Szatan i Doktor w „Kordianie”

Szatan otwiera „Kordiana” w „Przygotowaniu” i z diabłami tworzy w kotle przyszłych polityków narodu, któremu zbliża się wielki dzień. W scenie szóstej aktu III wraca jako Doktor, odwiedza Kordiana w szpitalu wariatów i próbuje odebrać mu przekonanie, że ofiara za wolność ma sens. Kordian woła do niego „Szatanie!”.

Szatan w „Przygotowaniu”

Akcja zaczyna się w nocy z 31 grudnia 1799 na 1 stycznia 1800 roku w chacie Twardowskiego w Karpatach. Szatan zlatuje w postaci pięknego anioła i pyta Czarownicę, czy biła godzina. Odpowiada sam: to „godzina, której żaden człowiek / Dwa razy w życiu nie słyszy”, czyli początek nowego wieku. Szatan zapowiada, że XIX wiek ucieszy szatanów: „Wiek, co przyjdzie, ucieszy szatany”.

Kiedy szatani się zlatują, brakuje Mefistofela, bo modli się na grobie Twardowskiego. Szatan wysyła go potem do narodu, którego rycerze noszą krzywe szable, i mówi, że ten naród „podniesie się, zwycięży i zginie”. Mefistofel proponuje, żeby stworzyć mu dygnitarzy, a Szatan odpowiada: „Stwarzajmy ludzi do rządu”.

Co diabły wrzucają do kotła

Szatan każe wlać do kotła gazy, szpilki Kaprala i kilka innych składników. Z kotła wychodzą kolejne postacie: stary człowiek, „jakby ojciec dzieci, / Nie do boju, nie do trudu”, ktoś godny, którego Szatan porównuje do starej rzymskiej twarzy na zatartej monecie, wódz, który chodzi jak rak i chowa rogi jak ślimak, oraz poeta, rycerz i starzec w jednym, określony jako „nic”. Komentatorzy rozpoznają w nich Chłopickiego, Czartoryskiego, Skrzyneckiego i Niemcewicza. Na końcu z kotła wychodzi zdrajca, który „Kraj przedany on wyda pod miecz”, a komentarze widzą w nim generała Krukowieckiego.

Diabelska scena jest więc złośliwą oceną przywódców powstania listopadowego. Szatan tworzy ich z niczego i nazywa „sprzecznymi z naturą” nazwiskami, a zanim praca się skończy, Głos w Powietrzu woła „W imię Boga! precz stąd! precz!…” i wszystko znika.

Doktor w szpitalu wariatów

W scenie szóstej aktu III Kordian leży w gorączce w szpitalu dla obłąkanych. Do Dozorcy przychodzi obcy człowiek, który mówi o sobie, że jest lekarzem. Płaci dukatem za pozwolenie na zwiedzanie, potem prosi o ogień do cygara. Dozorca rzuca dukat, bo go parzy, a Doktor zapala od niego cygaro. Dozorca woła wtedy: „to sztuki szatańskie!”.

Zostaje sam z Kordianem i mówi o sobie, że jest „zapaleńcem” i że „Siedziałem sobie cicho zamknięty w sztylecie”. Dodaje, że o północy wychodził z sypialni cesarza. To bezpośrednie nawiązanie do sceny piątej, w której Kordian widział Diabła wychodzącego stamtąd i mówiącego: „Zdławiłem cara — i byłbym go dobił, / Lecz tak we śnie do ojca mojego podobny”.

Czym Doktor odbiera Kordianowi wiarę

Doktor wyśmiewa poświęcenie na kilka sposobów. Najpierw mówi, że „Naród ginie, dlaczego? aby wieszcz narodu / Miał treść do poematu”. Potem opowiada, że Bóg stworzył ludy w sześć dni, kończąc na Napoleonie, a „Dziś dzień siódmy, Bóg rękę na rękę założył, / Odpoczywa po pracy, nikogo nie stworzył”.

Kordian odpowiada: „Każdy człowiek, który się poświęca / Za wolność — jest człowiekiem, nowym Boga tworem”. Wtedy Doktor przyprowadza dwóch wariatów. Pierwszy mówi: „Jam nie osoba, jam się dawno w krzyż zamienił”, drugi trzyma rękę w górze i twierdzi, że podtrzymuje niebo, żeby nie spadło ludziom na głowy. Doktor mówi: „Ty chciałeś zabić widmo, poświęcić się za nic”. Kordian nazywa go szatanem, który przyszedł „zabijać duszy mojej duszę”. Zaraz potem wpada Konstanty i Doktor znika.

Po co Słowackiemu Szatan

Szatan pojawia się na początku i w środku dramatu, więc obejmuje go jak rama. Najpierw sądzi tych, którzy poprowadzą powstanie, a potem ośmiesza pomysł, że jeden człowiek może uratować naród własną ofiarą. W obu scenach kpi z patriotycznego zapału, ale w obu bywa też trafny, bo przywódcy powstania naprawdę zawiedli, a zamach Kordiana naprawdę się nie udał.

Nie wszyscy czytelnicy odbierają Doktora jako postać realną. Szpital to miejsce, w którym Kordian ma gorączkę, więc Doktor może też być wytworem jego chorej wyobraźni. O szaleństwie Kordiana mówi osobny artykuł.

Pytania i odpowiedzi

Skąd wiadomo, że Doktor to Szatan?

Wskazują na to jego sztuki z dukatem i cygarem, które Dozorca nazywa szatańskimi, oraz słowa Kordiana „Szatanie!”. Doktor mówi też, że wychodził z carskiej sypialni, a stamtąd w scenie piątej wychodził Diabeł.

Co Szatan robi w „Przygotowaniu”?

Razem z diabłami miesza w kotle i „stwarza ludzi do rządu” dla narodu, któremu zbliża się wielki dzień. Powstają postacie przypominające przywódców powstania listopadowego.

Dlaczego Szatan wysyła Mefistofela do narodu z krzywymi szablami?

Mówi, że ten naród zacznie walkę podobną do tej, którą szatani toczyli z Bogiem, że „się podniesie, zwycięży i zginie”. Rycerze tego narodu noszą szable bez rękojeści w kształcie krzyża.

Czy Doktor z „Kordiana” to ta sama postać co Doktor z „Dziadów”?

Nie. Słowacki miał żal do Mickiewicza, że w III części „Dziadów” pojawia się postać Doktora wzorowana na jego ojczymie, lekarzu Aleksandrze Becu. Doktor w „Kordianie” jest odrębną postacią Szatana.