Konrad Wallenrod: charakterystyka

Konrad Wallenrod, czyli Litwin Walter Alf, to człowiek o dwóch twarzach. Krzyżacy widzą w nim sławnego rycerza i pobożnego mistrza, a naprawdę jest ich wrogiem, który po latach udawania doprowadza zakon do klęski. Jest odważny, dumny i wytrwały, ale też samotny i dręczony przez sumienie, bo jako rycerz i chrześcijanin gardzi zdradą, którą sam wybrał. Dla ojczyzny poświęca żonę, honor i życie.

Jak widzą go Krzyżacy: rycerz bez skazy i samotnik

Głównego bohatera poznajemy w pierwszej części utworu, zatytułowanej Obiór. Mickiewicz opisuje wygląd Konrada Wallenroda: „Już włos miał siwy i zwiędłe jagody, / Napiętnowane starością cierpienia”. Wszyscy zakonnicy uważali, że będzie najlepiej sprawował funkcję nowego przywódcy zakonu. Mówili o nim: „cudzoziemiec, w Prusach nieznajomy” i opowiadali o jego męstwie podczas walk z Maurami i Otomanami (we wszystkich bitwach zawsze stał na czele wojsk). Był zawsze pierwszy nie tylko w walce, lecz i w różnych konkursach rycerskich, podczas których nie miał sobie równych. Prócz wszystkich walecznych cnót posiadał również chrześcijańskie zalety: „Ubóstwo, skromność i pogarda świata”.

Nie odznaczał się „Gładkością mowy, składnością ukłonów;”, nie używał swej broni „dla podłego zysku”, nie był podatny na oferty bogatych i niegodziwych baronów, lecz: „Klasztornym murom wiek poświęcił młody”, gardząc poklaskiem tłumów i wysokimi urzędami. Nawet zacniejsze i milsze sercu nagrody: „Minstrelów hymny i piękności względy”, nie przemawiały do jego zimnego ducha, nie znajdowały w nim człowieka narcystycznego czy szukającego sławy. Wszystkich pochwał słuchał obojętnie, spoglądając na piękne niewiasty z daleka i z dystansem. Unikał nawet rozmów z kobietami…

Zdarzały się chwile, podczas których bawił się razem z młodzieżą, a nawet słuchał mile niewieścich rozmów, „Na żarty dworzan żartami odstrzelał / I sypał damom grzecznych słówek krocie, / Z zimnym uśmiechem, jak dzieciom łakocie”, lecz były to momenty rzadkie. Z takich krótkotrwałych chwil zapomnienia w zabawie potrafiło go wyrwać jedno słówko, które dla innych obojętne, dla niego było zapalnikiem budzącym „wzruszenia namiętne”. Taką funkcję miały słowa: ojczyzna, powinność, kochanka. Wzmianka o krucjatach i o Litwie potrafiła zgasić w nim całą wesołość. Słysząc nazwę kraju, odwracał twarz i w jednej chwili ponownie stawał się nieczuły, pogrążając się „w dumy tajemnicze”.

Walter Alf: porwany Litwin i uczeń wajdeloty

O przeszłości tego tajemniczego mężczyzny (wybranego w końcu przez członków generalnej kapituły na mistrza) dowiadujemy się w miarę rozwoju akcji, a wszystkie karty odsłania przed czytelnikami dopiero część IV, a dokładniej Powieść wajdeloty. Okazało się, że bohater (choć nie pada imię Konrada, wiadomo, że chodzi o niego) był Litwinem, wyrwanym w dzieciństwie ze swej ojczyzny przez Niemców, którzy napadli na jego rodzinne miasto, przywożąc go do miasta zakonnego, gdzie został ochrzczony i otrzymał imię Walter, a nazwisko Alf. W opiekę wziął go wówczas krzyżacki mistrz Winrych von Kniprode, który jednak nie budził sympatii młodego Litwina – uciekał do starego litewskiego wajdeloty (autora Powieści), więźnia Krzyżaków z czasów dawnej wyprawy.

Wajdelota ów w każdej dogodnej ku temu chwili opowiadał Walterowi o ich wspólnej ojczyźnie, którą zniewolili Krzyżacy. Nie pozwalał chłopcu zapomnieć o litewskich korzeniach, sprawiając, że coraz bardziej rosła w nim nienawiść do Niemców.

