Szaleństwo Kordiana: od gorączki w zamku do szpitala wariatów
Szaleństwo Kordiana narasta w akcie III w ciągu jednej nocy: od gorączki po naradzie spiskowców, przez widma w zamku, po rozmowę w szpitalu wariatów. Słowacki pokazuje, że człowiek, który chce zabić tyrana w pojedynkę, traci kontakt z rzeczywistością. Pytanie, czy Kordian jest naprawdę chory, czy tylko przesadnie romantyczny, zostaje otwarte.
Pierwsze objawy: po naradzie spiskowców
Gdy w scenie czwartej spiskowcy rozchodzą się w milczeniu, Kordian zostaje przy ołtarzu. Didaskalia mówią, że zwraca się do Prezesa „z obłąkaniem coraz wzrastającym”. Pyta: „Któż mię budzi? czy godzina biła?”, bierze Prezesa za grabarza, który chce zapłaty, i daje mu dwa dukaty od matki. Prezes mówi: „Ty masz gorączkę, w oczach dziwne obłąkanie…”.
Kordian od razu wraca do swojej roli i mówi o warcie, ale w jego słowach mieszają się obrazy grobów: „Ojciec w grobie — i matka w grobie — krewni w grobie, / Ona — jak w grobie… Więc nikt po mnie! wszyscy ze mną!”. Zegar bije jedenastą i Kordian wybiega do zamku.
Strach i Imaginacja
W sali koncertowej zamku Kordian idzie z karabinem w stronę sypialni cara. Zatrzymują go dwa głosy: Imaginacja, która mówi „oczyma”, i Strach, który mówi „biciem serca”. Pierwsza każe mu patrzeć tam, gdzie wskaże palcem, a drugi prosi: „Przekonaj się! wpatrzaj się w ściany”. Kordian widzi arabeski na ścianach, które zaczynają się ruszać jak węże, a potem kobietę w szacie ze gwiazd. Gdy rozgniata węża, budzi się: „Sen zniknął… Naprzód! naprzód z bagnetem w pierś cara!”.
W kolejnej sali widzi trójnóg z carską koroną i słyszy głos: „Stój!…”. Przez okno Imaginacja pokazuje mu orszak zmarłych z kościoła aż do zamku i trumny, które „muszą wejść”. Pojawia się Diabeł, który mówi: „Zdławiłem cara — i byłbym go dobił, / Lecz tak we śnie do ojca mojego podobny”. Zadzwoni dzwon na jutrznię i Kordian pada bez czucia u drzwi sypialni.
Kordian oczami cara
Car wychodzi z sypialni z lampą i potyka się o leżącego żołnierza. Widzi mundur podchorążego z polskiej szkoły i myśli o bracie, który ręczył mu za Polaków. Rani Kordiana szpadą w rękę, żeby się obudził, a Kordian mówi bez sensu: „Z pochodnią grobową / Trupy w oknie”. Car woła straż i każe: „Jeśli nie zwaryjował ten żołnierz… rozstrzelać…”. Dla cara szaleństwo jest podejrzane, bo dowodzi, że Kordian nie działał sam.
Szpital wariatów
W szpitalu Dozorca mówi do Doktora o Kordianie: „Ten młody ma gorączkę, lecz rozsądek zdrowy”. Doktor nie zgadza się i pokazuje Kordianowi dwóch prawdziwych wariatów, a potem mówi, że on sam nie jest od nich lepszy: „A cóż wiesz, że nie jesteś jak ci obłąkani?”. Kordian nazywa ich wariatami, a Doktor odpowiada: „Ty chciałeś zabić widmo, poświęcić się za nic”.
Zestawienie jest celowe. Pierwszy wariat jest krzyżem Chrystusa, drugi Atlasem, który zasłania ludzi przed niebem, a Kordian chciał być wybawcą Polski. Każdy z nich wierzy, że ratuje świat własnym poświęceniem. Więcej o tej scenie piszemy w artykule o Szatanie i Doktorze.
Czy Kordian oszalał
Słowacki zostawia pytanie bez odpowiedzi. Dozorca uważa, że młodzieniec ma tylko gorączkę, a cesarz „pobłądził”, gdy uznał go za szalonego. Z drugiej strony przywidzenia w zamku i słowa Doktora sugerują, że plan jednoosobowego zamachu był oderwany od rzeczywistości. W następnej scenie Kordian zachowuje się już całkiem trzeźwo: skacze przez bagnety i odpowiada Konstantemu, że nie ruszyłby palcem dla ratowania życia.
Cały wątek wiąże się z oceną bohatera, którą rozwija artykuł Kordian: charakterystyka bohatera, oraz z opisem spisku w artykule o spisku koronacyjnym.
Pytania i odpowiedzi
W której scenie Kordian traci przytomność?
W scenie piątej aktu III. Po przywidzeniach w zamku pada „bez czucia krzyżem na bagnecie u drzwi sypialnego cara pokoju”, jak mówią didaskalia.
Kim są Strach i Imaginacja?
Postaciami alegorycznymi, które mówią do Kordiana w zamku. Strach mówi biciem serca, Imaginacja oczyma. Można je odczytać jako lęk i wyobraźnię bohatera, które odbierają mu odwagę.
Dlaczego car chce rozstrzelać Kordiana, skoro ten jest chory?
Car podejrzewa spisek swojego brata Konstantego, bo Kordian ma mundur podchorążego. Mówi do straży: „Jeśli nie zwaryjował ten żołnierz… rozstrzelać…”.
Czy Kordian jest naprawdę obłąkany?
Dramat tego nie rozstrzyga. Dozorca w szpitalu uważa, że ma gorączkę, ale zdrowy rozsądek, a Doktor porównuje go do wariatów. Obie oceny są sprzeczne i dlatego widzowie spierają się o nią do dziś.