśnią o czynach rycerzy, pierwotnie śpiewaną i przekazywaną ustnie.

Czy poemat jest zgodny z historią?

Tylko częściowo. Prawdziwa bitwa była mało ważna, a w poemacie zamieniła się w wielką legendę o walce z Saracenami.