Między starcem a chłopcem zrodziła się szczera przyjaźń. W miarę, jak Walter dorastał, rosła w nim także chęć powrotu do ojczyzny. W takich chwilach wajdelota tłumaczył mu, że lepiej będzie, jak zostanie wśród wrogów i nauczy się od nich sztuki wojennej, którą, gdy nadejdzie dogodna chwila, wykorzysta przeciw potędze Zakonu: „Wolnym rycerzom - powiadał - wolno wybierać oręże / I na polu otwartym bić się z równymi siłami; / Tyś niewolnik, jedyna broń niewolników – podstępy.”. Na nic się zdały te nauki, ponieważ podczas pewnej potyczki z Litwinami, młody Walter przeszedł na stronę rodaków, nie mogąc już powstrzymać swej miłości do ojczyzny i nienawiści do Niemców. Za sobą pociągnął starego wajdelotę. W taki oto sposób dostał się na dwór księcia Kiejstuta, który pozwolił mu i jego starszemu towarzyszowi na pozostanie w Kownie.

Kowno, Aldona i decyzja o podstępie

Walter wkrótce zakochał się bez pamięci w jednej z córek Kiejstuta – pięknej i młodej jak bóstwo Aldonie: „Z każdym wskrzeszonym wyrazem budzi się nowe uczucie / Jako iskra z popiołu; były to słodkie imiona / Pokrewieństwa, przyjaźni, słodkiej przyjaźni, i jeszcze / Słodszy wyraz nad wszystko, wyraz miłości, któremu / Nie masz równego na ziemi, oprócz wyrazu – ojczyzna”. Młodzi bardzo się kochali, planowali wspólne życie. Nawet ojciec panny był bardzo rad z takiego obrotu spraw. Czuł wdzięczność dla Waltera, ponieważ okazał się bardzo pomocny w organizowaniu wojsk i budowie umocnień, w czym pomogły mu umiejętności nabyte podczas wieloletniego pobytu u Krzyżaków. Gdy Kiejstut dał młodej parze swe błogosławieństwo i odbył się ślub, na Litwę zaczęły spadać coraz to nowe klęski – Zakon coraz mocniej zaczął zagrażać granicom państwa: „Biednej Litwie co roku wróży pożary i rzezie; / Ciągną szeregi krzyżowe niezliczonymi tłumami (…)”.

Walter zrozumiał, że nie może na to wszystko patrzeć. Spokoju nie dawały mu nawet ukochane ramiona Aldony. Zdał sobie sprawę, że musi walczyć w imię wolności ciemiężonej ojczyzny: „Szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w ojczyźnie”. Na spotkaniu z Kiejstutem, Walter i wajdelota zaplanowali metodę pokonania Krzyżaków. Wszyscy wspólnie uradzili, że dwójka Litwinów opuści Kowno i uda się na teren Zakonu, by tam zrealizować „jedyny, straszny, skuteczny” plan pokonania wroga.

Gdy próbował potajemnie wymknąć się z zamku, przeczuwająca nieszczęście Aldona czekała na niego za miastem. W czasie tego smutnego spotkania doszło do rozstania małżonków. Walter powiedział żonie, by od tej chwili traktowała go jak zmarłego, by wyszła ponownie za mąż, na co Aldona zakomunikowała, że nie zamierza wiązać się z nikim innym, lecz wstąpi do klasztoru, do bram którego odprowadził ją ukochany. Po smutnym pożegnaniu, Walter opuścił żonę, zabierając ze sobą starego wajdelotę…

Jak Walter stał się Konradem Wallenrodem

O późniejszych dziejach bohatera Mickiewicz informuje nas dopiero w części V, gdy jeden z zebranych sędziów tajnego sądu kapturowego podzielił się z braćmi wiadomościami o przeszłości wielkiego mistrza, które uzyskał od szpiegów: „Straszliwi sędziowie! / Już nasze podejrzenie stwierdzone dowodem: / Człowiek, co się Konradem Wallenrodem zowie, / Nie jest Wallenrodem”.

Mówił, że dwanaście lat temu obecny władca był giermkiem rycerza Konrada Wallenroda, który zaginął bez wieści w czasie wyprawy wojennej do Palestyny. Prawdopodobnie został zabity przez własnego giermka, czyli mistrza. Ten po dokonaniu zbrodni zaczął się posługiwać imieniem zacnego wodza… Uciekł do Hiszpanii, gdzie jako Wallenrod, wsławił się bohaterstwem i męstwem oraz złożył zakonne śluby. Po latach oddanej służby zakonowi, został wybrany wielkim mistrzem.

