Wielka Improwizacja Kordiana na Mont Blanc
Monolog Kordiana na szczycie Mont Blanc kończy akt II „Wędrowiec” i jest w dramacie momentem przełomu: bohater po rozczarowaniach w Londynie, Włoszech i Watykanie postanawia poświęcić się dla Polski jak Winkelried. Nazywa się go Wielką Improwizacją Kordiana, bo przypomina scenę z III części „Dziadów” Mickiewicza. Kordian nie mówi jednak o buncie przeciw Bogu, lecz o działaniu na ziemi.
Scena na szczycie
Didaskalia opisują, że Kordian „sam, z założonymi na piersiach rękoma, stoi na najwyższej igle góry Mont Blanc”. Mówi, że czuje się zamknięty „w kulę kryształową” nieba, a lód to droga, po której modlitwa ludzka dociera do Boga. Patrzy w dół i widzi las jak garść mchu, morze jak białą plamkę i krążące orły. Na ten widok przypomina sobie Polskę: „Ha! przypominasz mi się, narodów mogiło!”.
Przebieg monologu
Kordian zaczyna od zachwytu nad własną wyniosłością: „Jam jest posąg człowieka na posągu świata”. Potem rozmyśla o sile myśli: „O, gdyby tak się wedrzeć na umysłów górę, / Gdyby stanąć na ludzkich myśli piramidzie”. Pyta, czy zdoła wzburzyć tłumy i obalać trony, i odpowiada: „Mogę — więc pójdę! ludy zawołam! obudzę!”.
Zaraz potem wątpi: „Może lepiej się rzucić w lodowe szczeliny?…”. Podsumowuje swoje życie: miłość kupił, bo kobiety dały mu „gorzkie pocałowania”, a wiara dziecinna „padła na papieskich progach”. Mimo to czuje, że żyje: „Skąpałem się… i ożyłem, / I czuję życie!”.
Początkowo chce zostać poetą, który pójdzie do ludzi jak posąg ze światłem w oczach i obudzi uczucia narodów. Odrzuca to jednak: „Nie — myśli wielkiej trzeba z ziemi lub z błękitu”. Widzi, jak z lodów powstaje duch rycerza, Winkelried, który zebrał dzidy wrogów i włożył je w pierś. Woła: „Polska Winkelriedem narodów!”.
Winkelried i pomysł Słowackiego
Arnold Winkelried to szwajcarski bohater, który w bitwie z Austriakami miał zgarnąć włócznie wrogów i przyjąć je na siebie, żeby jego towarzysze mogli przełamać szyk. Kordian chce powtórzyć jego ofiarę dla Polski. Mówi, że Polska ma się poświęcić, „choć padnie jak dawniej! jak nieraz!”. Ten pomysł Słowacki przeciwstawia mesjanizmowi Mickiewicza, według którego cierpienie narodu zbawia inne narody, i omawia go w artykule o mesjanizmie i winkelriedyzmie.
Na końcu monologu chmura znosi Kordiana na ziemię i mówi: „Siadaj w mgłę — niosęć… Oto Polska — działaj teraz!…”. Kordian rzuca się na ziemię i woła: „Polacy!!!”.
Porównanie z Wielką Improwizacją Konrada
Konrad w III części „Dziadów” mówi z celi pod wpływem natchnienia i rzuca Bogu wyzwanie o rząd dusz narodu. Kordian także mówi sam, w uniesieniu, na wysokim miejscu i o losie Polski. Różnica jest w kierunku: Konrad zwraca się do Boga, a Kordian po wątpliwościach decyduje się na działanie. Dramat pokazuje potem, że ten plan zawodzi, bo jednoosobowy zamach kończy się omdleniem i szpitalem, o czym mówi artykuł o szaleństwie Kordiana.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie jest Wielka Improwizacja Kordiana?
Na końcu aktu II, na szczycie Mont Blanc. To ostatnia scena podróży Kordiana po Europie.
Co znaczy zdanie „Jam jest posąg człowieka na posągu świata”?
Kordian czuje się wyniesiony ponad ludzi i ponad świat, jak figura stojąca na cokole. Wypowiada je w chwili największej pewności siebie na szczycie góry.
Kim był Winkelried?
Szwajcarskim bohaterem narodowym, który według legendy zebrał w objęcia włócznie wrogów, żeby utorować drogę swoim żołnierzom, i zginął. Kordian chce, by Polska poświęciła się podobnie.
Czym monolog Kordiana różni się od Wielkiej Improwizacji z „Dziadów”?
Konrad prosi Boga o władzę nad duszami i wyzywa Go, a Kordian po rozczarowaniach postanawia poświęcić się dla Polski. Kordian nie występuje przeciw Bogu, tylko stawia siebie jako przykład ofiary.