Ojczyzna ponad wszystko: życie w masce

Centralne miejsce w sercu Waltera – Konrada zajmowała ojczyzna. Dla Litwy opuścił kochającą żonę – Aldonę, stając się samotnym bojownikiem w walce o poprawę sytuacji swego ciemiężonego przez Zakon Krzyżacki narodu. Uczony przez Halbana, iż jedyną bronią niewolników są podstępy, kierował się makiaweliczną zasadą: „cel uświęca środki”, która wymaga całkowitego poświęcenia i samotnego działania. Świadomie wybiera drogę podstępu i zdrady, kłamstwa i zbrodni, pozostawiając honorowe rycerskie zasady, spokój swego sumienia za murami Marienburga. A przecież sam był średniowiecznym bojownikiem, wychowanym w epoce wywyższającej rolę etosu rycerskiego. Trzeba pamiętać, że nigdy w głębi ducha nie zaakceptował obranej drogi, niemieszczącej się w jego rozumieniu sumienia, o czym świadczą nocne rozmowy z Pustelnicą, podczas których zwierzał się jej ze swych rozterek. Jego wybór powoduje, że co dzień sprzeciwia się podstępnej formie działania, lecz świadomy nakazu, zdeterminowanego przez litewskie pochodzenie i wychowanie wśród opowiadań Halbana, w końcu poświęca życie dla sprawy…

Do podjęcia walki doprowadza, prócz ciągłej indoktrynacji Halbana, nieustannie powtarzającego o nieszczęściach spowodowanych przez zakonników, głębokie przekonanie Konrada o swej niezwykłości. Ma poczucie siły, zarówno fizycznej, jak i psychicznej (gdyby nie był takim indywidualistą i egoistą, być może nie zdecydowałby się założyć maski). Decyduje się odrzucić rycerskie zasady i stać się zdrajcą, gdy nie widzi innego sposobu przeciwstawienia się zaborczym Krzyżakom, najeżdżającym Litwę oraz, gdy uświadamia sobie, że w otwartej i sprawiedliwej walce nie pokona zakonników.

Starannie zaplanowana zemsta, wieloletnie życie wśród wrogów i nieprzyjaciół, morderców jego rodziny i rodaków sprawia, że jest coraz bardziej zagubiony. Posługuje się cudzym nazwiskiem, z nikim nie zawiązuje bliższej znajomości (zwierza się jedynie Halbanowi i Pustelnicy), ukrywa swoje myśli i prawdziwe uczucia, dzięki czemu udaje mu się po wielu latach zaskarbić sobie przychylność i zyskać zaufanie Krzyżaków, którzy traktują go jak swego.

Ciągłe wyrzuty sumienia, wewnętrzna walka i rozdarcie, nieustające chwile wahania (był przecież chrześcijaninem, postępującym wbrew przykazaniom), zwątpienie w słuszność postępowania, życie w obłudzie i wiecznym kłamstwie próbuje utopić w winie, czego świadkami byli współbracia. Konrad powoli popadał w nałóg…

Almanzor jako wzór i koniec zemsty

Za wzór obrał sobie Almanzora, o którym pijany śpiewał balladę podczas zamkowej uczty. W dziejach tego wodza Maurów znalazł analogie do swego podwójnego życia. Tak samo wybrał podstęp jako metodę pokonania wroga.

Choć Wallenrod, już jako wielki mistrz zakonu, ratuje ostatecznie ojczyznę przez zagładą ze strony Krzyżaków, w obliczu świadomości, że doprowadził do klęski ludzi, którzy mu zaufali, wypowiada znaczące słowa: „Ja więcej nie chcę, wszak jestem człowiekiem! (…) / Już dosyć zemsty – i Niemcy są ludzie”. Świadczy to o jego głębokiej mądrości życiowej, poczuciu, że wszystko ma swój koniec (w tym wypadku chodziło o zaniechanie zemsty).

Ostatnia rozmowa z Aldoną i śmierć

Łudzi się, że po dokonaniu zemsty, wszystko miedzy nim a Aldoną ułoży się tak, jak przed laty. Prosi, by towarzyszyła mu w powrocie na Litwę, ponieważ wierzy, że są jeszcze przed nimi wspólne szczęśliwe dni: „(…) będziem żyć dla siebie. / Wróć, powiedz, pozwól!”. Czeka na jej decyzje ze strachem: „Głosu nie stało, błagał ją oczyma / I załamane ręce wzniósł do góry, / Padł na kolana i żebrząc litości, / Objął, całował zimnej wieży mury”. W końcu słyszy, że upłynęło już zbyt wiele dni od czasów, gdy się poznali i pokochali, a teraz są już tylko parą starców…

Konrad słyszy, że będzie lepiej, jak rozstaną się pielęgnując w sercu wspomnienia młodzieńczego szczęścia: „Nie, już po czasie (…) Ja cię, mój drogi, nie chcę widzieć z bliska. / Ty może dzisiaj już nie jesteś taki, / Jakim bywałeś, pamiętasz, przed laty, / Gdyś wjechał w zamek z naszymi orszaki; / Lecz dotąd w moim zachowałeś łonie / Też same oczy, twarz, postawę, szaty. / Tak motyl piękny, gdy w bursztyn utonie, / Na wieki całą zachowuje postać. / Alfie, nam lepiej takimi pozostać; / Jakiemi dawniej byliśmy, jakiemi / Złączym się znowu ale nie na ziemi”.

Po wysłuchaniu tych bolesnych słów, ucieka. Wraca jednak następnego ranka, ponieważ czuje, że przed śmiercią musi się pożegnać. Świadomy, że marzenie o powrocie do dawnego życia jest nierealne, zdaje sobie sprawę, że z chwilą wypełnienia przysięgi złożonej wiele lat temu, jego rola na ziemi się kończy.

Ostatni dzień Konrad spędza w przedmiejskiej strzelnicy i patrzy na okno wieży. Wieczorem do drzwi dobijają się wykonawcy wyroku tajnego trybunału. Konrad wypija truciznę, zrywa płaszcz mistrza i depcze go. Krzyżakom każe spojrzeć na zburzone miasta i zamarzające resztki wojska, a swój czyn porównuje do czynu biblijnego Samsona: „Jak Samson jednym wstrząśnieniem kolumny Zburzyć gmach cały i runąć pod gmachem!”. Padając, strąca lampę, która daje Aldonie znak, że umarł.

Klęska człowieka i ocena postaci

Bohater ponosi klęskę jako człowiek, ponieważ walka, której się podjął, była skierowana przeciw naturze i honorowi. Nie można budować czegoś dobrego na ofierze złożonej z własnego życia i losu bliskich.

Tragizm Konrada jest spowodowany tym, że jakiejkolwiek decyzji by nie podjął, każda wiązała się z klęską. Pozostawiając Aldonę, poniósł osobistą porażkę, skrzywdził kochającą go osobę, przyczyniając się do tego, że zamknęła się w pustelniczej wieży, w której spędziła wiele lat, a w końcu umarła. Nie mógł też się z nią zostać, ponieważ, będąc z dala od gnębionej ojczyzny, był nieszczęśliwy („Szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w ojczyźnie”). Ciągła świadomość, że zatracił swój honor i wyznawane zasady sprawiły, że zaczął topić swe smutki w alkoholu, a wyobcowanie i izolacja, na którą skazało go założenie maski Krzyżaka, doprowadziły do tego, że stał się chłodny i introwertyczny, a wskutek tego – coraz bardziej zagubiony i bezradny.

Z jakiejkolwiek strony by nie patrzeć, jego życie jest przykładem niespełnienia i nieszczęścia. Dążąc do szczęścia (utożsamianego z wyzwoleniem ojczyzny), zgubił zasady, które niegdyś mu przyświecały. Skrzywdził nie tylko Aldonę, ludzi, którzy szli za nim na wojnę, a których skazał nieudolnym dowodzeniem z premedytacją na śmierć, lecz przede wszystkim siebie. Jego ogromna ambicja i poczucie własnej wartości przypominają innego bohatera - młodopolskiego bohatera „Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego – Tomasza Judyma. Obaj byli altruistami, którzy w imię wyższego dobra (Konrad – pomszczenie ojczyzny, Tomasz – pomoc najuboższym) poświęcili swoje własne.

Pytania i odpowiedzi

Jak naprawdę nazywa się Konrad Wallenrod?

Walter Alf. To imię i nazwisko nadali mu Krzyżacy po chrzcie, gdy jako dziecko został porwany z Litwy. Litewskiego imienia poemat nie podaje. Nazwisko Wallenrod bohater przejął po hrabim, u którego służył jako giermek.

Jakie cechy ma Konrad Wallenrod?

Jest odważny, dumny, wytrwały i przebiegły, a zarazem skryty, samotny i nieszczęśliwy. Gardzi sławą i bogactwem. Ma wrażliwe sumienie, dlatego życie w kłamstwie niszczy go i popycha do picia.

Czy Konrad zabił prawdziwego Wallenroda?

Poemat tego nie rozstrzyga. Oskarżyciel przed tajnym trybunałem mówi tylko, że hrabia Wallenrod zaginął bez wieści w Palestynie, a jego giermek był podejrzany o zabójstwo i uciekł do Hiszpanii.

Dlaczego Konrad zwleka z wojną przeciw Litwie?

Bo wojna oznacza początek końca: po niej nie będzie już mógł udawać. Waha się też z powodu Aldony, do której chodzi co wieczór. Do działania zmuszają go Halban i pieśń wajdeloty na uczcie.

Czy Konrad jest bohaterem pozytywnym?

Nie da się go ocenić jednoznacznie. Ratuje Litwę i poświęca dla niej wszystko, ale robi to zdradą i kosztem tysięcy ludzi, którzy mu zaufali. Sam przyznaje na końcu, że ma dość zemsty.

Szybki test

Dwór księcia Kiejstuta, na który trafił Walter Alf znajdował się:

Całą wesołość Konrada Wallenroda potrafiła zmącić informacja o:

Konrad Wallenrod z pochodzenia był: